Subscribe via RSS Feed

Category: Ιστορία-Θεωρία

Η ομαδική ανάλυση ως εργαλείο συνάντησης της ψυχολογίας με την κοινωνιολογία και πώς «το ιδιωτικό είναι και πολιτικό…»(;)

ναταλια

της Ναταλίας Σερέτη*

Εισαγωγή

Έναυσμα για αυτήν την εισήγηση αποτέλεσε η μελέτη της θεωρίας του S.H.Foulkes, θεμελιωτή της Ομαδικής Ανάλυσης. Πηγή προβληματισμού είναι η βιωματική και θεωρητική ενασχόλησή μου με την Ομαδική Ανάλυση από την πλευρά της θεραπευόμενης και εκπαιδευόμενης, αλλά και από την σκοπιά των αρχικών σπουδών μου στην κοινωνιολογία και την επαγγελματική μου δραστηριότητα με την κοινωνία και την πολιτική γενικά, και πιο ειδικά ζητήματα που αφορούν τον φεμινισμό και τα δικαιώματα (μετανάστες, παιδιά, θύματα βίας, πρόσφυγες, τσιγγάνοι, ομοφυλόφιλοι κ.ά.).

Έτσι σχηματοποιήθηκε μέσα στους συλλογισμούς μου η ‘ανακάλυψη’ ότι η Ομαδική Ανάλυση είναι ένα πεδίο ή ένα εργαλείο συνάντησης των επιστημών της Ψυχολογίας και της Κοινωνιολογίας, ενώ οι καθημερινές μου διαπιστώσεις ότι κάθε τι ιδιωτικό είναι βαθιά πολιτικό, δηλαδή αφορά το σύνολο της κοινωνίας, ήρθαν να επισφραγίσουν αυτή την ιδέα.

Σύμφωνα με τον θεμελιωτή της S.H.FOULKES η Ομαδική Ανάλυση είναι:

  • Μία μέθοδος ομαδικής ψυχοθεραπείας, είναι μια ειδική μέθοδος προσέγγισης, ένα μοντέλο θεραπείας
  • Δεν είναι ψυχανάλυση ατόμων σε ομάδα, αν και κατά τη διαδικασία και το περιεχόμενό της αξιοποιούνται οι αρχές της ψυχανάλυσης
  • Δεν είναι ούτε ψυχολογική θεραπεία μιας ομάδας από έναν ψυχαναλυτή
  • Είναι μια μορφή ψυχοθεραπείας της ομάδας από την ομάδα, συμπεριλαμβανομένου του συντονιστή.
  • Είναι επίσης ένα εργαλείο επιστημονικής έρευνας, είναι το κατάλληλο εργαλείο για τη μελέτη των ‘δυναμικών’ της ομάδας, μια νέα επιστήμη στην οποία η ψυχολογία και η κοινωνιολογία συναντιούνται.

Γενικές αρχές

Σύμφωνα με την εμπειρική και θεωρητική προσέγγιση που ανέπτυξε ο S.H.Foulkes, οι αρχές που αναπτύχθηκαν στους τύπους ομαδικής ανάλυσης μπορούν να εφαρμοστούν σε όλες τις μορφές ανθρώπινων ομάδων, ακόμα κι αν δεν είναι πρωταρχικά θεραπευτικές, αρκεί να είναι κατά βάση προσανατολισμένες σε γνωσιακές-βιωματικές-μαθησιακές στοχεύσεις ή και ολιστικής επίλυσης προβλημάτων.

Ο S.H.Foulkes τοποθετεί τη θεραπευτική ομαδική ανάλυση στο πλαίσιο της ευρύτερης κοινωνικής κατάστασης που λαμβάνει χώρα τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή και στον συγκεκριμένο τόπο στον οποίο εντάσσεται. Έτσι:

  1. Το πλαίσιο αναφοράς της Ομαδικής Ανάλυσης είναι η συνολική κατάσταση για όλες τις λειτουργίες και για την ερμηνεία και κατανόηση όλων των γεγονότων που παρατηρούνται. Με αυτή την έννοια η «κατάσταση» περιλαμβάνει όλες τις αντικειμενικές συνθήκες της πραγματικότητας και τους κανόνες, σαφείς ή και υποβόσκοντες, που παρατηρούνται στο περιβάλλον, στο ιστορικό-κοινωνικό-πολιτικό πλαίσιο.
  2. Όλα τα άτομα μέλη της Ομάδας πρέπει να μαζευτούν μαζί και να συναντιούνται συστηματικά για πλήρη και ειλικρινή συζήτηση και ανταλλαγή πληροφοριών, απόψεων και συναισθημάτων. Ο σκοπός είναι η μέγιστη αμοιβαία επικοινωνία και συνειδητότητα (awareness). Όλη η ομάδα πρέπει να παίρνει ενεργά μέρος.
  3. Ουσιαστικό είναι η κατάσταση να μην εκλαμβάνεται στη βάση του τι φαίνεται, αλλά κρυμμένες αντιδράσεις πρέπει να γίνουν ορατές, δηλ. η κατάσταση πρέπει να εξερευνηθεί σε βάθος όπως πραγματικά είναι. Μία από τις σημαντικότερες μεταβλητές είναι ο τρόπος που ασυνείδητες διεργασίες, πάντοτε σπουδαίες, ξεκινούν από την απλή παρατήρηση και οδηγούνται αρχικά προς την πλήρη αποκάλυψη και στη συνέχεια στη διερεύνηση, ως στοιχείο της ομαδικής ανάλυσης.

Πώς γεφυρώνεται το άτομο με την κοινωνία και πώς συναντιούνται οι επιστήμες της ψυχολογίας και της κοινωνιολογίας

Ο S.H.Foulkes επισήμαινε συνέχεια στα γραπτά του, και στη θεωρία και πρακτική που ανέπτυξε ότι τα ανθρώπινα προβλήματα δεν μπορούν να λυθούν σε απομόνωση, αλλά μονάχα μέσα από μια συντονισμένη προσπάθεια όλης της ανθρωπότητας.

Οι άνθρωποι από την κούνια ως τον τάφο ζουν πάντα μέσα σε κοινωνικές δομές. Ένας νευρωτικός ασθενής ζητά βοήθεια επειδή δεν μπορεί να ζήσει ικανοποιητικά μέσα στην κοινότητά του ή επειδή η κοινότητά του δεν μπορεί να τον αντέξει. Και επειδή οι δυνάμεις που τον καθοδηγούν είναι αρχαϊκές βάσει ενός παιδικού και πρωτόγονου προτύπου, δεν μπορεί να προσαρμοστεί στην κοινωνική του ομάδα, και καθώς δεν γνωρίζει την πηγή αυτών των δυνάμεων, μέσα του αδυνατεί να κατανοήσει, να έχει επίγνωση, αυτογνωσία, ενδοσκόπηση (S.H.Foulkes).

Ο κύριος σκοπός μιας αληθινής θεραπείας συνεπώς είναι διττός: η ανάπτυξη της επίγνωσης και της προσαρμογής, η εγκαθίδρυση μιας ζωτικής εσωτερικής αρμονίας μεταξύ του ατόμου και του κόσμου του. Στο σημείο αυτό έρχεται η Ομαδική Ανάλυση να συνδέσει αυτά τα δύο: ευνοεί την αλληλεπίδρασή τους καθώς από τη μία μεριά συμβάλλει ώστε τα άτομα μέσα από τη διαδικασία της ανάλυσης να προσεγγίζουν όλο και περισσότερο την ενδοσκόπηση και στην επίγνωση, ενώ παράλληλα κάνοντας αυτό στο πλαίσιο της ομάδας μαζί, από κοινού και ενώπιον των υπόλοιπων μελών της ομάδας προωθείται η προσαρμογή τους στο κοινωνικό περιβάλλον και γίγνεσθαι.

Η ομαδική εμπειρία είναι εκείνη η διορθωτική εμπειρία η οποία μπορεί να θεραπεύσει τη νεύρωση. Είναι ένας μικρόκοσμος και ο χώρος για την ώσμωση των ανθρώπινων καταστάσεων. Η ομαδική θεραπεία είναι η λύση εκείνη (σε σχέση με τις ατομικές προσεγγίσεις ανάλυσης και θεραπείας) που καλύπτει ένα μεγαλύτερο φάσμα του εξωτερικού κόσμου και των σχέσεων ενός ανθρώπου, μέσα στο πεδίο της άμεσης παρατήρησης. Οι ασθενείς μπορούν να αντικρύσουν τα προβλήματά τους ως ομάδα, συμπεριλαμβάνοντας τις αντιδράσεις μεταξύ τους, τα λεγόμενα δυναμικά της ομάδας.

Κάποιος μπορεί ακόμη να πει ότι ομαδική θεραπεία σημαίνει να εφαρμόζουμε τον κοινό νου, την κατανόηση της κοινότητας πάνω σε ένα πρόβλημα, δίνοντας τη δυνατότητα σε όλους αυτούς που ανοιχτά συμμετέχουν στην επιχειρούμενη επίλυση και που στην πραγματικότητα είναι εμπλεκόμενοι σε αυτό να δράσουν, να επιδράσουν, να αλληλεπιδράσουν.

Μέσα από το κοινό βίωμα το όποιο «πρόβλημα» παίρνει άλλες διαστάσεις, καθολικοποιείται, κι έτσι με μία έννοια πολιτικοποιείται, γίνεται από ιδωτικό δημόσιο. Από πρόβλημα αυστηρά προσωπικό, από ζήτημα ψυχολογικό που χρήζει θεραπείας, από ιδιαίτερη δυσκολία, ιδιομορφία, ιδιορρυθμία ή ιδιαιτερότητα ενός και μόνου ατόμου, ανάγεται σε κοινό, δημόσιο, πολιτικό∙ γιατί εν τέλει αφορά με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, έμμεσα ή άμεσα και άλλα μέλη της ομάδας, και με τη διαδικασία των ομόκεντρων σπειροειδών κύκλων που αναπτύσσονται γύρω από τον πυρήνα του ατόμου, αφορά κι άλλους κύκλους και ολοένα κι άλλους κύκλους και τελικά παύει να είναι ατομικό-μοναδικό, αλλά γίνεται οικουμενικό και παναθρώπινο. Ο I.D.Yalom μίλησε για την προσαρμοστική σπείρα που τίθεται σε κίνηση πρώτα μέσα και έπειτα έξω από την ομάδα.

Η καθολικότητα ως θεραπευτικός παράγοντας είναι καθοριστικής σημασίας που αναδεικνύεται μέσα από την ομαδική εμπειρία. Το να μαθαίνω ότι δεν είμαι ο μόνος που έχει τέτοιου είδους πρόβλημα, το να βλέπω ότι είμαι εξίσου καλά ή άσχημα με τους άλλους, το να μαθαίνω ότι και άλλοι έχουν μερικά από τα ‘αρνητικά’ μου συναισθήματα και ‘κακές’ σκέψεις, το να μαθαίνω ότι και άλλοι έχουν ιστορίες και οικογένειες το ίδιο δυστυχισμένες ή μπερδεμένες όπως η δική μου, το να μαθαίνω ότι δεν είμαι πολύ διαφορετικός από τους άλλους ανθρώπους, όλα αυτά μας δίνουν μια αίσθηση ‘καλωσορίσματος’ στην ανθρώπινη φυλή, σύμφωνα και με τον I.D.Yalom.

Γεφυρώνεται το άτομο με την κοινωνία. Γεφυρώνεται κατά προέκταση και η επιστήμη της ψυχολογίας με την επιστήμη της κοινωνιολογίας, δύο ανθρώπινες/ανθρωπιστικές επιστήμες με ισχυρούς δεσμούς και αλληλοτροφοδότηση, με συμπληρωματικότητα.

Η Ομαδική Ανάλυση είναι μία εθελούσια επίκτητη μήτρα που ξαναγεννά το άτομο στον έξω κόσμο, τρόπον τεινά. Εφόσον το άτομο από την κούνια του μέχρι την είσοδό του στην ομαδική του θεραπευτική ανάλυση δεν κατόρθωσε για μια σειρά από λόγους να πραγματευτεί τις διαστρεβλωτικές του θεωρήσεις και αισθήσεις, έχει εκεί την ευκαιρία μιας διορθωτικής εμπειρίας πιο προσαρμοσμένης σε αυτό που πραγματικά συμβαίνει.

Σε μία τέτοια κατάσταση η ομάδα δεν μπορεί να αποφύγει την αποδοχή της ευθύνης και πρέπει όλο και περισσότερο να στηρίζεται στους δικούς της πόρους, αντί να ανατρέχει σε έναν αρχηγό ή κάποια άλλη αρχή για καθοδήγηση. Αυτό ως διαδικασία εξασκεί το ομαδικό μέλος στην προετοιμασία για την ‘ενηλικίωση’, την ανάληψη ευθυνών, της ευθύνης του εαυτού του μέσα στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Η συλλογική κατάσταση μειώνει την αυστηρότητα της λογοκρισίας μέσα σε καθε άτομο και το ασυνείδητο ‘υλικό’ του κάθε μέλους απελευθερώνεται.

Τα άτομα μέσα σε μια ομάδα έχουν την ακόλουθη επιλογή:

Να ξεπεράσουν το ιδιωτικό και την (εγωκεντρικά) προσωπική τους στάση, να αποδεχτούν τους άλλους, να συν-δυάσουν, να συν-υπάρξουν και να συνεργαστούν μεταξύ τους. Αυτό λειτουργεί ως μια εποικοδομητική τάση, απελευθερώνει και θεραπεύει. Η ιδιαίτερη μορφή πάνω στην οποία λειτουργεί η νευρωτική κατάσταση, από τη φύση της είναι εξαιρετικά ατομικιστική. Είναι στην ουσία της διασπαστική στην ομάδα γιατί γενετικά είναι το αποτέλεσμα της ασυμβατότητας μεταξύ του ατόμου και της ομάδας προέλευσής του, της ομάδας στην οποία εμπεριέχεται (S.H.Foulkes).

Στην σύγχρονη δυτική κοινωνία η ιδιωτικότητα, η διαφύλαξη του ιδιωτικού, έχει προοδευτικά αναχθεί σε υπέρτατο αγαθό. Ένα αγαθό που όμως έχει οδηγήσει στην αποξένωση μεταξύ των ατόμων ωσάν να μην συνθέτουν τα άτομα τις κοινωνικές ομάδες, ωσάν τα άτομα να είναι αυθύπαρκτα. Η αποξένωση στις ανθρώπινες σχέσεις οδηγεί περαιτέρω στη στρέβλωση όσον αφορά το πώς εκλαμβάνονται τα βιώματα, οι απόψεις, οι ανθρώπινες συμπεριφορές. Κατά τη γνώμη μου το να προσκυνάμε αξιακά στην διαφύλαξη της ιδιωτικότητας είναι ο κακώς εννοούμενος σεβασμός στην προσωπικότητα του άλλου.

Εδώ θα ήθελα ως παράδειγμα να αναφερθώ στο κίνημα των ομοφυλοφίλων. Λέμε συχνά «δεν με νοιάζει τι κάνει στο κρεβάτι του» και νιώθουμε συστολή φυσικά να υπεισέλθουμε στις σεξουαλικές προτιμήσεις κάποιου. Όμως σε παγκόσμιο επίπεδο υπάρχει μια ολόκληρη κοινότητα  Λεσβιών-Ομοφυλόφιλων-Αμφιφυλόφιλων-Τρανς-Κουίρς-Διευμφυλικών ατόμων (ΛΟΑΤΚΙ-LGBTIQ) που -μέσα σε ένα κατεστημένο αξιακό σύστημα της σύγχρονης δυτικής κοινωνίας- καταπιέζονται, ζουν ανελεύθερα, στερούνται δικαιωμάτων, αναγκάζονται να κρύβονται, να προσποιούνται, ζουν μια κρυφή ζωή, ζουν δύο ζωές, τη φανερή και την εν κρυπτώ. Αυτό ως πραγματικότητα δεν αφορά τα άτομα αυτά, αφορά όλη την κοινωνία από τη στιγμή που οι σεξουαλικές προτιμήσεις των ατόμων έχουν συλλογικές προεκτάσεις. Μέλη της κοινωνίας, άτομα που την συναπαρτίζουν (είναι δικοί μας άνθρωποι, συγγενείς, φίλοι), ζουν δυστυχισμένα, γίνονται εμπαθή, φθονούν, βασανίζονται, υποφέρουν, αγωνιούν. Όλα αυτά μεταφέρονται μεταδοτικά στο συλλογικό βίωμα της κοινωνίας. Έτσι, και μέσα από αυτό που περιέγραψα, έχουμε μια κοινωνία που νοσεί. Το ιδιωτικό λοιπόν είναι και πολιτικό, και ένα ολόκληρο κίνημα διεθνές απαιτεί να εκφραστεί ανοιχτά και «να βγει από την ντουλάπα». Δηλαδή τι; Να γίνει κοινωνικά αποδεκτό!

Μέσα από τη διαδικασία της ομαδικής ανάλυσης πραγματοποιείται η αναδιατύπωση του ‘ιδιωτικού’, το οποίο ενώ αναμφίβολα παραμένει ιδιωτικό-προσωπικό, παύει να είναι θαμμένο, παύει να υποβόσκει ως υφέρπων στην κοινωνία, μετατρέπεται σε ‘πολιτικό’, δηλαδή κοινωνικό.

Η Ομαδική Ανάλυση είναι ένα μέσο που αμβλύνει την αιχμηρότητα της διάκρισης ιδιωτικού/πολιτικού. Μια διάκριση η οποία τι κάνει; Συμβάλλει στην περιχαράκωση των ανθρώπων εντός των τειχών των προσωπικών τους προβλημάτων και εντός των ιδιωτικών διαστρεβλωτικών τους αναπαραστάσεων της πραγματικότητας. Πόσο μπορεί κάτι τέτοιο να βοηθήσει τον ίδιο τον άνθρωπο; Κατά τη γνώμη μου καθόλου.

Η ‘γείωση’ με την κοινωνία είναι η μόνη ίσως οδός προς τη χειραφέτηση του ατόμου (με την έννοια της απόκτησης αυτο-αποδοχής, αυτο-πεποίθησης, αυτο-εκτίμησης) και άρα προς την απελευθέρωση από τις προσωπικές αγκυλώσεις, στρεβλώσεις που ταλανίζουν το άτομο.

Η υπέρβαση του ιδιωτικού, του μύχιου στην κατεύθυνση της διαπραγμάτευσής του συντελείται -με αξιοπρέπεια, χωρίς ευτελισμό- μέσα από τα ασφαλή φίλτρα και τα δυναμικά της ομαδικής ανάλυσης και περνάει στη σφαίρα του δημόσιου με αποτέλεσμα να γίνεται πιο διαχειρίσιμο παύει να ομοιάζει με ένα τέρας, με έναν γίγαντα δράκο, ενώ παράλληλα ο σεβασμός στην προσωπικότητα του άλλου διασφαλίζεται και μάλιστα προστατεύεται από την ίδια την ομάδα εσωτερικά!

Συμπέρασμα

Οτιδήποτε ιδιωτικό αναπόφευκτα αφορά το συλλογικό, την κοινωνία.

Στη θεωρία, ίσως η μεγαλύτερη συνεισφορά της Ομαδικής Ανάλυσης ως τεχνικής να είναι ότι κάθε στοιχείο της ψυχοπαθολογίας, δηλαδή κάθε σύμπτωμα, κάθε ατομικό σύνδρομο, κάθε διαγνωστική κατηγορία επανεξετάζεται εκ νέου υπό το φως της κοινωνικής, ομαδικής, συλλογικής κατάστασης και έτσι οδηγούμαστε σε νέες παρατηρήσεις (S.H.Foulkes).

Η Ομαδική Ανάλυση παρέχει τη δυνατότητα αντάμωσης δύο χώρων, διακριτών μεν αλλά και σιαμαίων με την έννοια ότι δεν υπάρχει ο ένας δίχως τον άλλο, του ιδιωτικού και του πολιτικού. Παρέχει τη δυνατότητα αντάμωσής τους χωρίς νάρκες.

 

Ενδεικτικές Πηγές:

Foulkes, S.H. (1964) Therapeutic Group Analysis, George Allen & Unwin LTD.

Foulkes, S.H. (1975) Group analytic psychotherapy. Method and principles, London: Karnac Books.

Yalom, I.D. (2006) Θεωρία και πράξη της ομαδικής ψυχοθεραπείας, Εκδόσεις Άγρα.

Αβδελά, Έ. (1998) Το «Δημόσιο» και τον «Ιδιωτικό» στη νέα πολιτική ιστορία ή τα μεταβαλλόμενα όρια του πολιτικού, Ανακοίνωση στην ημερίδα της Εταιρείας Μελέτης Νέου Ελληνισμού, περιοδικό Μνήμων.

«Το προσωπικό και το πολιτικό» (2009) http://sporos.espiv.net/personal_political.html .

Καμπούρη, Ν. & Π. Χατζόπουλος, Η κοινοτοπία του μπλόγκινγκ ή πώς το διαδίκτυο επηρεάζει τον διαχωρισμό δημόσιου και ιδιωτικού, http://www.republic.gr/?p=176 .

Burman, E. (2002) Gender, Sexuality and Power in Groups, article in the SAGE Social Science Collection, Group Analysis, The Group Analytic Society London, vol. 35 (4): 540-559.

Currat, Th. & L. Michel (2006) Groups and Gender: The effects of a masculine gender deficit, Group Analysis, The Group Analytic Society London, vol. 39 (1): 133-142.

 

Παράθεμα 1

Πέρα από το εργαλείο της Ομαδικής Ανάλυσης, η Τέχνη μπορεί κανείς να πει ότι είναι ένας σχετικά ασφαλής χώρος, ένα μέσο που μπορεί να αξιοποιηθεί για την αναγωγή του ιδιωτικού σε πολιτικό, όπου μπορεί το ατομικό να μετουσιωθεί σε πολιτικό προς όφελος του ίδιου του ατόμου και της κοινωνίας. Οι συμβολισμοί ή και ο ρεαλισμός στην τέχνη, δεδομένου ότι παρέχεται η άδεια (με την έννοια της «ποιητικής αδείας») ελεύθερης έκφρασης, μπορεί να την κάνει εποικοδομητική ως μέσο κοινωνικοποίησης. Απουσιάζει ωστόσο η ώσμωση και τα δυναμικά που αναπτύσσονται ανάμεσα στα άτομα στο πλαίσιο της Ομαδικής Ανάλυσης, τα οποία είναι σχεδόν μαγικά.

Παράθεμα 2

Υποστηρίζοντας ότι το ιδιωτικό είναι και πολιτικό δεν ισοδυναμεί με την κατάργηση της διχοτόμησης μεταξύ τους. Η διαδρομή της μετάβασης του ιδιωτικού στο πολιτικό είναι μια διαδρομή με πολλούς κινδύνους και παγίδες όταν συντελείται δίχως ασφάλεια, δίχως ωριμότητα. Έχει αποδειχθεί κατ’ επανάληψη με ‘ειδήσεις’ που αναδύονται στα μαζικά μέσα ενημέρωσης και με ‘προσωπικές αναρτήσεις’ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Άνθρωποι έχουν εκτεθεί, στιγματιστεί ανεπανόρθωτα στο κοινωνικό επίπεδο εξαιτίας μιας παρορμητικής, ανώριμης, αδούλευτης, σχεδόν αυτοκτονικής στάσης στη διαχείριση των θεμάτων τους, από τους ίδιους ή από δόλιους άλλους. Φυσικά η δημοσιοποίηση από μόνη της δεν είναι κατακριτέα, εκεί ωστόσο πρέπει να τηρούνται ευλαβικά οι κανόνες σεβασμού στην προσωπικότητα του ατόμου, κανόνες δεοντολογίας κλπ.

Παράθεμα 3

Όσον αφορά τη συμμετοχή των φύλων στην Ομαδική Ανάλυση, πάρα πολλές φορές παρατηρούμε, επισημαίνουμε και συζητάμε την υπερ-εκπροσώπηση των γυναικών σε αυτή σε σχέση με τους άνδρες. Ήταν κάτι που με προβλημάτιζε ιδιαίτερα. Οι συλλογισμοί, η γνωσιακή εμπειρία και η θεωρητική μελέτη με οδήγησαν στις εξής σκέψεις:

Είναι διαπιστωμένο ότι ιστορικά και διαχρονικά, στο πλαίσιο του πατριαρχικού κοινωνικού μοντέλου πάνω στο οποίο έχει θεμελιωθεί όλη η δυτική κουλτούρα κάθε φύλο είχε διακριτά τον «χώρο» του. Οι γυναίκες δρούσαν στον ιδιωτικό χώρο (έμεναν σπίτι) και οι άνδρες στον δημόσιο χώρο. Οι γυναίκες είχαν το δικαίωμα να έχουν ευαισθησίες και συναισθήματα, να λυγίζουν υπό το βάρος των τυχόν δυσκολιών, οι άνδρες έπρεπε να είναι, αλλά κυρίως να φαίνονται λογικοί, δυνατοί, σκληροί, απτόητοι. Παρότι η πρόοδος της κοινωνίας αλλά κυρίως μέσα από τις γυναικείες διεκδικήσεις τα στεγανά αυτά χαλάρωσαν, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε ότι αυτές οι επί αιώνες δομές έχουν καταγραφεί στο συλλογικό μας ασυνείδητο, στο συνειδητό μας και στον πολιτισμό μας, είναι βαθιά ριζωμένα στερεότυπα.

Οι γυναίκες λοιπόν στον παραδοσιακό τους χώρο είχαν τη δυνατότητα και την ικανότητα να καλλιεργούν σχέσεις μεταξύ τους, να φτιάχνουν μικρο-ομάδες με σχέσεις εμπιστοσύνης, εμπιστευτικότητας, εχεμύθειας. Μοιράζονταν τα μυστικά τους, τα συναισθήματά τους, ήταν εξοικειωμένες με αυτό, το έκαναν με αυτοπεποίθηση, μαεστρία, σιγουριά. Αυτή η αίσθηση, αυτή η κατάσταση προσιδιάζει με την κατάσταση στην Ομαδική Ανάλυση που είναι ένας ασφαλής χώρος, όπου υπάρχει εχεμύθεια, συναίσθημα κλπ., όπου το ιδιωτικό κοινωνείται προστατευμένα!

Οι άνδρες στον παραδοσιακό τους χώρο δεν είχαν κανένα παρόμοιο βίωμα. Στον δημόσιο χώρο, στη δουλειά, στην αγορά, στο γήπεδο, στο καφενείο κλπ. ήταν συνεχώς εκτεθειμένοι στην κρίση των άλλων ανδρών, στον αναμεταξύ τους ανταγωνισμό, στην επιθετικότητα, στον ηγεμονισμό, στην καταπίεση του συναισθήματος και της ευαισθησίας, στην ανάδειξη ενός κυρίαρχου προφίλ. Αυτό το ‘έλλειμμα’ ανθρώπινης αλήθειας, αυτόςο εγκλωβισμός σε μια στερεοτυπική εικόνα που διατηρείται οριακά ως τις μέρες μας, τους κρατάει μακριά από το συναίσθημά τους, από τη γνήσια αυτοαποδοχή, από την αναζήτηση της επίγνωσης και από την ανάγκη για προσαρμογή.

Οι άνδρες ακόμα νομίζω δεν έχουν κοινωνικά, μαζικά επιχειρήσει να αποτινάξουν τα δεσμά των στερεοτύπων από πάνω τους. Δεν έχουν κινητοποιηθεί για να διεκδικήσουν όλα αυτά που παρέχει στον άνθρωπο και ο ιδιωτικός χώρος. Όλα αυτά τους κρατούν και μακριά από τη Ομαδική Ανάλυση, γιατί αποτελεί ένα μυστήριο για αυτούς, είναι το ανοίκειο και το άγνωστο που φοβίζει.

* Η εργασία αυτή παρουσιάστηκε από τη Ναταλία Σερέτη -κοινωνιολόγο εκπαιδευόμενη στην Ομαδική Ανάλυση και μέλος ως φοιτήτρια της Group Analytic Society international (GASi)- σε Μεσαία Ομάδα το 2014 που διοργάνωσε το ιδιωτικό ψυχολογικό γραφείο των ομαδικών αναλυτών Ελευθερίας Παναγιωτοπούλου και Γιάννη Μαυρογιώργη

 

Share

Ο Εχθρός, το Αίμα, ο Τιμωρός. Αναλύοντας δεκατρείς λόγους του «Αρχηγού» της Χρυσής Αυγής – Σεξισμός και σεξουαλικότητα

dd

Το Φύλο Συκής δημοσιεύει απόσπασμα από το βιβλίο της Δέσποινας Παρασκευά-Βελουδογιάννη, Ο Εχθρός, το Αίμα, ο Τιμωρός. Αναλύοντας δεκατρείς λόγους του «Αρχηγού» της Χρυσής Αυγής, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Νήσος. Το συγκεκριμένο απόσπασμα αναφέρεται στο σεξισμό που διαπερνά το λόγο και τις πρακτικές της νεοναζιστικής οργάνωσης. Θεωρούμε ότι στη συγκυρία που διανύουμε η μελέτη της Δεσποινας Παρασκευά-Βελουδογιάννη έρχεται να εμπλουτίσει την εργαλειοθήκη που διαθέτουμε για να απαντήσουμε στην άνοδο του φασισμού. Για εμάς είναι πολύ σημαντικό ότι η οπτική του φύλου αναγνωρίζεται ως δομικό στοιχείο και καταγράφεται ως τέτοια και ελπίζουμε να ανοίξει ο δρόμος ώστε να δούμε ακόμα περισσότερες παρόμοιες συμβολές. Καλή ανάγνωση!

 

της Δέσποινας Παρασκευά-Βελουδογιάννη

Σεξισμός και σεξουαλικότητα

Οι λόγοι του Νικόλαου Μιχαλολιάκου διαμορφώνουν το ιδεατό πρότυπο του μέλους του «κινήματος»: άντρας λευκός, αρρενωπός, γυμνασμένος, ετοιμοπόλεμος, ταγμένος σε «μεγάλους σκοπούς» που εφορμούν από τα ιδεολογήματα τα ανώτερης φύσης και φυλής, υπάκουος στους ανωτέρους του, βίαιος στους κατώτερους, ταγμένος με κάθε τρόπο να διαφυλάσσει την καθαρότητα της «κατηγορίας» του[1]. Οι συνεχείς αναφορές στον πόλεμο και στη βίαιη δράση είναι ο τρόπος εικονοποίησης, διά του λόγου εγκαθίδρυσης και έγκλησης, καθώς και αναπαραγωγής αυτού του προτύπου. Όπως σημειώνει ο Τραβέρσο, ο πόλεμος γίνεται ο τόπος πραγμάτωσης του αρσενικού αρχέτυπου, που μετατρέπεται σε επιθετικό ανδρισμό. Η αρσενικότητα γίνεται συνώνυμο της δύναμης, του θάρρους, της επιθυμίας για δράση: το αρσενικό ιδεώδες συγκρούεται με όλα τα συμπτώματα της «παρακμής»[2]. Από διαφορετική σκοπιά, ο Ουμπέρτο Έκο επισημαίνει ότι η μετάθεση του πόθου για εξουσία στη σεξουαλική συμπεριφορά του πρωτοφασίστα διαμορφώνει το πρότυπο του macho αρσενικού, που περιφρονεί τις γυναίκες και καταδικάζει σεξουαλικές συμπεριφορές που βαφτίζει «παρεκκλίνουσες». «Και επειδή και το σεξ είναι δύσκολο παιχνίδι, ο πρωτοφασίστας ήρωας προτιμά να παίζει με τα όπλα – σαν φαλλικό υποκατάστατο»[3].

Η εικόνα της γυναίκας μπορεί να μην εντάσσεται στην κατηγορία των «εχθρών», ωστόσο περισσότερο εντάσσεται στην ευρύτερη κατηγορία του «Άλλου», ακριβώς γιατί δεν ταυτίζεται με το ιδεατό πρότυπο της οργάνωσης. Παρόλο που σε κάθε λόγο του ο ομιλητής απευθύνεται σε «κυρίους και κυρίες», σε «συναγωνιστές και συναγωνίστριες», σε «Ελληνίδες και Έλληνες», φαίνεται ότι κάτι τέτοιο ανταποκρίνεται μονάχα στους σκοπούς της ρητορικής ευγένειας και της έλξης του ενδιαφέροντος του ακροατηρίου. Κατά τα άλλα, ο κόσμος που οικοδομεί και θέλει να εγκαταστήσει η Χ.Α. περιλαμβάνει μόνο το ιδεατό πρότυπό της. Η ζωή όλων των υπόλοιπων προσώπων είτε δεν κρίνεται άξια να βιωθεί είτε δεν κρίνεται άξια να αναφερθεί, καθώς θα βρίσκεται πάντοτε στο παρασκήνιο της ιστορίας. Είδαμε και προηγουμένως ότι η ιστορική θέση της γυναίκας ήταν είτε του θύματος είτε της υποστηρίκτριας των πολεμιστών.

Σε αυτό το πλαίσιο κινείται και η αντίληψη της οργάνωσης για τη θέση της γυναίκας σήμερα, όπως μπορούμε να συμπεράνουμε από τις ίδιες τις γυναίκες που είναι μέλη της Χ.Α. Ο ιστότοπος Μέτωπο Γυναικών καθώς και ο ιστότοπος Ιδεολογική Βιβλιοθήκη Μετώπου Γυναικών αποτελούν τις επίσημες ιστοσελίδες των γυναικών της οργάνωσης – κάτι που διαπιστώνουμε και από τους υπερσυνδέσμους που παραπέμπουν στην επίσημη ιστοσελίδα της Χ.Α. Εκεί διαβάζουμε: «Η υποτιθέμενη απελευθέρωση της γυναίκας την αποπροσανατόλισε και από την πραγματική ουσία του ύψιστου ρόλου της, την Μητρότητα. Δηλαδή την υποχρέωση και την ύπατη τιμή, να φέρει στον κόσμο και ν’ αναθρέψει τα νέα βλαστάρια στον κορμό της Φυλής. […] Εμείς οι Ελληνίδες, μέλη του Λαϊκού Συνδέσμου, έχοντας βαθύτατη συναίσθηση της καταστροφής που επιφέρει το φεμινιστικό πνεύμα της εποχής μας, είμαστε ενάντια σε κάθε λογής διακηρύξεις για την ισότητα των δύο φύλων»[4].

Οι εύγλωττες διατυπώσεις καθιστούν σαφές ότι η γυναίκα δεν είναι τίποτε άλλο πέρα από ένα εργαλείο –ή ένα δυνάμει εργαλείο όσον αφορά τις ανύπαντρες– αναπαραγωγής μελών της φυλής και μια υποταγμένη στον άντρα ύπαρξη, ο οποίος καθορίζει τη διοίκηση της κοινωνίας εν γένει. Εξάλλου, ό,τι δεν ενσαρκώνει το ιδεατό πρότυπο οφείλει να το υπηρετεί. Η γυναίκα οφείλει να ασχολείται με τα του οίκου και των τέκνων, να στέκει αρωγός στο έργο του άντρα της. Για την υλοποίηση αυτών των καθηκόντων, μπορεί να συμβουλευτεί τον εξειδικευμένο ιστότοπο Μαγειρείο Μετώπου Γυναικών [5], όπου θα βρει συνταγές παραδοσιακής μαγειρικής και καλλυντικών. Φυσικά, οτιδήποτε έχει να κάνει με την αυτόβουλη διαχείριση του σώματός της είναι απαγορευμένο, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την προβολή της έκτρωσης ως «εγκλήματος κατά της φύσης»[6]. Βεβαίως, το πρότυπο της γυναίκας δεν είναι άλλο από το πρότυπο που δίδαξε η εθνικοσοσιαλιστή Γερμανία[7].

Είναι χαρακτηριστικό ότι οι λόγοι που απευθύνονται αποκλειστικά στο γυναικείο κοινό της οργάνωσης ή οι λόγοι που διαμορφώνονται από τις γυναίκες της Χ.Α. φανερώνουν την αντίληψη ότι οι γυναίκες σήμερα καταπιέζονται και ότι είναι αναγκαίο να βρεθεί ο τρόπος που θα συμβάλει στην απελευθέρωσή τους – εξού και οι κινήσεις συγρότησης των γυναικών της οργάνωσης ως ομάδας, με διαδικτυακούς τόπους, ιδιαίτερες αναζητήσεις κ.λπ. Ωστόσο, γίνεται επίσης φανερό ότι η εν λόγω καταπίεση προέρχεται από τον κόσμο που έχουν διαμορφώσει οι «εχθροί» του «κινήματος», αριστεροί και δεξιοί. Με αυτή την έννοια, η Χ.Α. επισημαίνει ότι η «απελευθέρωση» θα προέλθει αφενός από την ενασχόληση των γυναικών με τα καθήκοντα τα οποία η φύση τούς έχει αποδώσει, αφετέρου μέσω της απομάκρυνσής τους από τα «αλλότρια», που έχει επιβάλει ο φεμινισμός και άλλα «καταστροφικά» κινήματα. Η «απελευθέρωση» για τη γυναίκα της Χ.Α., επομένως, είναι αποτέλεσμα της προσκόλλησης σε μια απολύτως καθορισμένη και στατική εικόνα, η οποία βασίζεται στα στερεότυπα περί φυσικά δοσμένων ρόλων με χαρακτήρα «θέσφατου», που εντείνουν στο έπακρο τις εξουσιαστικές κοινωνικές σχέσεις. Πρόκειται για μια απελευθέρωση διά της κανονικοποίησης και της υποταγής, για μια απελευθέρωση διά της ποινικοποίησης του «παρεκκλίνοντος» σώματος. Οι γυναίκες οφείλουν να αναγνωρίζουν τον εαυτό τους και μέσα από ομάδες γυναικών που θα συζητούν τα ιδιαίτερα θέματά τους, προκειμένου να επιτυγχάνεται και θεσμικά η υποταγή τους στις νόρμες και στην ιεραρχία της οργάνωσης. Από μια άλλη οπτική, το γυναικείο σώμα γίνεται έτσι το κατεξοχήν σώμα υπό έλεγχο. Και ο έλεγχος αυτός προέρχεται από τις ίδιες τις γυναίκες, τους άντρες τους, και το κράτος. Η διαρκής επιτήρηση και αξιολόγηση του γυναικείου σώματος είναι απαραίτητα στοιχεία για τη διατήρηση της φυλετικής καθαρότητας, η οποία αποτελεί και τη βασική στρατηγική ενός ναζιστικού κράτους[8].

Αν, όπως σημειώθηκε προηγουμένως, ο πόθος για εξουσία μετατίθεται στη σεξουαλική συμπεριφορά, θα μπορούσε άραγε να υποστηριχτεί ότι το πεδίο του πολέμου αποτελεί έναν τόπο πραγμάτωσης της σεξουαλικής επιθυμίας; Σε αυτή την εκτίμηση κατατείνει το γεγονός ότι πολλές φορές ακούμε τον Νικόλαο Μιχαλολιάκο να προκαλεί συχνά το κοινό καλλιεργώντας προβολικά σαδιστικές φαντασιώσεις για σφαγές, απαγωγές και βιασμούς. Οι αναλυτικές περιγραφές περασμένων και μελλοντικών πολεμικών μαχών αντανακλούν ότι η βίαιη συμπεριφορά προκαλεί και παράγει μια επιθυμητή ηδονή στο πλαίσιο μιας εικονοποιημένης φαντασίωσης. Σύμφωνα με τον Έριχ Φρομ, «στις αυταρχικές κοινωνίες βρίσκουν την ικανοποίησή τους τόσο οι μαζοχιστικές όσο και οι σαδιστικές τάσεις. Ο καθένας είναι ενταγμένος σε ένα σύστημα εξαρτήσεων προς τα πάνω και προς τα κάτω. Όσο χαμηλότερα βρίσκεται η θέση ενός ατόμου μέσα σε αυτή την ιεραρχία τόσο μεγαλύτερη, ποσοτικά και ποιοτικά, είναι η εξάρτησή του από υψηλότερες αρχές. Πρέπει να υπακούει στις αρχές του άμεσου προϊσταμένου του, ο οποίος όμως δέχεται εντολές από ακόμη υψηλότερα ιστάμενους […]». Ακόμα και ο αρχηγός μιας κοινωνίας ικανοποιεί τα μαζοχιστικά ένστικτά του, καθώς υποτίθεται ότι υπακούει στον ύψιστο Θεό ή σε κάποια αντίστοιχη δύναμη. Εξάλλου, σαδιστικές τάσεις δεν ικανοποιούν μόνο τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα που μπορούν να τις ασκήσουν στα κατώτερα, αλλά και τα ίδια τα κατώτερα στρώματα «εξασκούνται» πάνω στις γυναίκες ή στα ζώα ή, όπου αυτό δεν είναι εφικτό, επιστρατεύονται οι δούλοι και οι φυλετικές μειονότητες[9]. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η προβληματική του Φρομ περί της ανάγκης του αυταρχικού ατόμου να υποτάσσεται στους ανώτερούς του και να ασκεί τα βίαια ένστικτά του στους κατώτερους, αντλώντας έτσι ικανοποίηση. Εξάλλου, όπως επισημαίνει ο Μπρους Φινκ, ο σαδομαζοχιστικός χαρακτήρας «αντλεί ικανοποίηση από την εκδραμάτιση της ίδιας της πράξης που απαιτεί να αποχωριστεί την πηγή της ικανοποίησής του»[10].

Το σεξουαλικό πρότυπο της Χ.Α. είναι αυστηρά ετεροσεξουαλικό και υποτάσσεται σε στενές κανονιστικές φόρμες και νόρμες. Σε αυτό το πλαίσιο, οτιδήποτε διαφορετικό θεωρείται απόκλιση και καταγγέλλεται ως προδοσία προς τη φύση, που πρέπει να τιμωρηθεί. Έτσι, οργανώνονται επιθέσεις και απειλές σε ομόφυλα ζευγάρια[11], αλλά και σε γυναίκες που δεν επιτελούν τον «γυναικείο ρόλο τους», όπως η Λιάνα Κανέλλη και η Ρένα Δούρου. Παράλληλα, αποδίδεται καθεστώς μιαρότητας ή ασθένειας στη σεξουαλικότητα («ανώμαλους που παίρνουν τα τηλέφωνα 690», «παρουσιάζεται […] ο Χριστός σαν ανώμαλος και κίναιδος»), ενώ συχνά αυτή αποδίδεται στον απεχθή «εχθρό» και στις πράξεις του («τσοντοκάναλα»).

Κλείνοντας, αξίζει να αναφερθεί για άλλη μία φορά η επέμβαση της Χ.Α. στο θέατρο «Χυτήριο». Κατά τη διάρκειά της, ακούμε τον βουλευτή Ηλία Παναγιώταρο να φωνάζει χυδαία επί αρκετή ώρα επιτιθέμενος στις σεξουαλικές επιλογές των gay ατόμων και στις γυναίκες[12]. Οι αποτρόπαιες ύβρεις του βουλευτή δεν είναι μόνο ταπεινωτικές για τα ομοφυλόφιλα άτομα και για τις γυναίκες· δεν αποτυπώνουν μονάχα το πρότυπο του macho επιθετικού άντρα που δεν μπορεί να ανέχεται κάτι άλλο πέρα από τη λεγόμενη ετεροκανονική σεξουαλικότητα, αλλά και να αναγνωρίζει ως το μόνο ισάξιο του ιδεατού αντρικού προτύπου το ταυτόσημό του· αποτυπώνουν ταυτόχρονα την αντίληψη της οργάνωσης για τη σεξουαλικότητα: το σεξ είναι λειτουργία που χρειάζεται έναν δράστη και έναν παθητικό αποδέκτη, μια πράξη τιμωρητική από την πλευρά ενός ενεργούντος και ταπεινωτική από την πλευρά ενός αποδέκτη. Τα πάντα σε αυτόν τον κόσμο γίνονται ιδεατά μέσω των διπόλων επίθεση-τιμωρία και τιμωρία-ταπείνωση, με τη σεξουαλικότητα να αποτελεί το πιο πρόσφορο έδαφος για την εφαρμογή αυτών των διπόλων, τα οποία συν τοις άλλοις αντανακλούν εναργώς και τα σαδομαζοχιστικά σύνδρομα των αυταρχικών ατόμων. Εδώ δεν μπορούμε να μην επισημάνουμε επίσης ότι το τόσο αναλυτικό υβρεολόγιο του βουλευτή παραπέμπει σε μια εκπεφρασμένη φαντασίωση που βιώνεται προβολικά κατά τη στιγμή της εκφώνησής της. Το ενδιαφέρον σε αυτό το σημείο, ωστόσο, έγκειται σε μια υφέρπουσα αντίφαση: από τη μία υπάρχει μια σαφώς καθορισμένη τάξη πραγμάτων στην αντίληψη της οργάνωσης όσον αφορά την αποδεκτή σεξουαλική συπεριφορά, μια τάξη πραγμάτων που αποτυπώνεται στην «ετεροκανονική» σεξουαλική πρακτική, η οποία παρουσιάζεται ως «φυσική» και μοναδική επιλογή του ανθρώπου, ικανή να αναπαραγάγει το είδος· από την άλλη, υπάρχουν πολλές περιπτώσεις στις οποίες οι φορείς τής εν λόγω αντίληψης δύνανται –έστω και φαντασιωτικά– να καταρρίψουν αυτή την τάξη πραγμάτων. Οι περιπτώσεις αυτές δεν είναι άλλες από όσες ανακύπτουν στο ίδιο το πεδίο του πολέμου, όπου εκεί φαίνεται σαν όλα να επιτρέπονται, και όπου η σεξουαλική πρακτική επανανοηματοδοτείται και στόχο έχει όχι τη βιολογική αναπαραγωγή αλλά την επιβολή του ισχυρού πάνω στον αδύναμο και την εξόντωσή του, την επιβεβαίωση και την πλήρη κατίσχυση του ορατού προτύπου πάνω στο μη αξιοβίωτο, στο μη αποδεκτό.

 

[1] Δέσποινα Παρασκευά-Βελουδογιάννη, «Η συμβολή του επίσημου πολιτικού λόγου στη νομιμοποίηση της Χρυσής Αυγής», Εκτός Γραμμής, τχ. 31, Νοέμβριος 2012, σ. 43.

[2] Enzo Traverso, Διά πυρός και σιδήρου. Περί του ευρωπαϊκού εμφυλίου πολέμου 1914-1915, (μτφρ.: Γιάννης Ευαγγέλου), Αθήνα: Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2013, σσ. 275-276.

[3] Ουμπέρτο Έκο, «Τα τυπικά χαρακτηριστικά του πρωτο-φασισμού. Αρχέγονος φασισμός», tvxs.gr, 13.10.2012.

[4] «Η θέση της γυναίκας στη Λαϊκή Κοινότητα», whitewomenfront.blogspot.gr, 26.5.2007.

[5] Μαγειρείο Μετώπου Γυναικών, whitewomenfront-cooking.blogspot.gr.

[6] «Η έκτρωση είναι έγκλημα κατά της φυλής», whitewomenfront.blogspot.gr, 27.5.2007.

[7] «Η γυναίκα στον εθνικοσοσιαλισμό», whitewomenfront.blogspot.gr, 28.8.2010.

[8] Αγγέλικα Ψαρρά, «Τιμωροί με φύλο στον Άγιο Παντελεήμονα», enthemata.wordpress.com, 29.1.2012· Αθηνά Αθανασίου, «Ο αντιφασιστικός αγώνας είναι απαραίτητο να συμπεριλάβει ζητήματα που αφορούν το φύλο και τη σεξουαλικότητα», Ενημερωτικό Δελτίο, τχ. 18, Αθήνα: Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς, Οκτώβριος 2013, σσ. 4-7.

[9] Erich Fromm, «Μελέτη από τη σκοπιά της κοινωνικής ψυχολογίας», στο Max Horkheimer, Erich Fromm, Herbert Marcuse ό.π., σσ. 170-171.

[10] Bruce Fink, Κλινική εισαγωγή στην ψυχανάλυση. Θεωρία και τεχνική (μτφρ.: Νίκος Ηλιάδης), Αθήνα: Πλέθρον, 2006, σ. 248.

[11] Θεόφιλος Δουμάνης, «Ρατσιστική επίθεση σε gay άτομα στον Κεραμεικό», lifo.gr, 27.10.2012.

[12] Συγκεκριμένα ο βουλευτής λέει: «Πουστράκι τελειώνετε, κατάλαβες; Τελειώνουν τα πουστράκια. Άντε κωλομπήχτες, μαλάκες ηθοποιοί του κώλου, ε μαλάκες ηθοποιοί του κώλου. Κοίτα πουτανάκι, έρχεται η ώρα σου. Τράβα ρε, τράβα, έρχεται η ώρα σου. Έρχεται ρε και η αστυνομία σάς φυλάει τα κωλαράκια, αφού σας τα γαμάνε που σας τα γαμάνε οι Πακιστανοί ρε. Αδερφές ξεσκισμένες. Γαμημένες αλβανικές κωλοτρυπίδες, ε γαμημένες αλβανικές κωλοτρυπίδες»: «Ματ, Χυτήριο, Θέατρο», youtube.com, 11.10.2012.

 

books-big-cover_EXTHROSΔέσποινα Παρασκευά-Βελουδογιάννη, Ο Εχθρός, το Αίμα, ο Τιμωρός. Αναλύοντας δεκατρείς λόγους του «Αρχηγού» της Χρυσής Αυγής, Νήσος, Αθήνα 2015

Περισσότερα για το βιβλίο εδώ

Share

Δαγκώνοντας δηλητηριασμένα μήλα: γυναικεία επιχειρηματικότητα, χειραφέτηση και νεοφιλελευθερισμός

barbie-emprendedora-2

των Victor Ginesta Rodríguez και Andrea Alvarado Vives

Η εμφάνιση της «Μπάρμπι επιχειρηματία» αποτελεί μια συμβολική επιβεβαίωση της νεοφιλελεύθερης διαστρέβλωσης του ιδανικού της οικονομικής ανεξαρτησίας των γυναικών. Η έξοδος στις αγορές της «Μπάρμπι επιχειρηματία» είναι ένα νέο παράδειγμα της ικανότητας του νεοφιλελευθερισμού να μεταλλάσσεται και να παίζει το χαλασμένο τηλέφωνο με τις επικριτικές φωνές.

Τον περασμένο Φεβρουάριο, η εταιρία Ματέλ παρουσίασε στην αμερικάνικη Διεθνή Έκθεση Παιγνιδιών την «Μπάρμπι επιχειρηματία», την τελευταία προσθήκη της στη γραμμή «I can be», η οποία έχει ως στόχο να παρακινήσει τα κορίτσια να «είναι αυτό που θέλουν να είναι». Η φεμινιστική κριτική δεν άργησε, καθώς  η κούκλα συνεχίζει να ενσαρκώνει ένα κανονιστικό πρότυπο ομορφιάς, πολιτισμικά ομοιογενές και εντελώς απομακρυσμένο από την πραγματικότητα. Τώρα, πέρα από αυτές τις σοβαρές κριτικές, είναι σημαντικό να αναρωτηθούμε ποιοι είναι οι λόγοι για τους οποίους, μετά από 55 χρόνια παρουσίας και αφού έχει υποδυθεί 150 ρόλους, η Μπάρμπι μετατρέπεται σε επιχειρηματία ακριβώς αυτή την εποχή.

Θα ειπωθεί ότι η Μπάρμπι επιχειρηματίας δεν είναι κάτι παραπάνω από την αναπαράσταση της ‘σύγχρονης’ γυναίκας, και όντως, η Μισέλ Σιντονί, εκπρόσωπος της Ματέλ, εξήγησε με αυτούς της όρους την εμφάνιση της καινούριας κούκλας: «Οι ρόλοι της Μπάρμπι αντανακλούν την εποχή της και αυτή τη στιγμή υπάρχουν όλο και περισσότερες γυναίκες επιχειρηματίες». Είναι γεγονός ότι από την οπτική γωνία της αναπαράστασης της πραγματικότητας ή της γυναικείας εμπειρίας, είναι λογικό να εμφανιστεί το 2014 ο νέος ρόλος της Μπάρμπι, δεδομένου ότι το ποσοστό της επιχειρηματικής δραστηριότητας των γυναικών βρίσκεται σε ανοδική πορεία τα τελευταία 30 χρόνια σε πολλές χώρες του κόσμου.

Αλλά, από την άλλη πλευρά, το νέο παιχνίδι έχει τον στόχο να «κινητοποιήσει τα κορίτσια να μάθουν πράγματα για αυτόν τον καινούριο ρόλο». Δηλαδή, με άλλα λόγια: η κούκλα θέλει να προωθήσει την επιχειρηματική κουλτούρα μέσω της κοινωνικοποίησης των κοριτσιών. Υπο αυτή την έννοια, η εμφάνιση αυτής της Μπαρμπι πρέπει να ερμηνευθεί ως μέρος της πρόσφατης έμφασης στην επιχειρηματικότητα και ως μια νέα επιτυχία της προσπάθειας των υποστηρικτών του νεοφιλελευθερισμού να ουδετεροποιήσουν τις ιδεολογικές αρχές τους.

Το ειδύλλιο νεοφιλελευθερισμού και επιχειρηματικότητας

Το λανσάρισμα της Μπάρμπι επιχειρηματία στην αγορά αποτελεί ένδειξη της ευρείας δημοτικότητας  (με αφορμή την κρίση και την ανάγκη δημιουργίας θέσεων εργασίας) που έχει αποκτήσει η  φιγούρα του επιχειρηματία, καθώς όλες οι δυτικές κυβερνήσεις -βυθισμένες στις αποκαλούμενες πολιτικές δημοσιονομικής προσαρμογής- μεταβιβάζουν εξουσίες στην αγορά, καταργώντας κοινωνικά δικαιώματα και μειώνοντας τις δημόσιες δαπάνες. Από την μια πλευρά, πολλοί άνθρωποι αγκιστρώνονται στο πρότυπο της επιχειρηματικότητας και της αυτοαπασχόλησης ως μοναδικές επιλογές για να αποκτήσουν κάποιο εισόδημα στο πλαίσιο ενός ζοφερού εργασιακού τοπίου. Από την άλλη, οι κυβερνήσεις προωθούν το πρότυπο της επιχειρηματικότητας εδώ και καιρό, και στην περίπτωσή τους, αποτελεί μέρος μια ευρύτερης φιλοσοφίας που θέλει να αλλάξει τη μορφή και τον ρόλο του κράτος, όπως και το νόημα των εργασιακών δικαιωμάτων και των κοινωνικών αγαθών και υπηρεσιών. Αυτό εξηγεί εν μέρει και την εμφάνιση νεολογισμών όπως «κοινωνική επιχειρηματικότητα», πρακτική που προτείνεται ως απάντηση ή ως η εναλλακτική λύση στη μείωση των κρατικών κοινωνικών δαπανών.

Σε κάθε περίπτωση, η προώθηση αυτού του προτύπου σχετίζεται με την ουδετεροποίηση και εφαρμογή της φιλελεύθερης λογικής του ανταγωνισμού, δεδομένου ότι ο επιχειρηματίας και ο τρόπος του να πράττει και να ‘βλέπει τη ζωή’ είναι ο ιδεότυπος που περισσότερο πλησιάζει τον ιδανικό πολίτη της ελεύθερης και χωρίς φραγμό αγοράς, όπως των σκιαγραφούν οι νεοφιλελεύθεροι: ευέλικτος, προσαρμοστικός, διαθέσιμος να αλλάξει, ενθουσιώδης απέναντι στις καινοτομίες, ικανός να λαμβάνει ορθολογικές οικονομικές αποφάσεις, εμφορούμενος από μια συναλλακτική λογική. Αυτός ο πολίτης είναι ο επιχειρηματίας του εαυτού του, κερδίζει ή/και χάνει χωρίς τη βοήθεια του κράτους και είναι επιπλέον, ένας επενδυτής που υποβάλει όλες τις αποφάσεις της ζωής του στη βάσανο της οικονομίας. Η τελευταία εκδοχή του homo economicus.

Η ενσάρκωση της φιγούρας του επιχειρηματία είναι ένα άτομο ανεξάρτητο, ικανό και υπεύθυνο για το προσωπικό του πεπρωμένο, διαχειριστής των ίδιων του των ικανοτήτων, ταλέντων και δράσεων. Πρόκειται για αξιοθαύμαστα και ελκυστικά χαρακτηριστικά, εμπνευσμένα εμφανώς από χειραφετητικά ιδεώδη, τα οποία συνδυάζονται όμως με έναν καθεστωτικό λόγο υπέρ των αγορών και την απόρριψη τόσο του ρόλου του κράτους, το οποίο θεωρείται ως εμπόδιο, όσο και του υποτίθεται παθητικού, εξαρτώμενου υποκειμένου που δέχεται την κρατική παρέμβαση. Η προαγωγή της ανταγωνιστικότητας και της επιχειρηματικής πρωτοβουλίας πραγματοποιείται μέσω ενός διπλού άξονα που περιλαμβάνει, από την μια πλευρά, νομοθετικές μεταρρυθμίσεις που διευκολύνουν την επιχειρηματική δραστηριότητα και, από την άλλη, έναν λόγο από την πλευρά του κράτους και των ΜΜΕ που τάσσεται αναφανδόν υπερ της επιχειρηματικής κουλτούρας. Παρά το ότι οι νεοφιλελεύθεροι υποτίθεται υποστηρίζουν ότι το κράτος δεν πρέπει να είναι παρεμβατικό, χρησιμοποιούν κατά κόρον τους νομοθετικούς μηχανισμούς του κράτους ώστε να εφαρμοστούν πολιτικές ενίσχυσης του ανταγωνισμού και  της αγοράς, οι οποίες συνήθως καταλήγουν σε ιδιωτικοποιήσεις και μείωση των κοινωνικών δαπανών.

Η νεοφιλελεύθερη διαστροφή του ιδανικού της γυναικείας οικονομικής ανεξαρτησίας

Η εμφάνιση της ‘Μπάρμπι επιχειρηματία’ μπορεί να ιδωθεί και ως ένα σύμβολο υπέρ της ένταξης των γυναικών στον επιχειρηματικό κόσμο. Η κούκλα έχει και θετικές όψεις, καθώς ενσαρκώνει και προωθεί τα ιδανικά της γυναικείας οικονομικής ανεξαρτησίας, αυτονομίας και αυτοπραγμάτωσης. Υπό αυτή την έννοια, στο βαθμό κατά τον οποίο αυτά τα ιδανικά ταιριάζουν με ένα μέρος των φεμινιστικών ιδεών, θα μπορούσαμε να δούμε την κούκλα ως μια ακόμα ένδειξη ότι ο 21ος αιώνας θα είναι ο αιώνας των γυναικών. Όμως, η κούκλα πρέπει να ερμηνευθεί και σε σχέση με την αποδοχή, εσωτερίκευση και προώθηση των ιδανικών της γυναικείας χειραφέτησης εκ μέρους του νεοφιλελευθερισμού, ο οποίος έχει ενσωματώσει επιλεκτικά μέρος αυτών των φεμινιστικών ιδανικών. Όπως πολύ σωστά επισημαίνει η Nancy Fraser, η οικειοποίηση μέρους των φεμινιστικών προτάσεων από τον καπιταλισμό έχει επιφέρει την ανασηματοδότηση τους και την αποδυνάμωση της χειραφετητικής δυναμικής τους.

Στο βιβλίο της Feminism, Capitalism and the Cunning of History, η Fraser αναφέρει ότι η νεοφιλελεύθερη ιδεολογία παρενέβη στο πεδίο δράσης του δεύτερου κύματος του φεμινισμού, ενσωματώνοντας, μεταξύ άλλων, την -ορθή και απαραίτητη- κριτική που άσκησε ο φεμινισμός στον ανδροκεντρικό θεσμό του οικογενειακού μισθού και στη συνακόλουθη οικονομική εξάρτηση των γυναικών. Στην πορεία της μεταμόρφωσής του ο νέος καπιταλισμός ενσωμάτωσε, με δόλιο τρόπο, την κριτική που ασκούσε ο φεμινισμός και η νέα αριστερά στον κρατικό πατερναλισμό. Ο  φεμινισμός του δεύτερου κύματος, βέβαια, δεν τασσόταν συνολικά κατά της κρατικής παρέμβασης, αλλά ασκούσε κριτική στην αντιμετώπιση των γυναικών ως παθητικών αντικειμένων των κρατικών πολιτικών και όχι ως υποκειμένων με την ικανότητα να συμμετέχουν ενεργά σε δημοκρατικές διαδικασίες ερμηνείας των αναγκών τους. Ο νεοφιλελευθερισμός χρησιμοποίησε και διαστρέβλωσε αυτή την κριτική ώστε να νομιμοποιήσει τη σταδιακή απόσυρση του κράτους από την κοινωνική πολιτική, ανάγοντας όλα τα σχετικά κοινωνικά ζητήματα στο πεδίο της ατομικής επιλογής και ευθύνης.

Το αποτέλεσμα αυτής της διαστρέβλωσης ήταν η αποκλειστική έμφαση σε συγκεκριμένου τύπου πολιτικές όπως το Gender Mainstreaming, οι οποίες προωθούν την αύξηση της παρουσίας ορισμένων -προνομιούχων- γυναικών στα κέντρα αποφάσεων και στα εταιρικά συμβούλια εις βάρος άλλων πολιτικών, όπως είναι η συλλογικοποίηση της εργασίας της φροντίδας και η αύξηση των μισθών των επισφαλώς εργαζόμενων. Σε αυτή τη λογική εντάσσεται η υπεράσπιση και η ανάδειξη ενός συγκεκριμένου τύπου γυναικείας επιχειρηματικότητας, καθοδηγούμενη, στην πιο ελιτίστικη εκδοχή της, από προσωπικότητες όπως η Sheryl Sandberg, διευθύνουσα σύμβουλος του Facebook.

Τα θολά νερά της ευελισφάλειας (flexicurity)

Αυτό ήταν το γόνιμο έδαφος στο οποίο καλλιεργήθηκε το ακόλουθο σημερινό σκηνικό: από τη μία πλευρά, υπάρχουν περισσότερες γυναίκες παρά ποτέ στην έμμισθη αγορά εργασίας και στα κέντρα λήψης αποφάσεων, αλλά, από την άλλη, η κρίση προάγει την απόσυρση του κράτους και των ευθυνών του όσον αφορά την αναπαραγωγική εργασία -οικιακή εργασία και φροντίδα- η οποία επιστρέφει στο σπίτι ή περνάει στα χέρια της ιδιωτικής αγοράς. Αυτή η απόσυρση, την οποία ορισμένες μαρξίστριες φεμινίστριες όπως η Sandra Ezquerra και η Nancy Hartsock έχουν χαρακτηρίσει ως «μια νέα περίφραξη των συλλογικών αναπαραγωγικών αγαθών», αυξάνει ακόμα περισσότερο τον εργασιακό φόρτο των γυναικών. Η ‘Μπάρμπι επιχειρηματίας’ προκύπτει λοιπόν, σε ένα πλαίσιο στο οποίο ο ρόλος των γυναικών ως επισφαλών εργαζομένων αυξάνεται και παράλληλα συνδυάζεται και διασταυρώνεται με την επιστροφή σε παραδοσιακούς έμφυλους αναπαραγωγικούς ρόλους. Αυτή η τάση φαίνεται ότι θα συνεχιστεί, δεδομένου ότι οι πολιτικές της ευελισφάλειας έχουν ως αποτέλεσμα  την αύξηση της παρουσίας των γυναικών στις πιο επισφαλείς θέσεις εργασίας. Βλέπουμε ότι η Ολλανδία, η Γερμανία και η Δανία, τρεις από τις χώρες-αναφορά σε θέματα ευελισφάλειας, είναι οι χώρες που έχουν τις περισσότερες γυναίκες σε θέσεις μερικής απασχόλησης (77%, 46,1% και 35,8% αντίστοιχα). Δεν είναι δύσκολο να φαντασθούμε ότι αυτό το πλαίσιο δεν είναι και το πιο συμβατό σκηνικό για να μπορέσουν οι γυναίκες να αναπτύξουν «το δυναμικό τους και τις επιχειρηματικές ικανότητές τους». Υπό αυτή την έννοια, για πολλές γυναίκες, η φιγούρα της δυναμικής επιχειρηματία δρα ως δέλεαρ μιας επιλογής που δεν είναι ιδιαίτερα ρεαλιστική, αποκαλύπτοντας έτσι ένα από τα πιο ισχυρά χαρακτηριστικά του καπιταλισμού: την προσφορά ενός πράγματος ως απόκρυψη κάποιου άλλου πράγματος που συμβαίνει στην πραγματικότητα

Ο νεοφιλελευθερισμός άνοιξε μια πόρτα ώστε ορισμένες προνομιούχες γυναίκες να μπορέσουν -ενώ εξακολουθούν βέβαια να υφίστανται διακρίσεις λόγω του φύλου τους-  να αποτελέσουν μέρος μιας ελίτ, κάνοντας παράλληλα αόρατη την κατάσταση των υπολοίπων γυναικών και βάζοντας εμπόδια στις δημόσιες διεκδικήσεις τους, οι οποίες δεν ακούγονται, ή ακόμα χειρότερα, απονομιμοποιούνται. Οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές επιτρέπουν σε ορισμένες γυναίκες ενταχθούν στα κέντρα λήψης αποφάσεων, αλλά δεν θέτουν υπό ουσιαστική αμφισβήτηση τις εξουσιαστικές σχέσεις ή την ασυμμετρία ευκαιριών στην ελεύθερη αγορά. Για παράδειγμα παραμερίζονται τα προγράμματα για τη βελτίωση της κοινωνικής θέσης των λιγότερο ειδικευμένων εργατριών, οι τομείς εργασίας των οποίων υφίστανται περικοπές και νέες μορφές επισφαλοποιήσης.

Η υφαρπαγή, διαστρέβλωση και παραχάραξη μερικών από τα πιο ελκυστικα στοιχεία της φεμινιστικής ιδεολογίας έχει συνεισφέρει στην διάδοση και αποδοχή αυτών των πολιτικών, καθώς η υπεράσπιση της επιχειρηματικότητας και των νεοφιλελεύθερων μοντέλων επιτυχίας συνδυάζεται με διαδικασίες επισφαλοποίησης της εργασίας και παγκόσμιας αύξησης των ανισοτήτων. Το πρότυπο της επιχειρηματικότητας νομιμοποιείται περαιτέρω μέσω του δημόσιου λόγου περί  προσωπικής υπευθυνότητας της καθεμίας για την κατάστασης της. Για όλους αυτούς του λόγους, πρέπει να είμαστε προσεκτικές με μοντέλα όπως η ‘Μπαρμπι επιχειρηματίας’, τα οποία χρησιμοποιώντας ως προπέτασμα καπνού την γυναικεία ενδυνάμωση τελικά αφαιρούν από τη γυναικεία αμειβόμενη εργασία τη χειραφετητική της διάσταση.

employement_rate

Παίζοντας το χαλασμένο τηλέφωνο με τις επικριτικές φωνές

Η αδηφάγος όρεξη του νεοφιλελευθερισμού για φεμινιστικές ιδέες δεν είναι ένα μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά αποτελεί μέρος της συνηθισμένης στρατηγικής επιβίωσης του καπιταλιστικού συστήματος. Όπως έχουν εξηγήσει συγγραφείς όπως ο Luc Boltanski και η Eve Chiapello –σε σχέση με την καλλιτεχνική κριτική στην εργασία- ο Albert O. Hirschman –με σχέση με τον ρόλο των συμφερόντων- ή η Nancy Fraser –σε σχέση με τον οικογενειακό μισθό και την προοδευτική κριτική του κρατικού πατερναλισμού- ο καπιταλισμός  περισυλλέγει τις κριτικές που του ασκούνται και τις ενσωματώνει μερικώς στο αφήγημά του. Στην πορεία αφομοίωσής τους οι κριτικές διαστρεβλώνονται και χάνουν τον εν δυνάμει απειλητικό χαρακτήρα τους. Όσοι δε ασκούν αυτές τις κριτικές πολλές φορές ενσωματώνονται ιδεολογικά στον καπιταλισμό, ξεγελασμένοι από τις όποιες πύρρειες νίκες έχουν κερδίσει. Μέσω αυτής της μακιαβελικής μανούβρας, ο καπιταλισμός βγαίνει ενισχυμένος και επενδεδυμένος με ένα φρέσκο λούστρο νομιμότητας, ενώ έχει ουσιαστικά πραγματοποιήσει μικρές προσαρμογές που δεν αμφισβητούν τα θεμέλια του.

Η θεσμική αποδοχή και προβολή της ικανότητας γυναικών να είναι επιχειρηματίες και αφεντικά του ευατού τους και άρα να ενταχθούν στο νεοφιλελεύθερο οικοσυστήμα, είναι η ένεση νομιμότητας που έλειπε από το παρόν πλαίσιο εργασιακών μεταρρυθμίσεων. Το ιδανικό της χειραφέτησης μέσω της επιχειρηματικότητας χρησιμοποιείται ως φαντασιακό αντίβαρο σε ένα περιβάλλον όπου η πραγματική ανεξαρτησία των γυναικών απειλείται από τις συνεχείς ελαστικοποιήσεις της αγοράς εργασίας και περικοπές σε κοινωνικές δαπάνες.

Μετάφραση/επιμέλεια: Ιουλία Λειβαδίτη

Πηγή: Picara

 

Share

Πολυπολιτισμικότητα, φεμινισμός και αντι-μεταναστευτική ατζέντα

feminism 2

της Ιουλίας Λειβαδίτη

Ο όρος πολυπολιτισμικότητα, στην κοινή του χρήση, αναφέρεται στο γεγονός ότι σε μια κοινωνία μπορεί να συνυπάρχουν άτομα από διαφορετικό εθνο-πολιτισμικό και θρησκευτικό υπόβαθρο. Όμως, η πολυπολιτισμικότητα, σε επίπεδο δημόσιας πολιτικής και ανάλυσης, αναφέρεται σε ένα πολιτικό πρόγραμμα που αξιώνει θεσμική αναγνώριση των διαφορετικών πολιτισμικών ταυτοτήτων ή/και διαφοροποιημένη αντιμετώπιση των μειονοτικών πολιτισμικών ομάδων από την πολιτεία. Στον ευρωπαϊκό δημόσιο διάλογο, κάθε συζήτηση για την «πολυπολιτισμικότητα» αναφέρεται κυρίως στα θέματα πολιτισμικής συστέγασης των μουσουλμανικών πληθυσμών που έχουν μεταναστεύσει πρόσφατα στην Ευρώπη και σε αυτή τη διάσταση θα επικεντρωθούμε και εδώ. Στο πλαίσιο αυτό προκύπτει το λεγόμενο «πολυπολιτισμικό δίλημμα», δηλαδή η πιθανή ένταση μεταξύ αιτημάτων μειονοτικών παραδόσεων ή θρησκειών και του μοντέλου της ισότητας των δύο φύλων, που τυπικά τουλάχιστον έχουν ενστερνιστεί οι ευρωπαϊκές κοινωνίες. Μια λύση στο δίλημμα αυτό είναι η απόρριψη οποιουδήποτε μειονοτικού αιτήματος θεωρείται ότι αποτελεί παραβίαση θεμελιωδών ανθρώπινων δικαιωμάτων. Αυτή η προσέγγιση μπορεί να επιλύει άμεσα (στη θεωρία τουλάχιστον) ζητήματα όπως ο γάμος ανηλίκων ή η κλειτοριδεκτομή, δεν απαντά όμως σε άλλα θέματα που έχουν απασχολήσει έντονα την κοινή γνώμη και τις πολιτικούς επιστήμονες, όπως η μαντίλα στη Γαλλία ή  οι κανονισμένοι γάμοι στη Μεγάλη Βρετανία και την Ολλανδία.

Η κριτική που έχουν ασκήσει οι φεμινίστριες στην πολυπολιτισμικότητα επικεντρώνεται στις πολιτικές που αποδίδουν εξουσίες στην ηγεσία των μειονοτικών κοινοτήτων, θεσμοθετώντας έτσι τη δύναμη των γηραιότερων και ισχυρότερων ανδρών της κοινότητας, συχνά εις βάρος των γυναικών. Αυτή η κριτική εντάσσεται στην ευρύτερη συζήτηση σχετικά με τις «μειονότητες μέσα στις μειονότητες», η οποία αφορά, εκτός από τις γυναίκες, τους ομοφυλόφιλους, τα άτομα με αναπηρία, τα παιδιά ή τους φτωχούς και έχει ως κεντρικό επιχείρημα τη θέση ότι ορισμένες πολυπολιτισμικές πολιτικές τελικά μπορεί να ενισχύουν τις υπάρχουσες ανισότητες ισχύος εντός μιας μειονοτικής κοινότητας. Είναι σημαντικό να επισημάνουμε ότι αυτή η κριτική δεν αρνείται ότι οι μειονοτικές ομάδες βρίσκονται όντως σε αδύναμη κοινωνικο-οικονομική θέση και πως θα πρέπει να αλλάξουν νόμοι και θεσμοί προς την κατεύθυνση αναγνώρισης και ένταξης αυτών των ομάδων στην κοινωνία. Το θέμα είναι ποιες είναι οι κατάλληλες δημόσιες πολιτικές, δηλαδή οι συμβατές με την προαγωγή της ισότητας των φύλων.

Ένας τρόπος να αποφευχθεί η ενίσχυση των ανισοτήτων εντός των μειονοτικών κοινοτήτων, είναι, σύμφωνα με την πολιτική επιστήμονα Anne Ρhillips, οι θρησκευτικές ή πολιτιστικές ομάδες να μην μπορούν να διεκδικούν αποκλειστική αρμοδιότητα για τη διευθέτηση θεμάτων οικογενειακού και κληρονομικού δικαίου των μελών τους, καθώς οι θρησκευτικοί και εθιμικοί κανόνες τείνουν να ερμηνεύονται με τρόπο επιζήμιο για τις γυναίκες[1]. Στο πλαίσιο αυτό όμως -σύμφωνα πάντα με την Anne Ρhillips, αν μια γυναίκα επιθυμεί η ίδια να ζήσει σύμφωνα με παραδοσιακούς/θρησκευτικούς κανόνες, η κεντρική πολιτεία οφείλει να σεβαστεί την επιλογή της, ακόμα και αν θεωρείται επιζήμια για την ίδια.

Εδώ προκύπτει το ζήτημα της ελευθερίας της βούλησης και της προσαρμοστικότητας των επιλογών μας και του πώς μπορούμε να γνωρίζουμε αν η επιλογή των γυναικών να ζήσουν σύμφωνα με παραδοσιακούς κανόνες είναι πραγματικά αυτόνομη και ελεύθερη και όχι προϊόν έμμεσων καταναγκασμών και επιρροών. Όπως έχει επισημάνει η φιλόσοφος Martha Νussbaum, «η συνήθεια, ο φόβος, η άγνοια, οι χαμηλές προσδοκίες και οι άδικες συνθήκες διαβίωσης παραμορφώνουν τις επιλογές των ανθρώπων, ή ακόμα και τις επιθυμίες τους για το πώς θέλουν να είναι η ζωή τους». Η αλήθεια είναι ότι δεν μπορούμε να ξέρουμε αν π.χ. η χρήση της μαντίλας από μια μουσουλμάνα είναι πλήρως αυτόνομη, όπως δεν μπορούμε να ξέρουμε ούτε αν η επιλογή μιας χριστιανής να ζήσει μια παραδοσιακά χριστιανική ζωή είναι απόλυτα ελεύθερη. Η επιρροή από το περιβάλλον δεν συνεπάγεται απαραίτητα εξαναγκασμό ή κάποιο είδος «ψευδούς συνείδησης». Σύμφωνα και με τον ορισμό περί αυτονομίας του φιλόσοφου Gerald Dworkin «δεν είναι ανάγκη να είσαι ο μοναδικός δημιουργός των πράξεών σου ούτε να έχεις καταλήξει στις αρχές σου και στα πιστεύω σου ανεπηρέαστος από το περιβάλλον σου για να θεωρηθείς ως αυτόνομος δρών».

Πολλοί παράγοντες επηρεάζουν το ποιοι είμαστε και τι κάνουμε, όμως, τα τελευταία χρόνια ο πολιτισμός παρουσιάζεται ως ο πιο καθοριστικός και ο λιγότερο συμβατός με την αυτόνομη δράση, παράγοντας κυρίως για τα άτομα που προέρχονται από μη-Δυτικές ή μειονοτικές κουλτούρες.  Όπως σημειώνει η φεμινίστρια φιλόσοφος Uma Narayan, οι Δυτικές φεμινίστριες πολλές φορές υποπίπτουν στο σφάλμα ενός απόλυτου δυαδικού διαχωρισμού μεταξύ Δυτικού και μη-Δυτικού πολιτισμού, προϋποθέτοντας ότι οι γυναίκες από μειονοτικές κοινότητες πειθαναγκάζονται από θρησκευτικές και πολιτισμικές πιέσεις σε τέτοιο βαθμό που να έχουν απολέσει την αυτονομία τους. Η Phillips, σε αυτόν τον λόγο περί «προστασίας» των γυναικών που ανήκουν σε πολιτισμικές μειονότητες εντοπίζει δυο προβληματικές θέσεις: πρώτον, ότι γίνεται μια αξιολογική ιεράρχηση των πολιτισμών (ο κυρίαρχος, ο «δικός μας» είναι ανώτερος, λιγότερο πατερναλιστικός και πατριαρχικός από τον μειονοτικό) και δεύτερον, ότι ενισχύονται τα στερεότυπα σχετικά με τη γυναικεία συμπεριφορά εν γένει (γίνεται  αντιληπτή ως παθητική και ετεροκαθοριζόμενη).

Δεν μπορούμε να προϋποθέτουμε λοιπόν ότι οι γυναίκες από συγκεκριμένους πολιτισμούς στερούνται αυτενέργειας, όμως η δυνατότητα καταπίεσης εξακολουθεί να υπάρχει και να βαραίνει περισσότερο τις γυναίκες που υφίστανται πολλαπλές περιθωριοποιήσεις. Ο τρόπος για να εξασφαλίσει η πολιτεία τη μεγαλύτερη δυνατή αυτονομία και ελευθερία επιλογών για τις γυναίκες αυτές δεν είναι να επιβάλλει καθολικές και  a priori απαγορεύσεις[2], αλλά να εισάγει θεσμικά μέτρα για  την οικονομική, κοινωνική και πολιτική ενδυνάμωση των γυναικών. Η πολιτεία πρέπει, μεταξύ άλλων, να προωθήσει την ουσιαστική συμμετοχή των γυναικών των μειονοτικών ομάδων στις διαβουλεύσεις με το κεντρικό κράτος, να τους εξασφαλίσει οικονομικούς πόρους και πραγματικές εκπαιδευτικές και  επαγγελματικές δυνατότητες, να ενισχύσει την αποτελεσματικότητα των κοινωνικών υπηρεσιών και της σχολικής εκπαίδευσης σε θέματα ισότητας των φύλων, να ενημερώνει τις γυναίκες για τα δικαιώματά τους και να ενισχύει τα μειονοτικά γυναικεία υποστηρικτικά δίκτυα.

Στην Ευρώπη, παρά τις διάφορες συντηρητικές κορώνες, οι πολιτικές πολυπολιτισμικότητας που έχουν εφαρμοστεί είναι από ελάχιστες έως ανύπαρκτες. Ακόμα και στη Βρετανία, όπου έχουν εισαχθεί κάποιες νομοθετικές ρυθμίσεις για τη πολυπολιτισμική συστέγαση, η πολυπολιτισμικότητα ποτέ δεν αποτέλεσε επίσημη κρατική πολιτική. Παρά τα προβληματικά σημεία που παρουσιάσαμε παραπάνω, πρέπει να μας προβληματίσει ότι συχνά η επίκληση των προβλημάτων ή αποτυχιών της πολυπολιτισμικότητας αποτελεί έναν τρόπο επανεισαγωγής του ρατσιστικού λόγου στην πολιτική ατζέντα, μιας και η ξεκάθαρη αναφορά σε θέματα φυλετικής κατωτερότητας ή «μη-συμβατότητας» έχει ιδεολογικά απονομιμοποιηθεί. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η δημόσια συζήτηση για τη διακρισιακή μεταχείριση των γυναικών, ως ένα θέμα που αφορά αποκλειστικά ή κυρίως τους «άλλους» πολιτισμούς.

Άτομα και φορείς που κατά τ’ άλλα αδιαφορούν πλήρως για την έμφυλη ισότητα εκφράζουν έντονη ανησυχία για τη δυνητικά μειονεκτική θέση των Μουσουλμάνων γυναικών στην Ευρώπη. Όμως, αυτή η ανησυχία συχνά εξυπηρετεί άλλους σκοπούς και χρησιμοποιείται όχι για την υπεράσπιση των γυναικών αυτών, αλλά ως  επιχείρημα-διαπίστωση για την κατωτερότητα ή την αδυναμία προσαρμογής των μουσουλμανικών κοινοτήτων στις «ευρωπαϊκές» αξίες. Τέτοιες απόλυτες διαπιστώσεις, πέρα από ρατσιστικές και διχαστικές, έρχονται και σε αντίθεση με την πραγματικότητα, καθώς βλέπουμε ότι σε πολλές χώρες αναπτύσσονται μουσουλμανικές γυναικείες οργανώσεις και κινήματα που προωθούν φεμινιστικές ερμηνείες του Ισλάμ. Πέραν τούτου, πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι όχι μόνο το Ισλάμ, αλλά όλες οι θρησκείες και βασικά, οι περισσότεροι θεσμοί που μας περιβάλλουν είναι καταρχάς πατριαρχικοί. Όσοι από αυτούς τους θεσμούς έχουν αλλάξει, έστω και ελάχιστα, άλλαξαν επειδή οι γυναίκες πάλεψαν με νύχια και με δόντια για αυτό. Πρέπει να αποσυνδέσουμε το διάλογο υπέρ της έμφυλης ισότητας από την παραπάνω ρατσιστική και αντι-μεταναστευτική ατζέντα, ενώ συνεχίζουμε παράλληλα να αγωνιζόμαστε για την ισότητα σε όλα τα πολιτισμικά πλαίσια.

 

Βιβλιογραφία:

Dworkin, Gerald. The Theory and Practice of Autonomy. ΝέαΥόρκη: Cambridge University Press, 1988.

Narayan, Uma. “Essence of a Culture and a Sense of History: A Feminist Critique of Cultural Essentialism”. Hypatia 13, ν.2 (1998): 86-104.

Nussbaum, Martha C. Φύλο και Κοινωνική Δικαιοσύνη. Αθήνα: Εκδόσεις SCRIPTA, 2005.

Shachar, Ayalet. Multicultural Juristictions: Cultural Differences and Women´s Rights.Cambridge: Cambridge University Press, 2001.

Phillips, Anne. Multiculturalism Without Culture. Princeton Universtiy Press, 2009.

 

Σημειώσεις:

[1] Όπως συμβαίνει με το καθεστώς που διέπει την θέση του Μουφτή στην ελληνική έννομη τάξη, σύμφωνα με το οποίο οι Ελληνίδες μουσουλμάνες της περιοχής υπάγονται υποχρεωτικά και αποκλειστικά στη δικαιοδοσία θρησκευτικού δικαστηρίου για θέματα οικογενειακού και κληρονομικού δικαίου. Για περισσότερα σχετικά με το αυτό το θέμα βλ. Ιουλία Λειβαδίτη, «Φεμινιστικές Κριτικές της Πολυπολιτισμικότητας», Σύγχρονα Θέματα, Τεύχος 117, Απρίλιος-Ιούνιος 2012.

[2] Οι καθολικές και  a priori απαγορεύσεις έχουν νόημα όταν βλάπτεται η σωματική ακεραιότητα των ατόμων ή/και η ευζωία των ανηλίκων, όπως στις περιπτώσεις της κλειτοριδεκτομής και του γάμου ανηλίκων.

 

Share

Τι είναι ο οικοφεμινισμός; Δρόμοι για έναν αντισυστημικό οικοφεμινισμό

Yayo Herrero

του JuanTortosa

Συνέντευξη με την Yayo Herrerο, φεμινίστρια και οικολόγο, συγγραφέα, πανεπιστημιακή, ανθρωπολόγο, μηχανικό αγροτικής τεχνικής και συντονίστρια του μαζικού ισπανικού κινήματος Ecologistas en Accion (Οικολόγοι σε Δράση)

Τι είναι ο οικοφεμινισμός και ποια είναι η ιστορία του;

Ο οικοφεμινισμός είναι ένα πλατύ κίνημα γυναικών που γεννιέται από τη συνειδητοποίηση του γεγονότος ότι οι αγώνες για την οικολογία και το φεμινισμό περιέχουν τα κλειδιά της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της βιωσιμότητας με ισότητα.

Η συμμετοχή των γυναικών στα κινήματα υπεράσπισης της γης ήταν και παραμένει ιδιαίτερα μεγάλη. Είναι γνωστός ο πρωταγωνιστικός τους ρόλος στις μάχες για την υπεράσπιση των δασών (ειδικά στο Chipko), στους αγώνες ενάντια στα φράγματα στο ποταμό  Narmada στην Ινδία, ή ενάντια στα τοξικά κατάλοιπα του LoveCanal που αποτέλεσε και την αφετηρία του κινήματος για τη περιβαλλοντική δικαιοσύνη στις Ηνωμένες Πολιτείες. Δραστηριοποιούνται επίσης στα τοπικά κινήματα υπεράσπισης κοινοτικών γαιών, στη μάχη για δημόσιους χώρους στις πόλεις ή για τις υγιεινές τροφές. Συμπερασματικά, οι φτωχές γυναίκες υπερασπίζονται το προστατευμένο περιβάλλον, επειδή εξαρτώνται άμεσα από αυτό για να μπορούν να ζήσουν.

Στα μέσα του περασμένου αιώνα, ο πρώτος οικοφεμινισμός αμφισβήτησε τις ιεραρχίες που είχε επιβάλλει η δυτική σκέψη, αναβαθμίζοντας τους όρους της διχοτομίας που ήταν πριν απαξιωμένοι: γυναίκα και φύση. Κατάγγειλε επίσης τη κουλτούρα στην οποία πρωταγωνιστούσαν οι άνδρες και η οποία προκαλεί γενοκτονικούς πολέμους, την καταστροφή και τη δηλητηρίαση των εδαφών και την εγκαθίδρυση δεσποτικών κυβερνήσεων. Αυτές οι πρώτες οικοφεμινίστριες άσκησαν κριτική στις συνέπειες της τεχνοεπιστήμης πάνω στην υγεία των γυναικών, και πάλεψαν ενάντια στο μιλιταρισμό και τη περιβαλλοντική υποβάθμιση, που αντιλαμβάνονταν ως εκδηλώσεις ενός σεξιστικού πολιτισμού. Η Γερμανίδα οικολόγος PetraKelly ήταν μια από τις εκπροσώπους τους.

Άλλα ρεύματα που έρχονταν κυρίως από το Νότο ακολούθησαν αυτό τον πρώτο, κριτικό της ανδρικότητας,  οικοφεμινισμό.  Αυτά τα ρεύματα θεωρούν ότι οι γυναίκες είναι φορείς του σεβασμού για τη ζωή και κατηγορούν τη δυτική «στρεβλή ανάπτυξη» ότι προκαλεί τη φτώχεια των γυναικών  και των ιθαγενών πληθυσμών, πρώτων θυμάτων της καταστροφής της φύσης. Ίσως πρόκειται για τον πιο γνωστό οικοφεμινισμό. Η Ινδή φεμινίστρια VandanaShiva, η Γερμανίδα MariaMies και η Βραζιλιάνα IvoneGuevara είναι τα πιο γνωστά πρόσωπα αυτού του μεγάλου κινήματος.

Ξεπερνώντας τον ουσιοκρατισμό αυτών των θέσεων,  άλλες κονστρουκτιβίστριες οικοφεμινίστριες (BinaAgarwal, ValPlumwood)  βλέπουν στην αλληλεπίδραση με το περιβάλλον τη βάση αυτής της ιδιαίτερης οικολογικής συνείδησης των γυναικών. Είναι ο σεξουαλικός καταμερισμός εργασίας, η κατανομή της εξουσίας και η περιουσία που υπέταξαντις γυναίκες και τη φύση στην οποία ανήκουμε όλες και όλοι μας. Οι απλουστευτικές διχοτομίες της δυτικής κουλτούρας μας πρέπει να σπάσουν ώστε να δημιουργήσουμε μια συμβίωση πιο ανεκτική και πιο ελεύθερη.

Τμήμα του φεμινιστικού κινήματος διέβλεψε στον οικοφεμινισμό ένα πιθανό κίνδυνο, με δεδομένη την ιστορικά κακή χρήση από μέρους της πατριαρχίας των σχέσεων μεταξύ γυναικών και φύσης.  Όμως, ο οικοφεμινισμός δεν θέλει να εγκωμιάσει τον εσωτερικό κόσμο ως κάτι το γυναικείο, να ξανακλείσει τις γυναίκες σε ένα αναπαραγωγικό χώρο, αρνούμενος τη πρόσβασή τους στο πολιτισμό, ούτε να τις καταστήσει υπεύθυνες για το τεράστιο καθήκον να σωθεί ο πλανήτης και η ζωή.  Θέλει μάλλον να κάνει ορατή την υποταγή, να αποκαλύψει τις ευθύνες και να κάνει συνυπεύθυνους τους άνδρες και τις γυναίκες στο έργο της επιβίωσης.

Υπάρχει αντικαπιταλιστικός οικοφεμινισμός και αναζητά τη σύγκλιση με άλλους αντισυστημικούς κοινωνικούς χώρους; Και αν ναι, ποια είναι τα κύρια στοιχεία αυτού του οικοφεμινισμού;

Στις προβιομηχανικές κοινωνίες, η έννοια της εργασίας αντιστοιχούσε στην ιδέα μιας δραστηριότητας που διεξαγόταν συνεχώς και που ήταν άρρηκτα δεμένη με την ανθρώπινη φύση. Ωστόσο, πριν από περίπου δυο αιώνες, εμφανίζεται μια νέα αντίληψη που σφυρηλατήθηκε στη βάση της μυθολογίας  της παραγωγής και της ανάπτυξης, και που συρρίκνωσε την προηγούμενη ευρεία  θεώρηση στο πεδίο της μισθωτής βιομηχανικής παραγωγής.

Αυτή η συρρίκνωση της ευρείας έννοιας της εργασίας στη σφαίρα της μισθωτής απασχόλησης αποκρύπτει το γεγονός ότι για να διαιωνιστούν η κοινωνία  και το κοινωνικοοικονομικό σύστημα  έχουν ανάγκη τη πραγμάτωση ενός μεγάλου καταλόγου καθηκόντων σχετικών με την ανθρώπινη αναπαραγωγή, τη φροντίδα των παιδιών, την περιποίηση των ηλικιωμένων, την ικανοποίηση των βασικών αναγκών, την πρόνοια για την υγεία, τη ψυχολογική υποστήριξη, τη διευκόλυνση της κοινωνικής συμμετοχής… Σε τελική ανάλυση, πρόκειται για ένα τεράστιο όγκο χρόνου εργασίας που αποσκοπεί να εξασφαλίσει την ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών και την ευζωία των ανθρώπων και που, εξαιτίας του σεξουαλικού καταμερισμού εργασίας που έχει επιβάλλει η πατριαρχική ιδεολογία, αναγκάζονται να την επωμιστούν κυρίως οι γυναίκες  μέσα στο σπίτι.

Οι κλασικοί οικονομολόγοι, αν και δεν απέδιδαν καμιά οικονομική αξία σε αυτή την εργασία, τουλάχιστον  παραδέχτηκαν τη σημασία της οικογενειακής οικιακής εργασίας, και όρισαν το μισθό ως κόστος της ιστορικής αναπαραγωγής της εργαζόμενης τάξης.  Έτειναν να αναγνωρίσουν την αξία της οικιακής εργασίας, χωρίς ωστόσο να την ενσωματώνουν στα αναλυτικά πλαίσια της οικονομικής επιστήμης.

Αυτή η αντίφαση εξαφανίζεται σχεδόν εντελώς με τη νέο-κλασική οικονομία που θεσμοθετεί οριστικά το διαχωρισμό μεταξύ του δημόσιου και του ιδιωτικού χώρου, μεταξύ εμπορευματικής παραγωγής και οικιακής παραγωγής, περιθωριοποιώντας και αποκρύπτοντας τη τελευταία.

Είναι αυτή η διάκριση ρόλων που επέτρεψε στους άνδρες να αφιερωθούν πλήρως στην εμπορευματική εργασία χωρίς να είναι αναγκασμένοι να επωμιστούν τα καθήκοντα που σχετίζονται με τις φροντίδες σε πρόσωπα ή στην οικογένεια ή με τη διατήρηση  των συνθηκών υγιεινής του σπιτιού.  Έτσι, επιβλήθηκε ένας ορισμός της οικονομίας που δεν ενσωματώνει το σεξουαλικό καταμερισμό της εργασίας και δεν αναγνωρίζει το καθοριστικό ρόλο της οικιακής εργασίας στην αναπαραγωγή του καπιταλιστικού συστήματος.

Ωστόσο, παρόλο που η εργασία που συνδέεται με τις φροντίδες παρουσιάζεται συχνά ως ξεχωριστή από το παραγωγικό περιβάλλον, όμως εξασφαλίζει τη παραγωγή μιας «πρώτης ύλης» που είναι βασική για τη συμβατική οικονομική  διαδικασία: την εργατική δύναμη.

Στο πλαίσιο των δικών του παραγωγικών σχέσεων, το καπιταλιστικό σύστημα δεν μπορεί να αναπαράγει την εργατική δύναμη που χρειάζεται.  Η καθημερινή αναπαραγωγή, αλλά κυρίως η γενεαλογική, απαιτεί ένα τεράστιο όγκο χρόνου και ενέργειας που το σύστημα δεν είναι σε θέση να αμείψει.  Οι διαδικασίες μόρφωσης, κοινωνικοποίησης και φροντίδας στους ηλικιωμένους είναι πολύπλοκες και προκαλούν συναισθήματα και συγκινήσεις που επιτρέπουν στο κάθε άτομο να αναπτυχθεί με μια κάποια ασφάλεια.

Η αντικαπιταλιστική οικοφεμινιστική σκέψη θεωρεί ότι το κοινωνικο-οικονομικό σύστημα έχει τη μορφή ενός παγόβουνου.  Το τμήμα του που επιπλέει και είναι ορατό είναι η αγορά. Κάτω από την επιφάνεια υπάρχει μια πολύ μεγαλύτερη μάζα: η εργασία για τη συντήρηση της ζωής.  Αυτά τα δυο τμήματα του παγόβουνου είναι αρκετά διαφοροποιημένα. Το κυριότερο από αυτά είναι κρυμμένο από τα βλέμματα, αλλά και τα δυο είναι άρρηκτα δεμένα.  Πάνω στο βυθισμένο πάγο της οικιακής εργασίας  και της αναζωογόνησης των φυσικών συστημάτων,  στηρίζεται και ακουμπάει  το μπλοκ της μισθωτής απασχόλησης της συμβατικής οικονομίας. Η διατήρηση του   συστήματος επιβάλλει να παραμένει αόρατη η σφαίρα των δραστηριοτήτων που επικεντρώνονται στην ικανοποίηση των βασικών αναγκών και απορροφούν τις εντάσεις.

Μπορούμε να πούμε ότι υπάρχει μια βαθιά αντίφαση μεταξύ της διαδικασίας φυσικής και κοινωνικής αναπαραγωγής και της διαδικασίας συσσώρευσης του κεφαλαίου.

Αν  η κοινωνική αναπαραγωγή και συντήρηση της ζωής είχαν τον πρώτο λόγο στην οικονομία, τότε η δραστηριότητα θα κατευθυνόταν προς την άμεση παραγωγή αγαθών χρήσης και όχι ανταλλαγής, και η ευζωία θα γινόταν αυτοσκοπός.

Είναι αδύνατο να δίνεις προτεραιότητα ταυτόχρονα και στις δυο λογικές. Πρέπει  κατά συνέπεια να επιλέξεις τη μια από τις δυο.  Καθώς οι αγορές δεν έχουν για κύριο στόχο να ικανοποιούν τις ανθρώπινες ανάγκες, είναι μάταιο να ελπίζουμε ότι, μέσα σε αυτό το σύστημα, μπορούν να μετατραπούν σε προνομιούχο κέντρο της κοινωνικής οργάνωσης.

 Ποιοι θα έπρεπε να είναι λοιπόν οι στόχοι με προτεραιότητα;

Η κερδοφορία και η οικονομική ανάπτυξη πρέπει επιτέλους να πάψουν να καθορίζουν τη κατανομή του χρόνου, την οργάνωση του χώρου και τις διάφορες ανθρώπινες δραστηριότητες. Για να δημιουργήσουμε κοινωνίες βασισμένες στη ευζωία, είναι απαραίτητο να τις διαρθρώσουμε γύρω από τη κοινωνική αναπαραγωγή και την ικανοποίηση των αναγκών, χωρίς να μειώνουμε τη σημασία της βιοφυσικής βάσης που επιτρέπει στο είδος μας να ζει.

Οι ετερόδοξες θεωρήσεις της οικονομίας έχουν πολλά να προσφέρουν στην αναμόρφωση της οικονομικής επιστήμης. Η οικολογική οικονομία μας αποδείχνει ότι ένα σημαντικό μέρος της οικονομικής δραστηριότητας είναι επιβλαβές για τη ζωή, ότι καταναλώνει τεράστιους πόρους χωρίς να φέρνει την ευζωία, και ακόμα χειρότερα, ότι παράγει κακοζωία. Η φεμινιστική οικονομία φέρνει τα πάνω κάτω στη κατηγορία της εργασίας, αποκαλύπτοντας το κεντρικό ρόλο της ιστορικά περιφρονημένης και υποβαθμισμένης δραστηριότητας των γυναικών, παρόλο που αυτή στηρίζει τη καθημερινή ζωή.  Μαζί με άλλους χώρους της κριτικής οικονομίας, αυτές οι διαφορετικές θεωρήσεις και προσεγγίσεις είναι απαραίτητες για τη δημιουργία ενός νέου μοντέλου.

Το να παραδεχτούμε ότι είμαστε ευάλωτα όντα που χρειάζονται τη φροντίδα των άλλων στη διάρκεια του κύκλου της ζωής μας επιτρέπει να επανακαθορίσουμε και να συμπληρώσουμε τη σύγκρουση κεφαλαίου-εργασίας καθώς και να πούμε ότι αυτή η σύγκρουση  πάει πέρα από την ένταση μεταξύ του κεφαλαίου και της μισθωτής εργασίας και αντικατοπτρίζει τον ανταγωνισμό μεταξύ του κεφαλαίου και όλων των εργασιών, των αμειβόμενων και των μη αμειβόμενων.

Αν επιπλέον θυμηθούμε ότι, από οικολογική προοπτική, είναι επίσης χειροπιαστή η βασική αντίφαση που υπάρχει μεταξύ του παρόντος οικονομικού μεταβολισμού και της βιωσιμότητας της βιόσφαιρας, τότε γινόμαστε και πάλι μάρτυρες  της σημαντικής συνεργίας  μεταξύ του οικολογικού και του φεμινιστικού οράματος. Η οικολογική προοπτική αποδεικνύει πόσο φυσικά ανέφικτη είναι η αναπτυξιακή κοινωνία. Ο φεμινισμός κάνει προσγειώνει αυτή τη σύγκρουση μέσα στη καθημερινότητα της ζωής μας και καταγγέλλει τη πατριαρχική και ανδροκεντρική λογική  της συσσώρευσης και της ανάπτυξης. Η άλυτη και ριζική (από τη ρίζα) ένταση που υφίσταται μεταξύ του καπιταλιστικού οικονομικού συστήματος και της βιωσιμότητας της ανθρώπινης ζωής, είναι στη πραγματικότητα αδιάψευστος μάρτυρας της ουσιαστικής αντίθεσης μεταξύ του κεφαλαίου και της ζωής.

Το να βάλουμε ως στόχο της κοινωνίας και της οικονομικής διαδικασίας την ικανοποίηση των αναγκών και την ευζωία των ατόμων σε συνθήκες ισότητας ισοδυναμεί με μια σημαντική αλλαγή προοπτικής. Σημαίνει ότι άξονας και σπονδυλική στήλη της κοινωνίας, καθώς και των αναλύσεων, πρέπει να είναι τόσο η ικανοποίηση των βασικών αναγκών, που επιτρέπει στα άτομα να μεγαλώνουν, να αναπτύσσονται  και να ζουν με αξιοπρέπεια, όσο και η εργασία και οι κοινωνικά αναγκαίες παραγωγές. Σύμφωνα με αυτή τη νέα προοπτική, οι γυναίκες δεν είναι ούτε πρόσωπα δευτερεύουσας σημασίας ούτε εξαρτημένα, αλλά πρόσωπα ενεργά, παίκτριες της δικιάς τους ιστορίας, δημιουργοί πολιτισμών και αξιών της εργασίας διαφορετικών από εκείνες του πατριαρχικού και καπιταλιστικού μοντέλου.

Μετάφραση: Γιώργος Μητραλιάς

Πηγή: www.contra-xreos.gr

 

Διαβάστε ακόμα

Πώς η οικονομική ανάπτυξη στράφηκε κατά της ζωής

 

 

 

Share

Πέρα από το ροζ και το γαλάζιο

pinkisnotforgirls copy

της Δήμητρας Κογκίδου

Είναι αγόρι ή  κορίτσι;

Η παγίδα του φύλου αρχίζει από πολύ νωρίς, πριν ακόμα γεννηθεί το παιδί, από το υπερηχογράφημα. Ίσως το πιο κοινό τελετουργικό στις δυτικές κοινωνίες σχετικά με τη γέννηση  ενός μωρού είναι η προετοιμασία του παιδικού δωματίου και η αγορά των «κατάλληλων για το φύλο» του μωρουδιακών και διαφόρων αντικειμένων. Διαφορετικά στυλ και χρώματα στα πρώτα ρουχαλάκια, στα σεντόνια και στις κουβέρτες, στη διακόσμηση του δωματίου και στα πρώτα παιχνίδια που αντανακλούν τις απόψεις των ενηλίκων για τους έμφυλους ρόλους. Πηγαίνοντας σε ένα κατάστημα παιχνιδιών για τα πρώτα βρεφικά παιχνίδια, βλέπεις ταυτόχρονα και τους διαφορετικούς διαδρόμους ή ορόφους για τα παιχνίδια «για αγόρια» ή «για κορίτσια». Ροζ για τα κορίτσια και γαλάζιο για τα αγόρια. Ήδη από τις κλινικές τα μωρά αντιμετωπίζονται διαφορετικά με μπλε και ροζ βραχιολάκια στα χεράκια τους.

Γιατί, άραγε, τα  προϊόντα για παιδιά εξακολουθούν να είναι τόσο έμφυλα ενώ έχει υπάρξει σημαντική πρόοδος στον τομέα της ισότητας των φύλων στις σύγχρονες κοινωνίες;

Ροζ ή γαλάζιο; Τα προϊόντα για τα παιδιά έχουν έμφυλα χαρακτηριστικά

Η ανάγκη διαφοροποίησης του ανδρισμού από τη θηλυκότητα αντικατοπτρίζεται σε μια ποικιλία προϊόντων για παιδιά που έχουν έμφυλα χαρακτηριστικά.   Μπορούμε να τα βρούμε στα παιχνίδια, στα ρούχα, στα σχολικά είδη, στα ηλεκτρονικά παιχνίδια, σε ταινίες για παιδιά, σε νεανικά περιοδικά, στα τρόφιμα που προορίζονται ειδικά για παιδιά, στη διακόσμηση των παιδικών δωματίων, στα είδη φροντίδας για παιδιά, αλλά και στην κουλτούρα των ΜΜΕ. Καθώς μεγαλώνουν τα κορίτσια δέχονται θετικά σχόλια για τα μαλλιά και την εμφάνισή τους, ενώ τα αγόρια για το θάρρος και τη δύναμή τους και αν δεν  ακούσουν αυτά από το οικογενειακό τους περιβάλλον, θα εισπράξουν αντίστοιχα μηνύματα από τις διαφημίσεις για παιδιά, από τα παιδικά προγράμματα στην τηλεόραση, τις ταινίες και τα παιχνίδια. Από πολύ μικρή ηλικία τα παιδιά μαθαίνουν ότι ο κόσμος είναι βαθιά διχοτομημένος ως προς το φύλο, ότι τα αγόρια και τα κορίτσια είναι διαφορετικά, φορούν διαφορετικά ρούχα, συμπεριφέρονται με διαφορετικό τρόπο, παίζουν με διαφορετικά παιχνίδια και αγαπούν διαφορετικά χρώματα…

Τι χρώμα έχει το φύλο;

Έχει το φύλο χρώμα; Έχει…. Ένα παράδειγμα.

Εδώ και πολλά χρόνια έχουν υπάρξει πολλές διαμαρτυρίες στις ΗΠΑ για τα διαφοροποιημένα κατά φύλο παιχνίδια που έδιναν τα  καταστήματα McDonald με τα Happy Meals, γεγονός που ώθησε τα καταστήματα να τροποποιήσουν την πολιτική τους. Σχετικά πρόσφατα έδιναν τη φιγούρα δράσης  Spider-Man, μόνον που για τα αγόρια το δώρο περιείχε ένα αυτοκίνητο, μια φιγούρα Spider-Man και μια μάσκα Spider-Man  στα τυπικά χρώματά του που είναι κόκκινο και μπλε, ενώ για τα κορίτσια φιγούρα Spider-Man ροζ, ένα κοκαλάκι, μια βούρτσα μαλλιών και βραχιόλια με το σήμα του Spider-Man, αλλά σε χρώμα μωβ και ροζ. Το ζήτημα είναι γιατί αν ένα κορίτσι θέλει ένα παιχνίδι Spider-Man, αυτός θα πρέπει να είναι ροζ και όχι σε κόκκινο και μπλε που είναι τα χρώματά του; Επιπλέον, γιατί ένα παιχνίδι πρέπει να γίνει ροζ για να προσελκύσει τα κορίτσια; Δεν θα μπορούσε να δημιουργηθεί και μια Spider-Woman αν ο στόχος είναι να προσελκύσουν περισσότερα κορίτσια στις φιγούρες δράσης;

Αυτό δεν αποτελεί το μοναδικό παράδειγμα. Έχουμε πολλά ίδια παιχνίδια, ακόμα και «ουδέτερα ως προς το φύλο», που κυκλοφορούν σε διαφορετικές εκδοχές για αγόρια και για κορίτσια, με διαφορετικά χρώματα και σχήματα και ορισμένες φορές με διαφορετικό αριθμό λειτουργιών –λιγότερες για τα κορίτσια.

Υπάρχουν πολλές μελέτες που διερευνούν το ρόλο του χρώματος στο πλαίσιο των έμφυλων στερεοτύπων και όλες δείχνουν ότι υπάρχει διαφοροποίηση κατά φύλο. Το χρώμα αποτελεί μια από τις κύριες αιτίες για την έμφυλη κατηγοριοποίηση των παιχνιδιών από τα παιδιά. Μια σημαντική πηγή επιρροής των παιδιών ως προς την επιλογή χρωμάτων οφείλεται στο γεγονός ότι εκτίθενται από τη γέννησή τους σε ένα ροζ ή γαλάζιο περιβάλλον και με αντίστοιχες επιλογές στα χρώματα των παιχνιδιών. Είναι λογικό, λοιπόν, στη συνέχεια το χρώμα να αποτελεί ένα από τα κύρια κριτήρια για την έμφυλη κατηγοριοποίηση των μικρών παιδιών. Χρειάζεται να γίνουν περισσότερες έρευνες για το ποια χρώματα θεωρούνται «αγορίστικα ή κοριτσίστικα» σε διαφορετικές ηλικίες των παιδιών. Αυτό όμως που είναι πιο σημαντικό είναι να βρούμε αποτελεσματικούς τρόπους για να καταπολεμήσουμε τα έμφυλα στερεότυπα στη βάση του χρώματος.

Είσαι κορίτσι; «THINK PINK»

Είσαι κορίτσι; Η παλέτα του ροζ είναι για σένα – φούξια, λαμπερό ροζ, απαλό ροζ, ροζ με καρδούλες, λουλουδάκια ή glitter. «Τα κορίτσια αγαπούν το ροζ». Η έντονη παρουσία του ροζ είναι παντού και όπως μου είπε μια φίλη: «είναι σαν ένα τέρας που καταβροχθίζει όλα τα άλλα χρώματα». Ροζ μπορεί να είναι το χρώμα που κυριαρχεί στο υπνοδωμάτιο του κάθε μικρού κοριτσιού σήμερα, ίσως στα περισσότερα ρούχα και αξεσουάρ, καθώς και σε άλλα αντικείμενα που συνήθως χρησιμοποιεί. Τα περισσότερα παιχνίδια «για κορίτσια» είναι, επίσης, σε αποχρώσεις ροζ έως μωβ και ακολουθούν άλλες παστέλ αποχρώσεις. Σιγά –σιγά όλο αυτό το ροζ «συννεφάκι» τυλίγει τις ζωές των σύγχρονων κοριτσιών και γίνεται ροζουλί καταιγισμός. Γιατί οι διάδρομοι των «κοριτσιών» στα καταστήματα πρέπει να είναι γεμάτοι με ροζ παιχνίδια και ρούχα; Ας βάλουμε ένα τέλος στη ροζοποίηση!

Οι γυναίκες της δικής μου γενιάς δεν θυμόμαστε να ήμασταν τόσο παθιασμένες με το ροζ.  Σήμερα το ροζ είναι διάχυτο στη ζωή των νεαρών κοριτσιών μας και η αγορά είναι αμείλικτη στη χρωματική διαφοροποίηση των ειδών που απευθύνονται σε μικρά κορίτσια και αγόρια. Τι συμβαίνει και τα κορίτσια «αγαπούν το ροζ»; Γιατί ετοιμάζουμε τις σύγχρονες «μικρές πριγκίπισσες» για μια ζωή «en rose»; Ποιος είναι ο ρόλος της βιομηχανίας παιχνιδιών, ένδυσης και διασκέδασης στη γκετοποίηση του ροζ;

Το ροζ  έχει γίνει από τα πιο σημαντικά στοιχεία του σχεδιασμού των «κοριτσίστικων» παιχνιδιών τα τελευταία χρόνια. Έχουν γραφτεί πάρα πολλά για την προέλευση της έλξης των κοριτσιών από το ροζ, αλλά σύμφωνα με όλα τα δεδομένα τα αίτια είναι κοινωνικοπολιτισμικά.  Υποστηρίζεται ότι η Barbie  φταίει για την μεγάλη διάδοση του ροζ, αν και όταν βγήκε στη δεκαετία του 1950 ως κούκλα μόδας υψηλής ραπτικής ήταν ντυμένη σε μαύρο και άσπρο. Στη δεκαετία του ’70 η  Barbie συνδέθηκε με το ροζ χρώμα. Η Mattel – κατασκευάστρια εταιρεία της Barbie- έχει τα πνευματικά δικαιώματα στην απόχρωση του ροζ  που ονομάζεται Barbie Pink και δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε οτιδήποτε δεν είναι της Barbie. Το ροζ είναι το χρώμα κυρίως για τα πολύ μικρά κορίτσια, μέχρι την ηλικία περίπου των 5-6 και οι κούκλες Barbie και οι πριγκίπισσες Disney είναι κυρίως στα ροζ. Καθώς φθάνουν στην ηλικία των 8 ή 9 ετών, κάνουν πιο συνειδητές επιλογές ενδυμάτων και επηρεάζονται περισσότερο από τις τάσεις της μόδας. Για το λόγο αυτό και οι κούκλες που απευθύνονται σε μεγαλύτερα κορίτσια, όπως οι Monster High, φοράνε περισσότερα χρώματα.

Αν είσαι γονιός και θέλεις να μεγαλώσεις την κόρη σου χωρίς τους περιορισμούς που επιβάλλουν τα έμφυλα στερεότυπα σε όλα τα επίπεδα είναι πολύ δύσκολο  να αποφύγεις τη ροζ χιονοστιβάδα. Πολύ συχνά ακούγεται το επιχείρημα ότι «αν δεν σας αρέσουν και διαφωνείτε, μην αγοράζετε ροζ». Το ζήτημα δεν λύνεται έτσι απλά, καθώς το μήνυμα ότι τα αγόρια είναι διαφορετικά από τα κορίτσια θα εξακολουθεί να μεταδίδεται σε μια αγορά όπου υπάρχει έμφυλος διαχωρισμός όλων των ειδών για παιδιά και θα εξακολουθήσει να υπάρχει η προσδοκία για συμμόρφωση που θα ασκεί πίεση σε γονείς και παιδιά. Χρειάζεται ισχυρή βούληση από γονείς και παιδιά για να αντισταθούν και να ξεχωρίσουν. Κουβεντιάζοντας το καλοκαίρι στις διακοπές με δύο μαμάδες μικρών παιδιών για το θέμα αυτό, η μία μαμά λέει για την 5χρονη κόρη της: «Το ροζ της αρέσει! Δεν μπορώ να της πάρω τίποτα σε άλλο χρώμα» και η άλλη μαμά απαντά: «Αν ήθελε σοκολάτα για πρωινό, μεσημεριανό και βραδινό θα την άφηνες ενώ ξέρεις ότι αυτό της κάνει κακό; Εμένα η κόρη μου –είναι 9 ετών – τολμάει να είναι διαφορετική γιατί έτσι την μάθαμε».

Αν το κοριτσάκι από τη γέννησή του περιβάλλεται μόνο με ροζ αντικείμενα και παιχνίδια, το κάνουμε να πιστέψει ότι είναι το αγαπημένο του χρώμα. Ροζ βλέπει και στα καταστήματα εκεί που είναι τα κοριτσίστικα παιχνίδια. Η ροζ χιονοστιβάδα επεκτείνεται και στα επιτραπέζια παιχνίδια καθώς και αυτά κυκλοφορούν σε κοριτσίστικες εκδοχές (π.χ. η ροζ Monopoly, όπου τα ακίνητα και τα ξενοδοχεία έχουν αντικατασταθεί με μπουτίκ και εμπορικά κέντρα, το Scrabble με λεξιλόγιο στην κατηγορία της μόδας). Αργότερα, στην ενήλικη ζωή το ροζ είναι χρώμα που χαρακτηρίζεται από θηλυκότητα, τρυφερότητα, παιδικότητα, αθωότητα και ρομαντισμό. Στην ετήσια έκθεση παιχνιδιών στο Javits Center της Νέας Υόρκης που είναι η μεγαλύτερη εμπορική έκθεση της βιομηχανίας των παιχνιδιών με 100.000 προϊόντα, τα 75.000 περίπου από αυτά  ήταν ροζ. Οτιδήποτε «κοριτσίστικο» έχει γίνει σχεδόν μονοχρωματικό από τη βιομηχανία παιδικών ειδών.

Δεν έχει κάτι κακό το ροζ ως χρώμα, αλλά είναι ένα τόσο μικρό κομμάτι του ουράνιου τόξου

Ο σεξισμός που αποτυπώνεται σε όλα τα αντικείμενα που προορίζονται για παιδιά, η σεξιστική επιρροή του μάρκετινγκ και η ροζοποίηση έχει προκαλέσει πολλές συζητήσεις σε γονείς και εκπαιδευτικούς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και έχει οδηγήσει στη δημιουργία οργανώσεων για την καταπολέμησή τους. Για παράδειγμα, στη Μεγάλη Βρετανία ξεκίνησε το 2008 μια καμπάνια, οι Pinkstinks ως αντίδραση στη ροζ χιονοστιβάδα  των μηνυμάτων που παίρνουν τα κορίτσια μέσα από όλα τα είδη που απευθύνονται σε παιδιά. Μέσα από τη δράση τους προσπαθούν να ανατρέψουν αυτήν την αντίληψη προωθώντας αλλαγές σε προϊόντα που περιορίζουν τα κορίτσια στα έμφυλα στερεότυπα. Όπως αναφέρουν στη διακήρυξή τους: «Το πρόβλημα δεν είναι ο κατακλυσμός με το ροζ χρώμα, αλλά οι συμβολισμοί και οι συνδηλώσεις του καθώς κάτω από την ομπρέλα αυτή εντάσσεται οτιδήποτε προωθεί ένα στερεότυπο τρόπο  για να είσαι κορίτσι: χαριτωμένη, παθητική, κολλημένη με τη μόδα, τα ψώνια, τον καλλωπισμό». Άλλη συναφής καμπάνια για την κατάργηση των έμφυλων διαχωρισμών στα παιχνίδια και στα βιβλία στη Μεγάλη Βρετανία  είναι η Let Toys Be Toys.

Η νέα εκστρατεία # Free To Wear Pink (# Freetowearpink)  άρχισε στην Καλιφόρνια των ΗΠΑ τον Απρίλιο του 2014 και δίνει το μήνυμα ότι όλα τα παιδιά πρέπει να είναι ελεύθερα να φορέσουν ροζ ανεξάρτητα από το φύλο τους και ιδιαίτερα  ενθαρρύνει τα αγόρια και τους γονείς τους.  Η εκστρατεία συσχετίζεται με  τα ρούχα για παιδιά Quirkie Kids αλλά δεν είναι απλά έξυπνο μάρκετινγκ. Διαθέτει unisex παιδικά t-shirts σε ροζ και μωβ με θέματα που δεν συνδέονται με το ροζ, όπως, ζώα, δεινόσαυρους, τέρατα, εξωγήινους. Η εκστρατεία είναι πολύ δημοφιλής στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και οι γονείς συμμετέχουν ανεβάζοντας φωτογραφίες παιδιών που εκφράζουν τη μοναδικότητά τους μέσα από το ντύσιμο.

Πάρα πολλοί γονείς σε διάφορες ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης και ιστοσελίδες για γονείς αναφέρουν ότι αισθάνονται ότι η μάχη για την κατάργηση του ροζ είναι μια χαμένη μάχη, παρά τις δικές τους προσπάθειες να περιορίσουν τα ροζ παιχνίδια, ρούχα και αντικείμενα για στα κορίτσια τους. Παράλληλα, όμως, διαπιστώνουν ότι μετά από κάποια ροζ φάση ευτυχώς κάποια παιδιά αλλάζουν.

Το ροζ ως στρατηγική μάρκετινγκ για τα παιχνίδια και τα είδη για κορίτσια

Αν παρατηρήσουμε όλα τα προϊόντα που απευθύνονται στα παιδιά μοιάζει τα κορίτσια και τα αγόρια ζουν χωριστά, στις άκαμπτες σφαίρες του ροζ και του  μπλε με την πρώτη να είναι παθητική, όμορφη και απαλή και η δεύτερη επιθετική, ενεργητική, δυναμική και ισχυρή. Η δικαιολογία για αυτό το είδος του έμφυλου διαχωρισμού είναι συνήθως ότι είναι φυσικό και ότι  έτσι ήταν πάντα.

Πάντως το  ροζ δεν ήταν το «κατάλληλο» χρώμα για κορίτσια μέχρι το 1950. Διεθνή γυναικεία περιοδικά της δεκαετίας του ‘40 προέτρεπαν τους γονείς  να ντύνουν  τα αγόρια τους  στα ροζ  επειδή είναι ένα θερμό και εκφραστικό χρώμα και τα κορίτσια με ένα ήρεμο γαλάζιο. Ιστορικοί μόδας, αναφέρουν ότι η σύνδεση του μπλε με τα αγόρια και του ροζ με τα κορίτσια είναι σχετικά πρόσφατη. Μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα όλα τα μωρά ήταν ντυμένα στα λευκά για πρακτικούς λόγους καθώς δεν υπήρχαν τα πλυντήρια και ο μόνος τρόπος για να καθαρίσουν καλά τα ρούχα των μωρών ήταν να τα βράσουν. Δεν υπήρχε καμία προσπάθεια να δηλωθεί το φύλο του παιδιού καθώς τόσο τα αγόρια, όσο και τα κορίτσια, φορούσαν φορέματα «ουδέτερα ως προς το φύλο». Στο πρώτο μισό του 20ου αιώνα, οι κανόνες άρχισαν να αλλάζουν και εμφανίζεται χαλαρά το ροζ και το μπλε. Το ροζ εθεωρείτο ως αρρενωπή απόχρωση – μια παστέλ εκδοχή του κόκκινου-η οποία συνδέεται με τη δύναμη και το μπλε, λόγω της σύνδεσής του με την Παναγία συνδέεται με τη σταθερότητα και την πίστη και συμβολίζει τη θηλυκότητα.

Οι κανόνες σε σχέση με το χρώμα συχνά δεν είχαν καμιά σχέση με το φύλο. Πότε ακριβώς καθιερώθηκε το ροζ δεν είναι πολύ σαφές. Από τη δεκαετία του ’50 το ροζ άρχισε να συνδέεται στενά με τη θηλυκότητα, αλλά τα αγόρια εξακολουθούν συχνά να φορούν ροζ ρούχα, ενώ κατά τη δεκαετία του ’70 το ροζ και το μπλε δεν κυριαρχούσαν στα παιχνίδια. Κατά τη διάρκεια της ακμής της «ουδέτερης ως προς το φύλο» ανατροφής των παιδιών, η οποία διήρκεσε από το 1965 έως το  1985, το ροζ είχε απορριφθεί ως χρώμα για τα κορίτσια από φεμινιστές γονείς γιατί είχε συσχετισθεί έντονα με την παραδοσιακή θηλυκότητα. Στα μέσα της δεκαετίας του ’70 στον κατάλογο του Sears –είναι κυρίαρχος στις ΗΠΑ- δεν υπήρχαν πολλά ροζ ρούχα για τα μικρά παιδιά, παρά μόνον μερικά για τα μωρά. Η ίδια τάση κυριαρχεί και στο Ηνωμένο Βασίλειο. Στον κατάλογο παιχνιδιών του Argos to 1976 τα βασικά χρώματα ήταν το κόκκινο και το κίτρινο και υπάρχουν ορισμένα έμφυλα παιχνίδια, όπως σετ καλλωπισμού, που η συσκευασία τους διαφέρει πολύ από τις σημερινές. Πότε και πως ακριβώς άλλαξε αυτό δεν είναι αρκετά σαφές, αλλά οι πρώτες ηρωίδες της Disney –Σταχτοπούτα, Ωραία Κοιμωμένη, Wendy, Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων, Mary Poppins- ήταν ντυμένες σε διάφορες αποχρώσεις του σιέλ. Όταν η εταιρεία εισήγαγε τη σειρά Princess, άλλαξε σκόπιμα το φόρεμα της Ωραίας Κοιμωμένης σε ροζ για να τη διαφοροποιήσει  από τη Σταχτοπούτα.

Γύρω  στα μέσα της δεκαετίας του 1980 οι διαφορετικές ηλικιακές ομάδες και το φύλο χρησιμοποιήθηκαν ως στρατηγικές του μάρκετινγκ για να αυξηθούν οι πωλήσεις. Τότε δημιουργήθηκε μια τρίτη κατηγορία –για τη νηπιακή ηλικία-μεταξύ των βρεφικών ενδυμάτων και των ρούχων για μεγαλύτερα παιδιά και έγινε ο διαχωρισμός των αγορίστικων και κοριτσίστικων ρούχων στην ηλικία των δύο. Έτσι το ροζ κυριάρχησε ως «κοριτσίστικο» χρώμα ιδιαίτερα για τα μικρά παιδιά. Ο θρίαμβος του ροζ και μπλε οφείλεται στον κατακερματισμό της αγοράς παιχνιδιών έτσι ώστε να υπάρξουν μεγαλύτερα κέρδη και να είναι πιο δύσκολο για τους γονείς να αγοράσουν ένα παιχνίδι για αδέλφια διαφορετικού φύλου. Αν η κόρη σας, για παράδειγμα, έχει ένα ροζ ποδήλατο με στοιχεία στο τιμόνι που θεωρούνται ως κατεξοχήν θηλυκά, τότε είναι πολύ λιγότερο πιθανό να το δώσετε και στο γιο σας και έτσι ίσως θα αγοράσετε ένα άλλο.

Ορισμένοι επικρίνουν τις μητέρες –όχι και τους πατέρες- ή ακόμα και τα κορίτσια για την κυριαρχία του ροζ και της πριγκίπισσας στη ζωή των κοριτσιών. Πολλά μικρά κορίτσια «αγαπούν το ροζ» και την «κουλτούρα της ροζ πριγκίπισσας» που είναι αστραφτερή και διασκεδαστική. Είναι εύλογες οι ανησυχίες των γονιών για τις επιπτώσεις που έχει στα κορίτσια η παγίδευση στη ροζ κουλτούρα της πριγκίπισσας καθώς επικεντρώνεται πολύ έντονα στην εξωτερική εμφάνιση και διδάσκει  στα κορίτσια ότι αυτή είναι πολύ σημαντική και πρέπει να αναζητούν έπαινο γι’ αυτήν. Το ζήτημα δεν είναι να στερήσουμε από τα παιδιά μια πηγή απόλαυσης και διασκέδασης, όπως είναι τα παραμύθια και οι ταινίες με πριγκίπισσες ή τα παιχνίδια ρόλων με αυτές, αλλά να μη ξεχνάμε και τη παιδαγωγική τους σημασία και ότι όταν αυτό γίνεται μονοδιάστατα και εξακολουθητικά, εμπεριέχει κινδύνους. Επιπλέον, τις περισσότερες φορές αυτή η επιλογή είναι μονόδρομος και καταναγκαστικά επιβαλλόμενη από το μάρκετινγκ. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την αναπτυξιακή φάση των παιδιών κατά την οποία πιστεύουν ότι το φύλο τους εξαρτάται από  εξωτερικά γνωρίσματα, όπως το πώς ντύνονται, και έτσι για να δηλώσουν την κοριτσίστικη ταυτότητά τους προσκολλώνται στα πιο προφανή στερεοτυπικά χαρακτηριστικά για το φύλο τους. Αν αυτό που κυριαρχεί για τα κορίτσια είναι οτιδήποτε ροζ και το στυλ της πριγκίπισσας, τότε αυτή θα είναι η εμμονή των περισσότερων κοριτσιών –τουλάχιστον κατά την αναπτυξιακή αυτή φάση –σε αντίθεση με τα αγόρια που θα πρέπει να αποφεύγουν οτιδήποτε θεωρείται «κοριτσίστικο».

Αν είναι να κατηγορήσουμε οπωσδήποτε, λοιπόν, κάποιον θα πρέπει να είναι πρωτίστως το μάρκετινγκ που περιορίζει ασφυκτικά τις επιλογές κυρίως για τα μικρά κορίτσια. Η κουλτούρα της ροζ πριγκίπισσας είναι τμήμα μιας τεράστιας βιομηχανίας και ενός ισχυρού μάρκετινγκ που ενθαρρύνει τον καταναλωτισμό με καταναγκαστικό τρόπο και ενισχύει αρνητικά στερεότυπα για το φύλο και την ομορφιά στα νεαρά κορίτσια.

Πηγή: tvxs

 

Διαβάστε ακόμη

Τα παιχνίδια των παιδιών: Περισσότερο έμφυλα από ποτέ

Η συμβολή της αντισεξιστικής εκπαίδευσης στη δημιουργία μιας κοινωνίας χωρίς έμφυλη βία

 

Share

Ο σεξισμός στις λέξεις

sexism

της Callamard Agnes*

Η γενικευμένη χρήση του αρσενικού γένους είναι το πρόσφατο προϊόν μιας ιστορίας η οποία επικαλείται την οικουμενικότητα, ενώ κρύβει, επί σειρά ετών, το ρατσισμό και το σεξισμό. Η δε γλώσσα συνοδεύει και σημαδεύει τις κοινωνικές εξελίξεις. Από τη Διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου και του πολίτη το 1789, μέχρι την οικουμενική Διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου το 1948…

Τι υπάρχει σε μια λέξη ; [1] Μια ιστορία, μια ανακάλυψη, μια μεταμόρφωση, αλλά επίσης μια ταυτότητα, ένας αγώνας, μια νίκη ή μια ήττα. Μια λέξη μπορεί να εκφράσει τον οίστρο ενός πολιτικού, τη δημιουργικότητα ενός καλλιτέχνη, την κραυγή απόγνωσης ενός αγωνιστή. Υπάρχουν λέξεις που προτρέπουν στη βία κι άλλες στην ειρήνη. Υπάρχουν λέξεις που εκφράζουν τη δύναμη να αποκλείεις, κι άλλες τη βούληση να περιλαμβάνεις.

Τι υπάρχει στην έκφραση «δικαιώματα του ανθρώπου»; Η επανάσταση του 1789, μακρόχρονοι μετασχηματισμοί και πολλοί αγώνες στη Γαλλία και τον υπόλοιπο κόσμο, για να αναγνωρισθούν στους ανθρώπους τα αστικά, πολιτικά, οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά δικαιώματά τους. Η διατύπωση, όμως, εκφράζει επίσης κι άλλες ιστορίες : κατ’ αρχήν την ιστορία των επαναστατών του 1789, οι οποίοι αρνήθηκαν να παραχωρήσουν στις γυναίκες τα δικαιώματα που παρείχαν στους άντρες, και στη συνέχεια την ιστορία των συμπεριφορών και πεποιθήσεων που είχαν ως βάση τις διακρίσεις απέναντι στις γυναίκες και οι οποίες φτάνουν ως τις μέρες μας, με όχημα την «ευγένεια» του αρσενικού. Στην τυποποίηση της λέξης «άνθρωπος», ως οικουμενικής κατηγορίας, υπάρχει επίσης η άρνηση των πολιτικών, κοινωνικών και πολιτιστικών αλλαγών των κοινωνιών του 20ού αιώνα και των δεσμεύσεων που ανέλαβαν οι κυβερνήσεις και τα Ηνωμένα Έθνη απέναντι στην αρχή της ισότητας ανάμεσα σε άντρες και γυναίκες.

Ένας αιώνας χωρίς δικαίωμα ψήφου

Η Διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου και του πολίτη, που υιοθετήθηκε στις 26 Αυγούστου 1789, μετά από μακροχρόνιες και σκληρές συζητήσεις ανάμεσα στους βουλευτές στην Εθνική Συνέλευση, θεσπίζει έναν αριθμό δικαιωμάτων και αρχών που χρησιμοποιήθηκαν αργότερα ως θεμέλιο για την Οικουμενική διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου. Την εποχή που συντάχθηκε, η Διακήρυξη εφαρμοζόταν μόνο στους άντρες κι η λέξη «άνθρωπος» κάλυπτε ένα μόνο γένος [2]. Η επιλογή αυτής της λέξης δεν ήταν ουδέτερη και δεν περιείχε καθόλου τη βούληση να έχει «οικουμενική» εμβέλεια. Γιατί η ισότητα ανάμεσα στους άντρες και τις γυναίκες υπήρξε αντικείμενο συζήτησης στην Εθνική Συνέλευση, αλλά η πλειοψηφία των βουλευτών είχε απορρίψει αυτήν την αρχή: εφόσον η γυναίκα στερείται λογικής, δεν ήταν δυνατό να παραχωρηθούν δικαιώματα σε μια μειοψηφία εξαιρετικών γυναικών.

Όμως, οι γυναίκες συμμετείχαν δραστήρια στη γαλλική επανάσταση: συνδέθηκαν κυρίως με την κατάληψη της Βαστίλης στις 14 Ιουλίου 1789, παρήλασαν στους παρισινούς δρόμους για να απαιτήσουν ψωμί, σχημάτισαν μια εταιρεία επαναστατριών γυναικών και άλλα σωματεία, εντάχθηκαν σε επαναστατικούς συλλόγους, πήραν το λόγο σε δημόσιους χώρους καθώς και σε πολιτικούς κύκλους. Το 1791, η Ολίμπ ντε Γκουζ συνέταξε τη Διακήρυξη των δικαιωμάτων της γυναίκας και του πολίτη θηλυκού γένους, μια Διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου, αναθεωρημένη για να εφαρμόζεται στις γυναίκες. Το κείμενο αυτό αμφισβητούσε τα θεμέλια από τα οποία πήγαζαν οι αρχές και τα δικαιώματα της Διακήρυξης των δικαιωμάτων του ανθρώπου και του πολίτη. «Η γυναίκα γεννιέται ελεύθερη και παραμένει ισότιμη με τον άντρα στα δικαιώματα», έγραφε, τονίζοντας εξάλλου ότι «η άσκηση των φυσικών δικαιωμάτων της γυναίκας δεν έχει άλλο όριο από τη συνεχή τυραννία που της επιβάλλει ο άντρας· αυτά τα όρια πρέπει να αναθεωρηθούν από τους νόμους της φύσης και της λογικής».

Οι Γαλλίδες δεν αναγνωρίστηκαν ποτέ επισήμως και νομοθετικώς ως πολίτες παρά τη συμμετοχή τους στα κοινά, συχνά στην πρώτη γραμμή. Η Ολίμπ ντε Γκουζ κατακρίθηκε και αντιμετωπίστηκε ως υστερική, ανορθολογική και παράλογη. Καρατομήθηκε στις 3 Νοεμβρίου 1793. Ένα μήνα νωρίτερα, οι Ιακωβίνοι αποφάσιζαν με διάταγμα ότι στο εξής οι σύλλογοι και οι ενώσεις των γυναικών θα θεωρηθούν παράνομοι και ένας αντιπρόσωπος της Επιτροπής κοινής σωτηρίας δήλωνε πως οι γυναίκες δεν είναι φτιαγμένες για υψηλές σκέψεις.

Δύο εβδομάδες αργότερα, απαγορευόταν στις γυναίκες η πρόσβαση στις συνελεύσεις της Κομμούνας του Παρισιού. Στο λόγο του, που θα έπειθε την Κομμούνα του Παρισιού να ψηφίσει ομοφώνως τον αποκλεισμό των γυναικών, ένας επαναστάτης ρήτορας διακήρυξε πως ήταν αντίθετο σε όλους τους νόμους της φύσης να θέλει μια γυναίκα να γίνει άντρας… Στο Ναπολεόντειο Κώδικα του 1804, ο οποίος διασφάλιζε πλήθος επαναστατικών κατακτήσεων για τους άντρες, οι γυναίκες χαρακτηρίστηκαν ανίκανες από νομική άποψη.

Το ίδιο φαινόμενο επαναλήφθηκε κατά την επανάσταση του 1848, όταν η προσωρινή επαναστατική κυβέρνηση απέρριψε την παραχώρηση του δικαιώματος της ψήφου στις γυναίκες. Στις αρχές Ιουνίου, πριν την ανατροπή, η αστυνομία κλείνει το Σύλλογο των γυναικών. Τον Ιούλιο, η Δεύτερη Δημοκρατία αποφασίζει ότι οι γυναίκες δεν μπορούν ούτε να ανήκουν σε συλλόγους ούτε να προσφέρουν βοήθεια σ’ αυτούς. Η ήττα των δημοκρατικών κυβερνήσεων ενισχύει τον αποκλεισμό. Μετά το 1851, ο νόμος απαγορεύει στις γυναίκες να λαμβάνουν μέρος σε πολιτικές δραστηριότητες ή να μετέχουν σε συγκεντρώσεις που σχετίζονται με πολιτικά ζητήματα. Οι Γαλλίδες θα χρειαστεί να περιμένουν σχεδόν έναν αιώνα -το 1944- για να αποκτήσουν το δικαίωμα της ψήφου και το δικαίωμα να είναι υποψήφιες για εκλόγιμες πολιτικές θέσεις.

Ισότιμες ανθρώπινες υπάρξεις

Είναι φανερό ότι η έκφραση «δικαιώματα του ανθρώπου» δεν αναφερόταν στις γυναίκες του 1789. Τίθεται λοιπόν το ερώτημα αν στη σύγχρονη χρήση του, μπορούμε να πούμε γι’ αυτό τον όρο ότι αναφέρεται σε άντρες και γυναίκες που αντιμετωπίζονται ως ισότιμες ανθρώπινες υπάρξεις…

Στην τρέχουσα γλώσσα, ο όρος «άνθρωπος» υποτίθεται ότι καλύπτει όλα τα άτομα του ανθρώπινου είδους. Ωστόσο, η σημασία του είναι ορισμένες φορές αμφιλεγόμενη. Έτσι, σύμφωνα με το Συμβούλιο της Ευρώπης, «η χρήση του αρσενικού γένους για να δηλωθούν τα άτομα των δύο φύλων, δημιουργεί, στο πλαίσιο της σύγχρονης κοινωνίας, μια αβεβαιότητα ως προς τα ενδιαφερόμενα πρόσωπα, τους άντρες ή τις γυναίκες [3]». Ένας από τους λόγους αυτής της αμφισημίας είναι ότι η αποκλειστική χρήση της λέξης «άνθρωπος» για να υποδηλώνονται άντρες και γυναίκες θεσπίζει μια ιεραρχία ανάμεσα στα δύο φύλα.

Αυτή η ιεραρχία ανάγεται στο 17ο αιώνα, όταν το 1647, ο διάσημος ειδικός της γραμματικής Βοζελά δήλωνε ότι «το αρσενικό γένος επικρατεί του θηλυκού καθότι είναι ευγενέστερο [4]». Στο εξής, θα έπρεπε να γράφουν: «Τα λαχανικά και τα λουλούδια είναι φρέσκα» [5], και να επιδιώκουν να συμφωνεί το επίθετο με το αρσενικό, αντίθετα με τη χρήση της εποχής, που το απέδιδε στο θηλυκό. Πράγματι, στο Μεσαίωνα μπορούσε να γράφει κανείς σωστά, όπως ο Ρακίνας το 17ο αιώνα: «Αυτές οι τρεις ημέρες κι αυτές οι τρεις νύχτες ολόκληρες» [6], επειδή το επίθετο «ολόκληρες» παρέπεμπε τότε στη λέξη «νύχτες » όπως και στη λέξη «ημέρες». Επίσης στο Μεσαίωνα, δεν ικανοποιούνταν με την αρσενική μορφή: για να απευθυνθούν στις γυναίκες και τους άντρες στους λόγους που εκφωνούσαν σε δημόσιο χώρο, έλεγαν iceux και icelles (για εκείνους κι εκείνες) καθώς και tuit και toutes (για όλους και όλες). Μπορούσαν επίσης να πουν δημαρχίνα στο 13ο αιώνα, διοικήτρια και εφευρέτισσα το 15ο αιώνα, λοχαγίνα το 16ο, χειρουργίνα το 1759 κ.λπ.

Η επιλογή του αρσενικού

Η επιλογή του αρσενικού, που εκθειάστηκε από τον Βοζελά, δεν ήταν μια «ουδέτερη» επιλογή και δεν παρουσιάστηκε έτσι. Ο ιεραρχικός κανόνας φαίνεται ότι διασώζεται ακόμη στη Γαλλία και στις άλλες γαλλόφωνες χώρες. Έτσι το 1984, η γαλλική Ακαδημία έγραφε, χωρίς προφανώς να αντιλαμβάνεται την ειρωνεία του επιχειρήματός της: «όταν έπλασαν με αδεξιότητα ονόματα επαγγελμάτων στο θηλυκό γένος, επειδή φαντάζονταν ότι υπήρχε έλλειψη, η αδύνατη απόδοσή τους, τα σημάδεψε πολύ γρήγορα με μια υποτιμητική απόχρωση: αρχηγίνα, γιάτρισσα κ.λπ. Αναμένεται ότι και άλλες δημιουργίες, όχι λιγότερο τεχνητές, θα έχουν την ίδια τύχη, και πως το αποτέλεσμα θα είναι αντίθετο από το επιδιωκόμενο [7]».

Όπως παρατηρούσε η Μπενουάτ Γκρουτ [8], η «υποτιμητική» απόχρωση δεν χαρακτηρίζει όλα τα επαγγέλματα, αλλά μάλλον εκείνα στα οποία αποδίδεται ένα ορισμένο κύρος. Οι πρόσφατες δηκτικές τοποθετήσεις για τη χρήση του «Κυρία η υπουργός» [9] είναι η απόδειξη. Ωστόσο, πέρα από αυτά τα ιεραρχικά θεμέλια, η χρήση του «Κυρία ο υπουργός» [10] δεν συμφωνεί με καμία παράδοση της γαλλικής γλώσσας για το γένος των ονομάτων, κατάσταση που είχε ήδη καταγγείλει ο γλωσσολόγος Φερντινάν Μπρινό το 1922, όταν αναφωνούσε : «Το φρικτό ‘Κυρία ο’ που καταστρέφει τόσα πολλά κείμενά μας». Όσο για τον εξαίρετο ειδικό της γραμματικής Αλμπέρ Ντοζά, δεν δίσταζε να γράψει το 1971: «Η γυναίκα που προτιμά για το όνομα του επαγγέλματός της το αρσενικό από το θηλυκό, αποκαλύπτει έτσι ένα σύμπλεγμα κατωτερότητας το οποίο αντιφάσκει στις νόμιμες διεκδικήσεις της. Το να λέει κανείς ‘Κυρία ο γιατρός’, είναι σαν να διακηρύσσει την ανωτερότητα του αρσενικού, της οποίας γραμματική έκφραση είναι το αρσενικό γένος [11]».

Από το τέλος του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου, πολλές κυβερνήσεις συνιστούν μια μη σεξιστική χρήση της γλώσσας, έστω κι αν σε πολλές χώρες, ιδίως στη Γαλλία, αυτό έγινε μόνο εν μέρει. Η τάση έχει στόχο να προσαρμόσει τη γλώσσα στην κοινωνική και πολιτιστική πραγματικότητα, αλλά εγγράφεται επίσης σ’ ένα πολιτικό πλαίσιο: της αναγνώρισης της ισότητας των ανδρών και των γυναικών και, πιο πρόσφατα, στη Γαλλία, της ισοτιμίας άνδρα – γυναίκας. Ανάμεσα στις χώρες που πήραν πρωτοβουλίες, μπορούμε να αναφερθούμε στον Καναδά, που πρωτοπορεί σ’ αυτή την εξέλιξη από το 1978, αλλά και την Ελβετία, η οποία το 1989 μεταφέρει στο θηλυκό γένος το σύνολο της ορολογίας των τεχνών και των επαγγελμάτων και δημοσιεύει, το 1991, έναν οδηγό γραφής χωρίς διακρίσεις, που συνιστά τη χρήση της έκφρασης «ανθρώπινα δικαιώματα».

Στη Γαλλία, όταν οι πολιτικοί ηγέτες θέλησαν να ενσωματώσουν τις γυναίκες στην πολιτική σφαίρα, επικράτησε η χρήση της έκφρασης «άντρες και γυναίκες»[12]. Τα επαγγέλματα αποδόθηκαν επίσης στο θηλυκό, παρά τις δυσκολίες και τις ατέλειες. Έτσι, η εγκύκλιος της 11ης Μαρτίου 1986 θεσπίζει τους κανόνες σχηματισμού του θηλυκού για επαγγέλματα ή τίτλους, τα οποία μέχρι τότε γράφονταν αποκλειστικά με την «αρσενική» μορφή τους. Πιο πρόσφατα, το 1997, κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης στη νομοπαρασκευαστική επιτροπή της Γερουσίας πάνω σε ένα σχέδιο αναμόρφωσης του Κακουργιοδικείου, οι γερουσιαστές ψήφισαν τροπολογία που υποκαθιστά με τη λέξη «ένα πρόσωπο» [13], τη λέξη «ένας άνθρωπος» [14], στο κείμενο του όρκου των ενόρκων.

Οι διακυβερνητικές οργανώσεις, πολύ περισσότερο από τις κυβερνητικές έσπευσαν να πάρουν μέτρα που αποβλέπουν στην προώθηση ενός μη σεξιστικού λεξιλογίου. Για παράδειγμα, η Γενική Συνέλευση της Ουνέσκο υιοθέτησε, το 1991 και το 1993, κατευθυντήριες γραμμές που απαιτούν τη χρήση διατυπώσεων οι οποίες αναφέρονται με σαφήνεια στα δύο φύλα, καθώς και την κατά το δυνατόν συχνότερη επίκληση της έκφρασης « δικαιώματα του ατόμου». Στη διάρκεια της Παγκόσμιας διάσκεψης για τα δικαιώματα του ανθρώπου, που οργανώθηκε στη Βιέννη, τον Ιούνιο του 1993, υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών, το Φόρουμ των μη κυβερνητικών οργανώσεων – που συγκεντρώνει περισσότερες από 1.000 οργανώσεις – υιοθέτησε σύσταση η οποία ζητεί να καταργηθεί κάθε μεροληψία απέναντι στο ένα ή το άλλο φύλο και να αντικατασταθεί η έκφραση «δικαιώματα του ανθρώπου» με την έκφραση «ανθρώπινα δικαιώματα» ή με την έκφραση «δικαιώματα του ανθρωπίνου προσώπου».

Οι περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν ότι η ακρίβεια της γλώσσας έχει κατοχυρωθεί οριστικά στα λεξικά και τις γραμματικές. Αλλά η γλώσσα δεν είναι στατική: εξελίσσεται συνεχώς για να αντικατοπτρίζει τις νέες πραγματικότητες, τις κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές. Έτσι, το γράμμα w ενσωματώθηκε επισήμως στο γαλλικό αλφάβητο μόλις το… 1964. Η γλώσσα είναι ταυτοχρόνως η αντανάκλαση και η κινητήρια δύναμη όλων των κοινωνιών. Κάθε χρόνο, τα λεξικά Petit Robert και Larousse προσθέτουν νέες λέξεις που αντανακλούν την κοινωνική, τεχνική και ιατρική εξέλιξη ή αλλαγές στα ήθη. Η γαλλική κυβέρνηση συγκρότησε εδώ και δεκαετίες επιτροπές ορολογίας, στόχος των οποίων είναι να προσαρμόσουν το σύγχρονο λεξιλόγιο στις νέες επιστημονικές, ιατρικές, εμπορικές πραγματικότητες. Οι επιτροπές αυτές κατοχύρωσαν λέξεις εξαιρετικά συνηθισμένες σήμερα, όπως πληροφορική, υπολογιστής, βηματοδότης κ.λπ.

Η δημιουργία ορολογίας δεν έχει μοναδικό στόχο να αντικαταστήσει τις λέξεις που έχουν πέσει σε αχρηστία, αλλά να εκφράσει επίσης αλλαγές που σχετίζονται με την έκφραση του «είναι» και με την κοινωνική ή φυλετική ταυτότητα. Έτσι, στις Ηνωμένες Πολιτείες ο όρος «Αφρικανός – Αμερικανός» που τώρα είναι σε τρέχουσα χρήση, είναι πρόσφατης προέλευσης και αποβλέπει στο να αναγνωρίσει μια ηπειρωτική, παρά φυλετική, καταγωγή. Όταν οι Αμερικανοί και οι Αμερικανίδες αποφασίζουν να αντιπροσωπευθούν και να ταυτιστούν με τη λέξη «Αφρικανός (-ή) – Αμερικανός (-ίδα)», αναφέρονται στην ιστορία τους, στους αγώνες τους και στις προσδοκίες τους.

Οι λέξεις οικοδομούν και αντανακλούν τον πολιτισμό και τα βιώματα όλων των κοινωνιών. Έτσι, αν συγκρίνουμε την Οικουμενική Διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου του 1948 με τη Διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου και του πολίτη του 1789, ανακαλύπτουμε ότι στην τελευταία, χρησιμοποιείται μόνο η λέξη «άνθρωπος», ενώ στην πρώτη, ο γενικός όρος του «προσώπου» χρησιμοποιείται κατά κόρον, πράγμα που δείχνει ότι οι συντάκτες του φρόντισαν να επισημάνουν τη μη διάκριση ανάμεσα στα φύλα, καταφεύγοντας συχνά σε όρους διαφορετικούς από το «άνθρωποι».

Η μίξη των ορολογιών, που χαρακτήρισε αυτή την προσπάθεια, επισημαίνεται από τον καθηγητή του δικαίου Ιβ Μαντό, ο οποίος παρατηρεί: «Η διπλή διατύπωση του τίτλου της Διακήρυξης και της έκφρασης που χρησιμοποιείται στο πρώτο άρθρο, είναι αποκαλυπτική μιας αμηχανίας σε σχέση με την ορολογία, η οποία εύκολα θα παραμεριζόταν με τη χρήση της έννοιας των δικαιωμάτων του ανθρώπινου προσώπου [15]».

Η γλώσσα παίζει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της κοινωνικής ταυτότητας των ατόμων και η αλληλεπίδραση που υπάρχει ανάμεσα στη γλώσσα και τις κοινωνικές συμπεριφορές υπήρξε αντικείμενο πολλών ερευνών και δεν χρειάζεται να αποδειχθεί. Αυτό απέδειξαν -ανάμεσα σε άλλες πρόσφατες μελέτες- ο γάλλος φιλόσοφος Μισέλ Φουκό, ο οποίος τόνισε τις σχέσεις ανάμεσα στην εξουσία και το λόγο [16] και ο Πιέρ Μπουρντιέ, ο οποίος στο έργο του Ce que parler veut dire (Τι σημαίνει να μιλάς) [17] περιγράφει την ύπαρξη ενός γλωσσολογικού κεφαλαίου από το οποίο εξάγει την έννοια της « συμβολικής εξουσίας », εσωτερικευμένης και αποδεκτής: η γλώσσα είναι η απεικόνιση ή η συμβολική μορφή των σχέσεων εξουσίας και παρέχει σ’ αυτές τη νομιμοποίησή τους.

Το Συμβούλιο υπουργών της Ευρωπαϊκής Ένωσης εναρμονίζεται με την κοινωνική εξέλιξη του τέλους του 20ού αιώνα όταν δηλώνει, το 1990, ότι έχει πεισθεί πως ο σεξισμός ο οποίος χαρακτηρίζει τη γλώσσα στα περισσότερα κράτη-μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης- όπου επικρατεί το αρσενικό επί του θηλυκού- αποτελεί τροχοπέδη στην ισότητα ανάμεσα σε άντρες και γυναίκες. Η Διεθνής Αμνηστία από την πλευρά της, αποφάσισε το Δεκέμβριο του 1997 να υιοθετήσει μια διατύπωση των δικαιωμάτων που ταιριάζει με την αποστολή της, τους στόχους της και το όραμά της. Τρεις εκφράσεις θα αντικαταστήσουν στο εξής την έκφραση «δικαίωμα του ανθρώπου», με εξαίρεση τα ιστορικά ντοκουμέντα. Θα είναι οι εξής: «δικαιώματα του ανθρώπινου προσώπου», «ανθρώπινα δικαιώματα», και «δικαιώματα της ανθρώπινης ύπαρξης».

Το να συνιστά κανείς την αλλαγή ενός όρου δεν σημαίνει ότι εξαλείφεται από τη συλλογική μνήμη ένα γεγονός όπως η γαλλική επανάσταση του 1789, ούτε ότι απορρίπτονται η συμβολή της και οι συνέπειές της για την ανθρωπότητα. Πρόκειται, απλούστατα, για την αναγνώριση του γεγονότος ότι τα «δικαιώματα του ανθρώπου» εξελίχθηκαν μετά το 1789 και ότι η ισότητα ανάμεσα σε άντρες και γυναίκες αποτελεί αναπόσπαστο μέρος αυτής της εξέλιξης. Η γλώσσα των δικαιωμάτων του ανθρώπινου προσώπου δεν μπορεί να επιτρέπει την προώθηση ενός μόνο γένους (και φύλου) ως οικουμενικής κατηγορίας ούτε να μεταφέρει προκαταλήψεις: οι γυναίκες, ακριβώς όπως και οι άντρες, έχουν δικαιώματα. Η αναγνώριση περνά από τη χρησιμοποίηση μιας έκφρασης που αναγνωρίζει την ύπαρξή τους.

*Διδάκτωρ πολιτικών επιστημών, συγγραφέας, ειδική σε θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, πρώην διευθύντρια του ARTICLE 19

Σημειώσεις

[1] Το άρθρο συνοψίζει το ντοκουμέντο της Διεθνούς Αμνηστίας «Τι υπάρχει σε μια λέξη;» που κυκλοφόρησε με την ευκαιρία της διεθνούς ημέρας των γυναικών της 8ης Μαρτίου και της πεντηκοστής επετείου της Οικουμενικής Διακήρυξης των δικαιωμάτων του ανθρώπου.

[2] Βλ. για παράδειγμα. Bonnie Anderson και Judith Ρ. Zinsser, «Α History of their own», Harpers and Row, Νέα Υόρκη, 1988. Jan Bauer, «Μόνο η σιωπή θα σε προστατεύσει : οι γυναίκες, η ελευθερία έκφρασης και η γλώσσα των δικαιωμάτων του ανθρώπου», Διεθνές κέντρο των δικαιωμάτων του προσώπου και της δημοκρατικής ανάπτυξης, Μοντρεάλ, 1996. Βλ. επίσης πολυάριθμες δημοσιεύσεις της ένωσης SOS Sexisme.

[3] Οδηγία Νο R (90) της επιτροπής υπουργών στα κράτη μέλη για την κατάργηση του σεξισμού στη γλώσσα.

[4] Μια ανάλογη εξέλιξη χαρακτήρισε την αγγλική γλώσσα. Το 1746, ο άγγλος ειδικός της γραμματικής Τζον Κίρκμπι διατύπωνε τους «88 κανόνες της γραμματικής». Ο εικοστός πρώτος διαβεβαίωνε ότι το αρσενικό γένος είναι γενικότερο από το θηλυκό. Ο Κίρκμπι καθιστούσε έτσι τον άντρα οικουμενική κατηγορία.

[5] (ΣτΜ): το λαχανικό στα γαλλικά είναι αρσενικού γένους και το λουλούδι θηλυκού γένους, το φρέσκα είναι πληθυντικός του αρσενικού.

[6] (ΣτΜ): η ημέρα στα γαλλικά είναι αρσενικού γένους και η νύχτα θηλυκού

[7] Ανακοίνωση που έγινε από τη γαλλική Ακαδημία στις 14 Ιουνίου 1984, για τη συγκρότηση μιας επιτροπής ορολογίας «επιφορτισμένης να μελετήσει τη μεταφορά στο θηλυκό των τίτλων και λειτουργιών και, γενικότερα, του λεξιλογίου που αφορά τις γυναικείες δραστηριότητες». Η προσαρμογή των ονομάτων των επαγγελμάτων στις κοινωνικές και πολιτιστικές πραγματικότητες προχωράει, έστω και αργά.

[8] Benoite Groult, «Cacher ce feminin», «Le Monde», 11 Ιουνίου 1991.

[9] (ΣτΜ): αντιστοιχεί στη γαλλική διατύπωση «Madame la ministre».

[10] (ΣτΜ): αντιστοιχεί στη γαλλική διατύπωση «Madame le ministre».

[11] Στο ίδιο.

[12] Για παράδειγμα, η θέσπιση της (πραγματικά) καθολικής ψηφοφορίας το 1945 από το στρατηγό Ντε Γκολ ορίζει ότι «Η Συντακτική εθνική συνέλευση θα εκλεγεί από όλους τους ενηλίκους, Γάλλους και Γαλλίδες».

[13] (ΣτΜ): στα γαλλικά η λέξη «πρόσωπο» είναι θηλυκού γένους.

[14] (ΣτΜ): στα γαλλικά η λέξη «άνθρωπος» είναι βέβαια αρσενικού γένους, αλλά χρησιμοποιούν την ίδια λέξη «homme» και για τον άνθρωπο και για τον άνδρα.

[15] Yves Madot, Droits de l’ Homme, Masson, Παρίσι 1991.

[16] Michel Foucault, La Volonte de pouvoir, Gallimard, Παρίσι, 1976, και L’Archeologie du savoir, Gallimard, 1987.

[17] Pierre Bourdieu, Ce que parler veut dire, Fayard, Παρίσι, 1982.

Πηγή: socialpolicy

 

Διαβάστε ακόμα

Το όνομά του η ψυχή της; Βουλεύτριες, χορεύτριες και βουλευτίνες

 

 

Share

Σίλβια Φεντερίτσι: φεμινισμός μεταξύ πυράς και νοικοκυριού

silvia-federici-por-barbara

των Αντρέα Μομοΐτιο και Εμίλια Λάουρα Αρίας Ντομίνγκεθ

Είναι η Παναγία των φεμινιστριών. Οι εκδόσεις «Τραφικάντες ντε Σούενιος» την έφεραν τον Μάιο στην Ισπανία για να παρουσιάσει το τελευταίο της βιβλίο, Επανάσταση στο σημείο μηδέν, με θέμα την οικιακή εργασία, την κρίση της κοινωνικής φροντίδας και τα κοινά αγαθά. Επισκέφτηκε τη Βαρκελώνη, την Ιρούνια, το Θουγαραμούρντι, τη Μαδρίτη, τη Μάλαγα και τη Σεβίλλη· το κόμμα Αλτερνατίβο θέλησε να επαναλάβει την παράσταση και στο Μπιλμπάο, όπου εκατοντάδες άτομα σχημάτισαν ουρά για να την ακούσουν. Κάποια δεν μπόρεσαν να βρουν θέση. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού της στην Ισπανία συναντήθηκε με συλλογικότητες γυναικών για να μιλήσει μαζί τους για  την οικιακή εργασία.

Η Σίλβια Φεντερίτσι (1942, Πάρμα) μιλά και χαμογελά ήρεμα. Έχει ρυτιδωμένα χέρια και δηκτική γλώσσα. Σε μια από τις εκδηλώσεις όπου συμμετείχε στη Μαδρίτη κρατούσε την τσάντα του περιοδικού μας. Είναι επίσης συγγραφέας του βιβλίου Ο Κάλιμπαν και η μάγισσα: γυναίκες, σώμα και πρωταρχική συσσώρευση, όπου εντάσσει το κυνήγι των μαγισσών στη μαρξιστική ανάλυση σχετικά με τη μετάβαση από τη φεουδαρχική κοινωνία στο καπιταλιστικό σύστημα. Όταν το παρουσίασε στη Βαρκελώνη, έδωσε συνέντευξη στη Χοάνα Γκαρθία Γκρεθνέρ. Περισσότερες πληροφορίες; Σε όλες τις συνεντεύξεις που έδωσε κατά τη διάρκειας εκείνης της περιοδείας και της τωρινής. Η Φεντερίτσι είναι στη μόδα.

 

Federici_1

Η Σίλβια Φεντερίτσι κατά τη διάρκεια της συνέντευξής της στο περιοδικό Πικάρα (φωτ. Εμίλια Αρίας).

 

Πώς ήταν η επίσκεψη στο Θουγαραμούρντι;

Η επίσκεψη στην περιοχή με συγκίνησε πολύ. Είναι το μόνο μέρος της Χώρας των Βάσκων, όπου, σύμφωνα με την έρευνά μου, οι άνδρες είχαν οργανωθεί εναντίον των μαγισσών.

Το 1609 άρχισαν να φυλακίζουν, να βασανίζουν και να δολοφονούν πολλές γυναίκες. Τις κάρφωναν με τα σύνεργα που χρησιμοποιούσαν οι ναυτικοί στο κυνήγι φαλαινών. Μ’ ενόχλησε πάρα πολύ το γεγονός ότι το έχουν μετατρέψει σε εμπόριο, ότι πουλούν μια εικόνα των μαγισσών που δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Προβάλλουν μια στρεβλή άποψη που τις υποβιβάζει και τις εξευτελίζει: γυναίκες χοντρές, άσχημες, με μεγάλη μύτη, μεγάλες σε ηλικία. Συντηρούν την εικόνα που δημιούργησαν γι’ αυτές οι διώκτες τους.

Τι προτείνεις;

Θα ήθελα να δω τις γυναίκες να κινητοποιούνται και να λένε: «Αρκετά λεφτά βγάλατε σε βάρος της σάρκας μας». Θα έπρεπε να πάμε στους πάγκους των πωλητών της περιοχής με πανό που να εξηγούν τι συνέβη πραγματικά. Είναι καιρός ν’ αποκαλύψουμε την ιστορία του αίματος, των βασανισμών, της βίας και των διώξεων.

Ο φεμινισμός βρίσκεται σε αποστρατεία;

Ο φεμινισμός σήμερα είναι ένα πολύ σύνθετο φαινόμενο. Από το ένα μέρος υπάρχει ένα νέο κίνημα που εμφανίζεται μεταξύ των νεότερων γυναικών, επειδή γι’ αυτές η ζωή συνεχίζει να είναι πιο δύσκολη απ’ ό,τι για τους άνδρες. Όσες προσδοκίες είχαν, σταδιοδρομία, εξωοικιακή εργασία, κατανομή καθηκόντων, δεν πραγματοποιήθηκαν ή πραγματοποιήθηκαν σε ελάχιστο βαθμό. Οι διεκδικήσεις του φεμινισμού παραμένουν επίκαιρες. Από το άλλο μέρος υπάρχει μεγάλη υποτίμηση του φεμινισμού, η οποία ανάγεται στη δεκαετία του ’70 με ευθύνη των Ηνωμένων Εθνών. Ο ΟΗΕ εισέβαλε στον χώρο του φεμινισμού, τον οικειοποιήθηκε και τον διαστρέβλωσε· επανακαθόρισε τους στόχους του και ακύρωσε όλες τις ανατρεπτικές του δυνατότητες διατηρώντας μόνο τη νεοφιλελεύθερη οπτική.

Ποια είναι αυτή η οπτική;

Αυτή που λέει ότι η απελευθέρωση των γυναικών περνά μέσα από την επαγγελματική τους σταδιοδρομία, την ισότητα ευκαιριών. Είναι διεκδικήσεις καπιταλιστικές και νεοφιλελεύθερες. Ο ΟΗΕ δημιούργησε έναν παγκόσμιο φεμινισμό του κράτους, σύμφωνα με τον οποίο οι γυναίκες αποτελούν μέρος των διεθνών διασκέψεων ή των μη κυβερνητικών οργανώσεων. Επιτίθενται στην απλήρωτη εργασία υποτιμώντας την αναπαραγωγή και αποφεύγοντας ν’ ασκήσουν κριτική στον τρόπο με τον οποίο ο καπιταλισμός χρησιμοποιεί το γυναικείο σώμα. Δημιούργησαν έναν πολύ συμβιβαστικό φεμινισμό με νεοφιλελεύθερους στόχους. Πρέπει να επανακτήσουμε την πολιτική του φεμινισμού.

Το φεμινιστικό κίνημα έχει πεθάνει;

Πιστεύω ότι σήμερα ο φεμινισμός δεν υπάρχει ως μαζικό κοινωνικό κίνημα. Υπάρχει ο πολιτισμικός φεμινισμός, αλλά όχι ως πολιτική και κοινωνική δύναμη. Υπάρχει φεμινιστική πολιτική σε κάθε κοινωνικό κίνημα, γιατί όλα τα κινήματα έπρεπε να συνομιλήσουν με τον φεμινισμό. Δεν βρισκόμαστε στην ίδια κατάσταση με αυτήν πριν από τριάντα χρόνια. Υπάρχει πολύ περισσότερη ισότητα και οι γυναίκες έχουμε περισσότερη αυτονομία απέναντι στους άνδρες, όχι όμως και απέναντι στο κεφάλαιο. Δεν υπάρχει δύναμη ικανή ν’ αντισταθεί στον καπιταλισμό. Κάποιες νέες γυναίκες απέκτησαν πάλι τρόπους συμπεριφοράς τους οποίους εμείς είχαμε απορρίψει και πιστεύω ότι αυτό αποδεικνύει ότι υπάρχει οπισθοδρόμηση.

Στα έργα σου αναφέρεσαι στον φεμινισμό ως «ανολοκλήρωτη επανάσταση». Ο φεμινισμός διαμόρφωσε συνειδήσεις, αλλά δεν κατόρθωσε ν’ αποκτήσει ευρύτερη εμβέλεια;

Ναι. Το φεμινιστικό κίνημα δεν μπόρεσε ν’ αντισταθεί στη διαδικασία παγκοσμιοποίησης, η οποία βρίθει από συνεχείς επιθέσεις κατά της αναπαραγωγικής εργασίας σε όλα τα επίπεδα. Δεν μπόρεσε ν’ αντισταθεί στις κοινωνικές περικοπές, δεν μπόρεσε ν’ αλλάξει την οργάνωση της εργασίας. Σήμερα οι ώρες εργασίας είναι περισσότερες απ’ ό,τι στο παρελθόν! Δέκα ώρες. Η συμφιλίωση με την οικογενειακή ζωή είναι αδύνατη. Είμαστε μάρτυρες μιας μεγάλης κρίσης στον τομέα της κοινωνικής φροντίδας και οι γυναίκες δεν έχουν χρόνο για να ξεκουραστούν, ούτε για να διαβάσουν, ούτε για να συμμετάσχουν σε μια πολιτική συγκέντρωση ή σε μια διαδήλωση. Δεν έχουν χρόνο για τον ίδιο τον εαυτό τους. Ζούμε με μια συνεχή αγωνία επιβίωσης. Οι γυναίκες στις Ηνωμένες Πολιτείες καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες αντικαταθλιπτικών. Είναι ζωή με άγχος, έγνοιες και δουλειά, δουλειά, δουλειά.

 Silvia-Federici1

Η Σίλβια Φεντερίτσι κατά τη διάρκεια της πρόσφατης επίσκεψής της στο Μπιλμπάο (φωτ. Εμίλια Αρίας).

Ποιο είναι το λάθος του φεμινισμού;

Τη δεκαετία του ’70 όταν το φεμινιστικό κίνημα, τόσο στις Ηνωμένες Πολιτείες όσο και στην Ευρώπη, έπρεπε να πάρει στρατηγικές αποφάσεις, εγκατέλειψε εντελώς το πεδίο της αναπαραγωγής και επικεντρώθηκε σχεδόν αποκλειστικά στην εξωοικιακή εργασία. Ο σκοπός ήταν η κατάκτηση της ισότητας μέσω του εργασιακού τομέα. Όμως οι άνδρες είχαν κουραστεί απ’ αυτόν τον χώρο και η επίτευξη ισότητας στην κούραση και την καταπίεση δεν αποτελεί στρατηγική. Γίναμε δεκτές στη μισθωτή εργασία, στην οποία μέχρι τότε κυριαρχούσαν οι άνδρες, ωραία· αλλά δεν καταλάβαμε ότι ήταν η στιγμή για να στραφούμε εναντίον της μισθωτής εργασίας. Δεν κατανοήσαμε το κοινωνικό και οικονομικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αγωνιζόμασταν. Αγωνιστήκαμε με όπλα που δεν λειτουργούσαν.

Τότε δούλευα σε μια οργάνωση που ονομαζόταν «Διεθνής Εκστρατεία υπέρ της Μισθωτής Οικιακής Εργασίας». Πιστεύαμε ότι, χωρίς ν’ αγωνιστούμε για την αναπαραγωγική εργασία, δεν θα πετυχαίναμε τίποτε. Για ν’ αλλάξει η θέση των γυναικών πρέπει ν’ αλλάξουν τρεις σχέσεις: γυναίκες – κράτος, γυναίκες – άνδρες και γυναίκες – κεφάλαιο. Προτεραιότητα έχει η αναπαραγωγική εργασία. Είναι το κεντρικό πρόβλημα, γιατί οι ρόλοι, τους οποίους διαμόρφωσε ο καπιταλισμός για τις γυναίκες, βασίζονται ακριβώς σ’ αυτό: ο καπιταλισμός δημιούργησε τον διεθνή καταμερισμό εργασίας κατά φύλο. Από ‘δω πρέπει να ξεκινήσουμε. Το φεμινιστικό κίνημα δεν ακολούθησε αυτόν τον δρόμο και αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους δεν μπόρεσε να επιφέρει μεγάλες αλλαγές.

Έτσι γεννήθηκε η ιδέα της «Επανάστασης στο σημείο μηδέν»;

Ναι, η «Επανάσταση στο σημείο μηδέν» είναι αυτή που δεν έχει γίνει ακόμη, γιατί δεν ελήφθη υπόψη το πρόβλημα της υποτίμησης της αναπαραγωγικής εργασίας.

Ζούμε έναν πόλεμο κατά των γυναικών;

Ναι, ναι, ναι, ναι. Ο καπιταλισμός και η παγκοσμιοποίηση επιτίθενται στα μέσα αναπαραγωγής: απαλλοτρίωση γαιών, περικοπές στο κράτος πρόνοιας, επισφάλεια στην εργασία και στη ζωή. Είναι συνήθης στρατηγική, παραδοσιακά καπιταλιστική, την οποία ο Μαρξ ονόμασε «πρωταρχική συσσώρευση»: αν θέλεις ν’ αυξήσεις τα κέρδη σου και να επιβάλεις πειθαρχία πρέπει να διαχωρίσεις τους άνδρες και τις γυναίκες από τα μέσα αναπαραγωγής. Αν δεν έχουν τρόπο ν’ αναπαραχθούν, εξαρτώνται από σένα. Δέχονται οποιαδήποτε συνθήκη. Και ποια είναι τα κοινωνικά υποκείμενα που επιφορτίζονται σε πρώτο πρόσωπο με την αναπαραγωγή; Οι γυναίκες.

Δεν μπορείς να στραφείς εναντίον της αναπαραγωγής της εργασιακής δύναμης χωρίς να στραφείς εναντίον των γυναικών. Η βία κατά των γυναικών είναι μέρος αυτής της διαδικασίας. Στη Λατινική Αμερική και την Αφρική, παραδείγματος χάρη, όπου οι γυναίκες ασχολούνταν με τη γεωργία επιβίωσης, τι κάνουν οι διεθνείς θεσμοί; Αρπάζουν τα εδάφη, τα ιδιωτικοποιούν.

Δεν θεωρείς επικίνδυνο να επικεντρώνεις όλη την κριτική σου στον καπιταλισμό; Οι γυναίκες δεν είναι απαλλαγμένες από τη βία και σε άλλα συστήματα.

Δεν υπάρχει άλλο σύστημα εκτός από τον καπιταλισμό, ούτε στην Κούβα ούτε στη Βενεζουέλα. Αστειεύεσαι; Η ιδέα ότι ο καπιταλισμός είναι μόνο οικονομικό σύστημα αποτελεί καπιταλιστική προκατάληψη. Είναι σύστημα πολιτισμικό και κοινωνικό. Δεν υπάρχει οικονομία χωρίς κοινωνικές, πολιτισμικές ή πολιτικές σχέσεις. Σήμερα όλοι και όλες ζούμε στο καπιταλιστικό σύστημα. Υπάρχουν χώρες που διανέμουν καλύτερα τον πλούτο απ’ ό,τι άλλες, αλλά δεν υπάρχουν χώρες έξω από την οικονομία της αγοράς.

Δεν έχει νόημα να λέμε ότι θέλουμε μια κοινωνία που δεν θα είναι καπιταλιστική, γιατί θα μπορούσαμε να οικοδομήσουμε ένα σύστημα ακόμη χειρότερο. Αυτό που εγώ θέλω να δημιουργήσω είναι μια κοινωνία χωρίς ιεραρχία, που δεν θα βασίζεται στην εκμετάλλευση της εργασίας των άλλων.

Όμως η πατριαρχία δεν είναι αυτόνομο σύστημα;

Δεν το πιστεύω. Η πατριαρχία πάντα ανήκε στα συστήματα που ιδιοποιούνταν την ανθρώπινη εργασία. Το γυναικείο σώμα είναι πηγή πλούτου, γεννά παιδιά, εργατικά χέρια. Πρόκειται για τη λογική της εργασιακής εκμετάλλευσης. Η πατριαρχία δεν αρχίζει με τους άνδρες που εξουσιάζουν τις γυναίκες, αλλά μ’ ένα σύστημα εργασίας που καταπιέζει τους άνδρες και βασίζεται στον έλεγχο της κύριας πηγής πλούτου. Όμως αντιλαμβάνεσαι τι πλούτο συνεπάγεται το σώμα των γυναικών; Φαντάζεσαι ν’ αποφασίσουν οι γυναίκες να μην κάνουν παιδιά; Το φαντάζεσαι;

Ο λεσβιασμός θα μπορούσε να είναι μια καλή λύση.

Σήμερα και οι λεσβίες κάνουν παιδιά.

Δεν παραλείπεις τις λεσβίες από την ανάλυσή σου;

Έχω γράψει πολύ σχετικά με τον καπιταλισμό και τη σεξουαλικότητα, την πειθαρχία της σεξουαλικότητας την οποία επέβαλε ο καπιταλισμός. Τη δεκαετία του ‘70 μιλούσαμε για μια μεγάλη αντίφαση του καπιταλισμού. Ο καταμερισμός εργασίας ήταν τότε ομοφυλοφιλικός καταμερισμός: οι άνδρες δουλεύουν με άνδρες και οι γυναίκες με γυναίκες. Η ετεροφυλοφιλία υπήρχε μόνο στο πλαίσιο του γάμου. Άρα ήταν δύσκολο να υπάρξει συνεννόηση μέσα στον γάμο. Η οικογένεια ποτέ δεν ήταν τόπος γαλήνης.

Από το άλλο μέρος τη δεκαετία του ‘60 και του ‘70 ήταν για μένα σαφές ότι ο λεσβιασμός είχε μεγάλη ανατρεπτική αξία για πολλούς λόγους. Ο καπιταλισμός παραχωρεί τον έλεγχο στους άνδρες, τους μετατρέπει σε κατ’ οίκον απεσταλμένους τους συστήματος και αυτό δεν συμβαίνει σε μια λεσβιακή σχέση. Επιπλέον ο λεσβιασμός προϋποθέτει μεγάλη εκτίμηση για τις γυναίκες και έναν χώρο ηρεμίας, απαλλαγής από τόσες πιέσεις. Αλλά τώρα καταλαβαίνω ότι αυτό δεν είναι αρκετό, γιατί σε μια ετεροφυλοφιλική κοινωνία οι λεσβιακές σχέσεις αναπαράγουν την ετεροπατριαρχική λογική.

Πιστεύω, αν και δεν είμαι σίγουρη, ότι η ικανότητα ρήξης, την οποία είχε κάποτε ο λεσβιασμός, τώρα είναι λιγότερο ισχυρή. Ο ίδιος ο καπιταλισμός έχει αναδιαμορφώσει την ιδέα περί οικογένειας για να συμπεριλάβει τα ομοφυλόφιλα ζευγάρια.

Σ’ αυτό οφείλεται η θέσπιση του γάμου των ομοφυλοφίλων σε διάφορες χώρες.

Ασφαλώς. Ο καπιταλισμός χρειάζεται την οργάνωση του οίκου με βάση την αναπαραγωγική εργασία.

Στο πλαίσιο της κρίσης, όπου έχουν γίνει τόσο πολύ της μόδας τα κεκάκια, δεν εκθειάζεται υπερβολικά η αναπαραγωγική εργασία;

Σχετικά μ’ αυτό υπάρχει τώρα μεγάλη συζήτηση στις Ηνωμένες Πολιτείες. Είναι ένα είδος εκτίμησης της εργασίας σε ψυχολογικό επίπεδο, αλλά δεν υπάρχει καμιά ρήξη σε πολιτικό επίπεδο. Ακριβώς το αντίθετο. Είναι ασφαλιστική δικλείδα. Δεν πρόκειται για ζήτημα που μπορεί να προκαλέσει αλλαγές ούτε καμιά ρήξη. Απλώς σημαίνει ότι, αν έχεις χρόνο και χρήματα, μπορείς να φτιάξεις τα γλυκά σου στο σπίτι [γέλια].

Δεν είναι όμως επικίνδυνο το γεγονός ότι συμβαίνει;

Ο δικός μας λόγος περί επανεκτίμησης της οικιακής εργασίας δεν έχει καμία σχέση με τα σπιτικά κεκάκια. Λέμε ότι πρέπει ν’ αγωνιστούμε για να μην αποψιλώνονται και να μην κόβονται τα δάση· ν’ αγωνιστούμε για να μη συνεχίσουν να μολύνονται τα ποτάμια και οι θάλασσες· για να θέσουμε τον παραγόμενο πλούτο στην υπηρεσία των γυναικών. Για ν’ αλλάξουμε τη λογική του συστήματος. Να παράγουμε για τη ζωή και όχι για την αγορά. Καμιά σχέση με τα κεκάκια.

Και αν τα γλυκά τα φτιάχνει άλλη;

Το φεμινιστικό κίνημα έκανε μεγάλο λάθος που δεν διεκδίκησε μισθό για την οικιακή εργασία. Τι συμβαίνει τώρα; Αυτό το βάρος πρέπει να το επωμιστεί μια άλλη γυναίκα. Πολλές, μετανάστριες. Η αναδιοργάνωση της οικιακής εργασίας βασίζεται σε μια μεγάλη αδικία: γυναίκες που αφήνουν τις οικογένειές τους και φεύγουν μακριά από το σπίτι τους για να φροντίσουν τις οικογένειες άλλων γυναικών. Όμως είναι αλήθεια ότι υπάρχουν γυναίκες που μπορούν να επωμιστούν τη φροντίδα της οικογένειάς τους χωρίς βοήθεια. Δεν μου αρέσουν οι ηθικολογίες, γιατί μερικές φορές δεν υπάρχει άλλη επιλογή, πρέπει όμως να έχουμε πολιτική στρατηγική που θα μας οδηγήσει σε αλλαγή του προτύπου, σύμφωνα με το οποίο άνδρες και γυναίκες θ’ αποφασίζουν με ποιον τρόπο θ’ αναπαράγονται χωρίς τη λογική της εξουσίας.

Μετάφραση: Δήμητρα Κοκκινίδου

Πηγή: Pikara

 

Διαβάστε ακόμη

«Το σώμα πρέπει να είναι δικό μας. Ούτε του κράτους, ούτε της αγοράς»

 

Share

Συνέντευξη της Tζούντιθ Μπάτλερ: «Κάποιοι θα έλεγαν ότι δεν είμαι γυναίκα»

judith-butler-1997

της Αν-Κατρίν Σιμόν

Το «αρσενικό» και το «θηλυκό» δεν είναι παρά κοινωνικές κατασκευές; Η Τζούντιθ Μπάτλερ, το σύμβολο των μελετών για το φύλο, μιλάει για την «υγιή» σχέση της με τον Φρόιντ, για τον απάνθρωπο χαρακτήρα των κατηγοριοποιήσεων και για το λόγο που παρόλα αυτά χρειαζόμαστε τις νόρμες. Σε μια συνέντευξη στην Αν-Κατρίν Σιμόν για την «Die Presse» (6.5.2014).

Η νονά μου, μια αξιοθαύμαστη γυναίκα, μου χάρισε ένα βιβλίο σας όταν τελείωσα το λύκειο -ή μήπως δεν θα έπρεπε χωρίς σκέψη να λέω τη λέξη «γυναίκα»;

Φυσικά και πρέπει. Η κριτική στις έμφυλες κατηγοριοποιήσεις, δεν πρέπει να ακρωτηριάζει την ομιλία μας. Κι εγώ τη χρησιμοποιώ αυτή τη λέξη, πρέπει να την χρησιμοποιούμε, μερικές φορές την προτιμούμε και για πολιτικούς λόγους.

Το βιβλίο σας «Αναταραχή φύλου» σας έκανε διάσημη στις αρχές της δεκαετίας του ’90. Υποστηρίξατε σε αυτό ότι το αρσενικό και το θηλυκό είναι κοινωνικές κατασκευές, η ίδια η έννοια του δήθεν «φυσικού» φύλου προέκυψε από κάποιες θεωρίες. Αυτό σημαίνει ότι υπεύθυνη είναι μια αμφισβητήσιμη θεωρία για το ότι εγώ αναγνωρίζω έναν άνθρωπο βιολογικά ως άντρα και έναν άλλο βιολογικά ως γυναίκα;

Δεν έχω πει ότι δεν υπάρχει καμία ανατομική διαφορά, αλλά ότι δεν της επιτρέπουμε ποτέ να εμφανιστεί μπροστά μας χωρίς να της έχουμε προσδώσει ήδη ερμηνεία. Όταν γεννιέται ένα μωρό, λέμε «είναι αγόρι» ή «είναι κορίτσι» -πρόκειται για μια ιατρική ή μια νομική προσέγγιση που την αναπαράγουμε σαν ιεροτελεστία. Με αυτόν τον τρόπο οι λέξεις μάς επηρεάζουν. Όταν μια παρατήρηση για την ανατομία αποκρυσταλλώνεται στη γλώσσα, τότε η παρατήρηση και η ερμηνεία της δείχνουν να ταυτίζονται. Για τη βιολογία είναι πολύ αμφιλεγόμενο το πώς ορίζεται το φύλο. Όταν για παράδειγμα η ολυμπιακή επιτροπή πρέπει να αποφασίσει αν κάποιος θα αγωνιστεί ως άντρας ή ως γυναίκα, συμβουλεύεται γενετιστές, ενδοκρινολόγους, ακόμα και ψυχολόγους.

Το μερίδιο της κοινωνίας και το μερίδιο της φύσης στη διαμόρφωση της έννοιας του φύλου είναι δύσκολο να προσδιοριστούν, αν θεωρήσουμε το μερίδιο της φύσης πολύ μικρότερο από ό,τι πιστεύεται συνήθως. Εσείς όμως αρνείστε γενικώς τις φυσικές σταθερές ή τάσεις…

Αρνούμαι ότι υπάρχει πραγματική υπόσταση. Αν με ρωτήσετε αν ανήκω στην κατηγορία «γυναίκα», θα σας πω ναι, νομικά και πολιτισμικά, αν και υπάρχουν άνθρωποι που θα έλεγαν ότι δεν ανήκω σε αυτή την κατηγορία, ή ότι ανήκω μετά βίας. Για ποιον άνθρωπο θα μπορούσε κανείς να πει ότι ενσαρκώνει το θηλυκό γένος;

Πολλοί επικριτές, αλλά και πολλοί υποστηρικτές σας, νομίζουν ότι είστε υπέρ της κατάργησης των κατηγοριών των φύλων.

Δεν το έχω πει ποτέ αυτό. Χρειαζόμαστε την κατηγοριοποίηση για να οργανώνουμε τον κόσμο, μας χρησιμεύει για να προσανατολιζόμαστε. Αυτό, όμως, δε σημαίνει ότι αυτό που περιγράφουμε είναι υπαρκτό και στην πραγματικότητα. Αν αρχίσουμε να συζητάμε ποια είναι η ουσία του θηλυκού φύλου, είναι σίγουρο ότι δεν θα συμφωνήσουμε. Μια γυναίκα που δεν μπορεί να κάνει παιδιά ή που δεν θέλει μπορεί να πει: εξακολουθώ παρ’ όλα αυτά να είμαι εξ ορισμού γυναίκα, αυτό δεν έχει καμία σχέση με την αναπαραγωγική μου ικανότητα. Άλλοι όμως θα έλεγαν όχι, η τεκνοποίηση είναι το πιο ουσιώδες, δεν είσαι γυναίκα ή είσαι μια γυναίκα ατελής.

Η αδυναμία μας να ανάγουμε το φύλο σε κάποια αντικειμενική υπόσταση, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει σύνδεση ανάμεσα στο κοινωνικό και το βιολογικό φύλο.

Δεν είναι πρόθεσή μου να αρνηθώ και να καταρρίψω τις κατηγορίες και τις νόρμες που συνδέονται μαζί τους. Θέλω μόνο να τις διευρύνω. Θέλω να δώσω τη δυνατότητα στους ανθρώπους να ζήσουν με ένα φύλο χωρίς εξαναγκασμούς, χωρίς την απαίτηση να ανταποκρίνονται στην αντίληψη που έχει κάποιος άλλος για το τι καθορίζει αυτό το φύλο.

Μία ερευνήτρια στις σπουδές φύλου έκανε πειράματα σε βρέφη λίγων μηνών, στα οποία φάνηκε ότι τα κορίτσια αντιδρούσαν περισσότερο στις κούκλες και τα αγόρια στα αυτοκινητάκια. Αυτό δεν επηρέασε καθόλου την άποψή της ότι η βιολογία δεν παίζει κανένα ρόλο στο πώς αντιλαμβάνεται τα πράγματα.

Ακόμη και αν μπορούμε να διακρίνουμε κάποιες στατιστικές τάσεις, θα υπάρχουν πάντα άνθρωποι που δεν ταιριάζουν σε αυτή τη νόρμα, που βρίσκονται κάπου στη μέση. Για εμένα προκύπτει ένα ανθρώπινο ερώτημα: πώς μπορούμε να οργανώσουμε την εκπαίδευση με τρόπο ώστε όλα τα παιδιά να βιώνουν τις επιθυμίες τους ως θεμιτές; Είναι επώδυνο και εξουθενωτικό να έχει κανείς την αίσθηση ότι αυτά που κάνουν οι άλλοι είναι φυσιολογικά και σωστά, ενώ αυτά που κάνει ο ίδιος είναι αφύσικα, λανθασμένα, παθολογικά. Θέλω να θεωρηθεί παθολογικό το ενιαίο, αδιαφοροποίητο φύλο –αυτό είναι που με απασχολεί.

Έχω την αίσθηση ότι η θεωρία σας ενδιαφέρεται λιγότερο για το πώς είναι τα πράγματα και περισσότερο για το πώς θα έπρεπε να είναι. Είναι ολόκληρη η φιλοσοφία σας ένα μέσο προς έναν ηθικό σκοπό;

Αυτό που στην πραγματικότητα μου έδωσε ώθηση εξαρχής είναι το πόσο υποφέρουν οι άνθρωποι από τις νόρμες που καθορίζουν τι είναι φυσιολογικό. Θέλω να ελαφρύνω αυτό το βάρος.

Δυσκολεύομαι να σας φανταστώ να συζητάτε με έναν βιολόγο…

Λάτρευα τη βιολογία στο σχολείο! Όμως περισσότερο από όλα με ενδιέφερε ο κλάδος που ασχολείται με την επιρροή που ασκεί το περιβάλλον, πώς προσαρμόζονται οι βιολογικοί οργανισμοί στο περιβάλλον τους, πώς έχει αλλάξει η βιολογία μέσω της πολιτισμικής αλληλεπίδρασης.

Σχετικά με τη θεωρία σας ότι το σύστημα των δύο φύλων εξηγείται με πολιτισμικούς όρους, θα περίμενε κανείς να στηρίξετε τη θέση αυτή με ιστορικά επιχειρήματα. Μια τέτοια διάσταση όμως λείπει από το έργο σας.

Δεν είμαι παρά μια συγγραφέας! Όμως εργάζομαι εντατικά με την ιστορικό Τζόαν Σκοτ και με την ιστορικό των επιστημών Ανν Φάουστο-Στέρλινγκ. Είμαι μέλος μιας μεγαλύτερης ομάδας, όπου ο καθένας έχει μια εξειδίκευση. Ενδεχομένως ο Φρόιντ να είχε γνώσεις για τα πάντα, είχε σπουδάσει βιολογία, είχε μελετήσει τα όνειρα…

Ποια είναι η σχέση σας με τον Φρόιντ;

Μια μακρόχρονη και υγιής σχέση. (γέλια) Όταν ήμουν στην εφηβεία, ίσως στα 15 μου, οι γονείς μου με είχαν στείλει σε έναν ψυχίατρο επειδή κατάλαβαν ότι ίσως είμαι ομοφυλόφιλη. Αυτός μου έκανε μια σύντομη ανάλυση κι έπειτα μου είπε: με τέτοια οικογένεια είσαι τυχερή που μπόρεσες να αγαπήσεις τον οποιονδήποτε! Δεν μου διέγνωσε κάτι το παθολογικό, ήξερε ότι η αγάπη μεταξύ των ανθρώπων μπορεί να πάρει πολλές μορφές.

Μετάφραση: Ματίνα Καραγιαννίδου – Σταμπουλή

Πηγή: Εποχή

 

Share

Το τίμημα της σιωπής – Μια ματιά στη γένεση ακροδεξιών πεποιθήσεων

berlingegennazis

της Αndrea Schellinger

Η στροφή νέων ανθρώπων στον δεξιό εξτρεμισμό μπορεί να κατανοηθεί μόνο ως συνισταμένη πολλών παραγόντων και εμπειριών. Η Michaela Köttig εξηγεί πώς η σιωπή γύρω από βιώματα της περιόδου του Εθνικοσοσιαλισμού έσπασε μόλις στην τρίτη γενιά, που μυείται, μέσα σε ένα κλίμα μυστικοπάθειας, στις ιστορίες των παππούδων – ιστορίες με πολλά θύματα και πολλή οδύνη.

Πώς γεννιούνται οι ακροδεξιές πεποιθήσεις;

Michaela Köttig: Το υπόστρωμα της γένεσης του δεξιού εξτρεμισμού είναι εξαιρετικά σύνθετο. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που δεν ανάγεται επ’ ουδενί σε ένα συγκεκριμένο αστερισμό συνθηκών του παρελθόντος, όπως π.χ. Γερμανία και Εθνικοσοσιαλισμός ή στη σημερινή απουσία προσανατολισμού σε συνδυασμό με ολοένα πιο εξατομικευμένους τρόπους ζωής ή σε δυσμενείς κοινωνικές συνθήκες (ανεργία, δύσκολη παιδική ηλικία). Κάθε ένας απ’ αυτούς τους παράγοντες μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης για μια σειρά εναλλακτικών δυνατοτήτων δράσης και εξέλιξης, που δεν έχουν καμιά σχέση με τον δεξιό εξτρεμισμό. Για να δημιουργηθούν συνθήκες πρόσφορες στον δεξιό εξτρεμισμό πρέπει να υπάρξει μια ειδοποιός σύνδεση και σύζευξη τριών επιπέδων, δηλ. της οικογενειακής ιστορίας, του κοινωνικού παράγοντα και της ατομικής βιογραφίας. Σε ό,τι αφορά τους εφήβους, πρέπει να υπάρχει ένα παρελθόν της γενιάς των παππούδων στην περίοδο του Εθνικοσοσιαλισμού, το οποίο η γενιά αυτή αποσιώπησε από την επόμενη, δηλ. τη γενιά των γονέων. Έτσι οι έφηβοι (δηλ. η τρίτη γενιά) εισπράττουν σιωπή απ’ τους γονείς, με αποτέλεσμα να μαθαίνουν για την περίοδο αυτή από τους παππούδες, που είχαν πάνω κάτω την ηλικία τους στη δεκαετία του 1930, και να ταυτίζονται με τις ιστορίες τους. Ένας παράγοντας που ενισχύει τις διεργασίες αυτές είναι ότι οι σχέσεις μεταξύ γονέων και παιδιών σε τέτοιες οικογένειες δεν προσφέρουν συναισθηματική σταθερότητα, με αποτέλεσμα τα παιδιά να αναπτύσσουν μεγαλύτερη εγγύτητα με τη γιαγιά και τον παππού.

Οι έρευνές σας αφορούν νεαρές ακροδεξιές γυναίκες. Τα πορίσματά σας επιδέχονται γενίκευση;

Συγκριτικές έρευνες, οι οποίες όμως διεξήχθησαν στην Ελβετία, κατέληξαν στα ίδια συμπεράσματα για νεαρούς άνδρες. Υποθέτω λοιπόν ότι οι θέσεις μου μπορεί να ισχύουν και για άρρενες εφήβους. Σε ό,τι αφορά το βιογραφικό υπόβαθρο, έχω καταλήξει σε τρία σχήματα: Πρώτον: Μπορεί να υπάρχει μια συνέχεια διαμέσου των γενεών, η οποία διευκολύνει τη μεταφορά τέτοιων πεποιθήσεων σε κάθε επόμενη γενιά. Δεύτερον: Έχω διαπιστώσει, ότι κόρες που έχουν υποστεί σοβαρά ψυχικά τραύματα είτε στη σχέση με έναν γονέα είτε από την απώλεια ενός γονέα αναπτύσσουν σχέσεις ιδιαίτερης εγγύτητας με τον παππού και τη γιαγιά. Μια τρίτη κατηγορία αφορά περιπτώσεις όπου οι οικογενειακοί δεσμοί είναι ασταθείς, ενώ παράλληλα η σχέση με τη μητέρα είναι εντόνως συμβιωτική.

Και τώρα οι κοινωνικοί παράγοντες: ακροδεξιές οργανώσεις φέρνουν νεαρές γυναίκες σε επαφή με διάφορα κοινωνικά ζητήματα, απέναντι στα οποία καλούνται να πάρουν θέση – π. χ. ανεργία, μετανάστευση κ.λπ. Η προτίμηση των γυναικών συναρτάται πάλι στενά με το οικογενειακό ιστορικό, αλλά και την ατομική βιογραφία.

Μπορείτε να μας δώσετε κάποιους αριθμούς όσον αφορά τη δυναμική του δεξιού εξτρεμισμού στη Γερμανία;

Είναι δύσκολο, αν όχι αδύνατον να μιλήσει κανείς με ποσοστά – εκτός ίσως αν πρόκειται για εκλογικά ποσοστά! Περίπου 1/3 των ακροδεξιών ψηφοφόρων είναι γυναίκες. Επιπλέον υπάρχουν περίπου 40.000 οργανωμένα ακροδεξιά άτομα όλων των ηλικιών, μεταξύ των οποίων 40% γυναίκες. Υπάρχουν επίσης νεανικές οργανώσεις και όμιλοι με περίπου 12.000 μέλη, από τα οποία το 30-60% είναι κορίτσια ή κοπέλες. Και, φυσικά, υπάρχουν και τα αντίστοιχα κόμματα. Η ΝDP διαθέτει 20% στελέχη θηλυκού γένους. Γεγονός είναι ότι κάθε παιδί από 12 ετών μπορεί να κοινωνικοποιηθεί μέσα σ’ αυτές τις δομές και να στρατευθεί σταδιακά σε διάφορες ομάδες.

Ποιος είναι ο ρόλος των γυναικών μέσα σε αυτό το πλαίσιο;

Για ένα μεγάλο διάστημα οι ακροδεξιές γυναίκες δεν πολυεμφανίζονταν στο προσκήνιο κι αυτός ήταν ο λόγος για τον οποίο αρνιόμασταν να συνειδητοποιήσουμε ότι υπάρχουν και γυναίκες που δραστηριοποιούνται σ’ αυτόν τον χώρο. Στο μεταξύ βγήκαν και αυτές στην επιφάνεια, είτε με αποδεδειγμένη συμμετοχή σε βιαιοπραγίες, είτε ως στελέχη, είτε με την ιδιότητα του δικηγόρου. Επίσης το στερεότυπο του τραμπούκου ακροδεξιού δεν αντιστοιχεί πια στην πραγματικότητα. Η ακροδεξιά σκηνή στη Γερμανία έχει υιοθετήσει από καιρό μιαν άλλη στρατηγική. Έως περίπου το 2005 κρατούσε αποστάσεις από τους κοινωνικούς θεσμούς και φρόντιζε να ξεχωρίζει συνειδητά από το κυρίαρχο ρεύμα – και ως προς την εμφάνιση. Τώρα πια προσπαθεί να το υπονομεύσει, συμμετέχοντας π.χ. σε αθλητικούς συνδέσμους ή σε πρωτοβουλίες πολιτών, με σκοπό τη σταδιακή διάδοση ακροδεξιών στάσεων και απόψεων.

Τι δυνατότητες παρέμβασης υπάρχουν και ποιος θεσμός θα έπρεπε να αναλάβει δράση;

Αρχικά καλούνται όλοι οι κοινωνικά ενεργοί παράγοντες –από τον δημοσιογραφικό, τον δημοσιογραφικό και τον αστυνομικό κλάδο– να ευαισθητοποιηθούν και να δουν την κατάσταση κατάματα. Σε ό,τι αφορά τη δραστηριοποίηση σε κοινωνικό επίπεδο, πρέπει να έχει διπλή κατεύθυνση: να είναι δηλαδή και προληπτική και παρεμβατική, με σκοπό την υποστήριξη όσων επιλέγουν να αποχωρήσουν από την ακροδεξιά σκηνή. Αν κάποιος είναι πολύ χωμένος στην οργάνωση, οι πιθανότητες να τον βγάλουμε είναι ελάχιστες και συνεπώς η δουλειά του κοινωνικού λειτουργού δεν έχει καμιά χρησιμότητα στη φάση αυτή. Όσοι πάλι είναι έτοιμοι να πάρουν έναν τέτοιο δρόμο, προδίδονται πρώτ’ απ’ όλα από την εμφάνισή τους – το ντύσιμο, τα σήματα ή σύμβολα που κολλάνε στα ρούχα τους κ.λπ. Επίσης από το ότι, στην αρχή τουλάχιστον, κοιτάζουν να δουν τις αντιδράσεις του περιβάλλοντός τους. Στο στάδιο αυτό η κοινωνική λειτουργός δεν πρέπει να επιδιώκει καθόλου πολιτική συζήτηση, αλλά να προσπαθεί να καταλάβει ποιος συνδυασμός παραγόντων οδηγεί το συγκεκριμένο άτομο σε αυτή την κατεύθυνση. Εάν σε μια περιοχή δεν υπάρχουν επαρκείς δομές για τη δουλειά με εφήβους, τότε πρέπει να εκπαιδευτούν εργαζόμενοι σε άλλους θεσμούς – για παράδειγμα καθηγητές και καθηγήτριες.

Δυστυχώς στη Γερμανία, τόσο στη δυτική όσο και στην ανατολική, τα σχολεία και άλλοι θεσμοί που ασχολούνται με εφήβους, δεν αντιτάσσονται όσο θα έπρεπε στις ακροδεξιές δραστηριότητες. Στην ανατολική το φαινόμενο φαίνεται πως έχει μεγαλύτερη δημόσια παρουσία, ενώ στη δυτική έχουν αναπτυχθεί από παλιά αντίρροπες δομές της κοινωνίας των πολιτών, οι οποίες αντιδρούν σε επίπεδο ηθικής τάξης. Εν πάση περιπτώσει αυτό δεν αλλάζει και πολύ τα πράγματα: το πρόβλημα γενικά υπάρχει λίγο πολύ παντού στη Γερμανία.

Πώς θα εξηγούσατε τη γένεση ακροδεξιών συσπειρώσεων στην Ελλάδα, με δεδομένο το τραυματικό παρελθόν στη διάρκεια της Κατοχής;

Ως προς το ζήτημα αυτό μόνο υποθέσεις μπορώ να κάνω. Στην Ελλάδα υπάρχει πράγματι ένα επώδυνο παρελθόν όσον αφορά τον Εθνικοσοσιαλισμό, και πολλά θύματα. Δεν πρέπει ωστόσο να θεωρεί κανείς δεδομένο πως η ιστορία αυτή είχε μια μόνο, ξεκάθαρη όψη, και πως αφορούσε όλους στον ίδιο βαθμό. Εκτός από τους πολίτες που βίωσαν επώδυνα την Κατοχή, υπήρχαν ασφαλώς και συμπαθούντες, και συνεργάτες. Αυτό με οδηγεί στην κατ’ αρχήν υπόθεση ότι τα τωρινά φαινόμενα του δεξιού εξτρεμισμού συνδέονται μάλλον με αυτή την όψη του παρελθόντος. Είναι πιθανό να πρόκειται για άτομα ή οικογένειες που είχαν ανάμειξη στα γεγονότα εκείνης της περιόδου. Η Ελλάδα υπέφερε από τους Γερμανούς τότε, εκτελέστηκαν πολλοί αντιστασιακοί, αλλά και απλοί πολίτες, υπήρχαν ωστόσο και άνθρωποι που ασπάζονταν αυτή την ιδεολογία. Είναι πιθανόν η ιδεολογική αυτή ροπή να μεταδόθηκε, ας πούμε στο πλαίσιο μιας οικογενειακής παράδοσης. Είναι επίσης πιθανόν, τα άτομα αυτά να φαντάζονται ότι με τις ιδέες τους αυτές λειτουργούν ως αντίποδας στην κομμουνιστική ή σοσιαλιστική ιδεολογία.

Πρέπει να λάβει κανείς υπόψη, ότι στις κοινωνικοπολιτικές αντιπαραθέσεις στην Ελλάδα εμπλέκεται και ο Εμφύλιος – ένα ζήτημα που (αν έχω καταλάβει σωστά) το περιέβαλλε για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα απόλυτη σιωπή και που ακόμα και σήμερα αποτελεί ένα θέμα ευαίσθητο. Δεν θα με εξέπλησσε λοιπόν, αν μέσα από μια εκτεταμένη έρευνα πύκνωναν οι ενδείξεις, ότι τα σημερινά φαινόμενα αναπτύχθηκαν πάνω σε ένα τέτοιο ιστορικό υπόβαθρο. Σε κάθε περίπτωση πάντως δεν πιστεύω ότι η αιτιολογική αλληλουχία στην Ελλάδα εδράζεται απλά και μόνο στην οικονομική κρίση. Θα ήταν πολύ κοινότοπο. Άλλωστε, σε εποχές κρίσης επικρατούν και κινήματα άλλων αποχρώσεων.

H Michaela Köttig είναι καθηγήτρια στα ΤΕΙ της Frankfurt a. M. για επικοινωνία και επεξεργασία συγκρούσεων. H δουλειά της επικεντρώνεται στη βιογραφική έρευνα και σε αναλύσεις διαντίδρασης στα θέματα ισότητας φύλων, δεξιού εξτρεμισμού, μετανάστευσης και μετάβασης από το σχολείο στο επάγγελμα.

μετάφραση: Έμη Βαϊκούση

Πηγή:  Goethe Institut

 

Share

Η τυραννία της ιδανικής εικόνας

cindy

 

Η Jean Kilbourne, συγγραφέας και δημιουργός ντοκυμαντέρ, έχει εστιάσει τη δουλειά της στην αναπαράσταση των γυναικών, στα έμφυλα στερεότυπα και στην αντικειμενοποίηση του γυναικείου σώματος στη διαφήμιση, καθώς και στις επιπτώσεις στην εικόνα που έχουν οι ίδιες οι γυναίκες για τον εαυτό τους. Το παρακάτω βίντεο είναι το τρέιλερ για το ντοκυμαντέρ “Killing Us Softly 4”, που βασίζεται σε διαλέξεις της, με το κείμενο της ομιλίας μεταφρασμένο.

μετάφραση και επιμέλεια: Δήμητρα Ρωμανού

 

YouTube Preview Image

της Jean Kilbourne

Εδώ και περίπου 40 χρόνια μιλάμε για αυτό το θέμα. Έχουν βελτιωθεί τα πράγματα; Στην πραγματικότητα έχουν χειροτερεύσει.

Οι διαφημίσεις πουλούν κάτι περισσότερο από προϊόντα. Πουλούν αξίες, εικόνες, πουλούν έννοιες όπως αυτές της αγάπης, της σεξουαλικότητας, της επιτυχίας και κυρίως αυτή της «κανονικότητας» : μας λένε ποιες είμαστε και ποιες πρέπει να είμαστε.

Αλλά τι μας λένε οι διαφημίσεις για τις γυναίκες; Μας λένε πώς φαίνονται. Το πρώτο πράγμα που κάνουν οι διαφημιστές είναι να μας κατακλύζουν με την εικόνα της «ιδανικής γυναικείας ομορφιάς». Από πολύ νεαρή ηλικία πρέπει να σπαταλούμε χρόνο, χρήμα και πάνω απ’ όλα ενέργεια, αγωνιώντας να καταφέρουμε αυτή την εμφάνιση, νιώθοντας παράλληλα ντροπή και ενοχή όταν αποτυγχάνουμε. Και η αποτυχία είναι αναπόφευκτη. Γιατί η τελειότητα βασίζεται στην απόλυτα αψεγάδιαστη «ομορφιά». Στις διαφημίσεις οι γυναίκες δεν έχουν ποτέ γραμμές ή ρυτίδες, ουλές ή κοκκινάδες ή μαύρους πόρους. Αυτή η εικόνα δεν μπορεί να επιτευχθεί γιατί καμία δεν μοιάζει έτσι. Το τοπ μόντελ Σίντι Κρόφορντ είπε κάποτε «μακάι να έμοιαζα στη Σίντι Κρόφορντ». Όλες οι φωτογραφίες των γυναικών έχουν υποστεί φώτοσοπ.

Έχουμε μεγαλώσει σε ένα κόσμο που το γυναικείο σώμα μετατρέπεται σε διάφορα αντικείμενα. Γυναικεία σώματα γίνονται μέρη ενός ηλεκτρονικού παιχνιδιού, αυτοκινήτων …Αυτό επηρεάζει την αυτοπεποίθηση των γυναικών και δημιουργεί ένα κλίμα βίας εναντίον τους. Το να μετατρέπεις έναν άνθρωπο σε πράγμα είναι σχεδόν πάντα το πρώτο βήμα που δικαιολογεί τη βία κατά αυτού του ανθρώπου. Το συναντάμε στον ρατσισμό, την ομοφοβία επίσης. Το πρόσωπο χάνει τις ανθρώπινες ιδιότητές του και η βία γίνεται αναπόφευκτη. Τα γυναικεία σώματα διαμελίζονται στις διαφημίσεις, ενώ εστιάζεται ένα μόνο μέρος του σώματος. Τα γυναικεία σώματα μετρέπονται σε πράγματα ή μέρη πραγμάτων.

Από πολύ μικρά τα κορίτσια παίρνουν το μήνυμα ότι πρέπει να είναι «καυτά», «σέξυ», όμορφα, υπερβολικά αδύνατα, και επίσης λαμβάνουν το μήνυμα ότι θα αποτύχουν αν δε τα καταφέρουν.  Δεν είναι περίεργο ότι η ανορεξία εξαπλώνεται σαν επιδημία. Η ηθοποιός Kate Winslet μετά από μία φωτογράφισή της σε περιοδικό δήλωσε ότι έγιναν παρεμβάσεις στην εικόνα της χωρίς την άδειά της και είπε «δεν είμαι έτσι και δεν θα ήθελα να μοιάζω έτσι. Επέκτειναν το μήκος των ποδιών μου κατά 1/3.»

Η τυραννία της ιδανικής εικόνας μας αφορά όλες και πρέπει αναγνωριστεί ως δημόσιο ζήτημα.

 

Διαβάστε ακόμη

Η εικόνα της γυναίκας στα Μ.Μ.Ε.

ΜΜΕ και γυναίκα

Χαρούμενη και Χαμογελαστή

Video: Τι θα γινόταν αν αντιστρέφονταν οι έμφυλοι ρόλοι στις διαφημίσεις;

 

 

 

Share

Η Δεύτερη Δημοκρατία αποποινικοποίησε την άμβλωση με τον πιο προοδευτικό νόμο της Ευρώπης

Δημοσίευμα του περιοδικού Μούντο Γκράφικο (Mundo Gráfico) με θέμα τη νομιμοποίηση των αμβλώσεων στην Καταλονία (Εθνική Βιβλιοθήκη της Ισπανίας).

Το 1937 η κυβέρνηση της Καταλονίας εξέδωσε διάταγμα το οποίο επέτρεπε την ελεύθερη άμβλωση μέχρι τους τρεις πρώτους μήνες της κύησης και ρύθμιζε τον τρόπο πραγματοποίησής της. Η δημοκρατική κυβέρνηση της Ισπανίας επέκτεινε την ισχύ του και στις άλλες  περιοχές που δεν είχαν καταληφθεί από τον Φράνκο.

της Πατρίθια Καμπέλο

Με την ψήφιση της αλλαγής του νόμου για τις αμβλώσεις, την οποία σχεδιάζει η κυβέρνηση του Μαριάνο Ραχόι, τα δικαιώματα των γυναικών δεν θα υποχωρήσουν απλώς στην κατάσταση πριν από το 1985, χρονιά που η σοσιαλιστική κυβέρνηση του Φελίπε Γκονθάλεθ νομιμοποίησε τις αμβλώσεις, αλλά σε εκείνη πριν από το 1937. Εκείνη τη χρονιά αποποινικοποιήθηκε η εκούσια διακοπή της κύησης πρώτη φορά στην Ισπανία. Η κυβέρνηση της Καταλονίας εξέδωσε στις 9 Ιανουαρίου την πιο προοδευτική απόφαση στην Ευρώπη σχετικά με το θέμα, η οποία επέτρεπε την ελεύθερη άμβλωση μέχρι τις δώδεκα εβδομάδες. Η Φεντερίκα Μοντσένι, υπουργός Υγείας της δημοκρατικής κυβέρνησης του Φρανθίσκο Λάργκο Καμπαγέρο, επίσης συνέταξε ένα νομοσχέδιο που νομιμοποιούσε τη διακοπή της κύησης, όμως η πρωτοβουλία της προσέκρουσε στην αντίθεση των περισσότερων μελών της κυβέρνησης. Παρόλα αυτά η Μοντσένι βρήκε τρόπο να εφαρμόσει το καταλανικό διάταγμα και στις άλλες περιοχές που έλεγχαν οι δημοκρατικοί [ενώ μαινόταν ο εμφύλιος πόλεμος, πολλές πόλεις ήδη βρίσκονταν υπό την κυριαρχία των πραξικοπηματιών στρατιωτικών].

«Χρειάστηκε να καταφύγω σε ένα τέχνασμα, να επεκτείνω και στην υπόλοιπη δημοκρατική Ισπανία τα ευεργετήματα του διατάγματος σχετικά με την τεχνητή διακοπή της κύησης, το οποίο είχε εφαρμόσει η καταλανική κυβέρνηση. Έπρεπε να βρεθεί λύση στο δράμα χιλιάδων γυναικών που, επιφορτισμένες με τη φροντίδα παιδιών, κατέφευγαν σε εξωιατρικά ή αυτοσχέδια μέσα για να απαλλαγούν από ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες (…) Έπρεπε να αποφευχθεί η εκατόμβη των γυναικών που ήταν θύματα επικίνδυνων τρόπων άμβλωσης, οι οποίοι προκαλούσαν ανεπανόρθωτες βλάβες και σε πολλές περιπτώσεις τούς κόστιζαν την ίδια τη ζωή», θυμάται η Μοντσένι στα απομνημονεύματά της Τα πρώτα μου σαράντα χρόνια (1987). «Κάθε θρησκευόμενος ή άλλος φανατικός μετρούσε λιγότερο από τη ζωή των γυναικών που έπρεπε να αντιμετωπίσουν μια τέτοια κατάσταση», συμπληρώνει.

Η ποινικοποίηση των αμβλώσεων ανάγκαζε τις γυναίκες να καταφεύγουν σε παράνομες μεθόδους με μοιραίες συνέπειες. Για πολλά χρόνια αυτός ο τρόπος διακοπής της κύησης υπήρξε μια από τις κύριες αιτίες θανάτου των γυναικών στην Ισπανία. «Η μέθοδος ήταν συνδεδεμένη με μια σειρά από ζοφερές εικόνες, κομπογιαννιτισμό, κερδοσκοπία, δράμα», σημείωνε το περιοδικό Μούντο Γκράφικο  σε ρεπορτάζ που δημοσίευσε όταν τέθηκε σε ισχύ το διάταγμα της καταλανικής κυβέρνησης. «Υπήρχαν μητέρες που πέθαιναν εξαιτίας των ακατάλληλων μεθόδων άμβλωσης, οι οποίες εφαρμόζονταν χωρίς ασφάλεια και προσοχή», κατήγγελλε το περιοδικό –ένα από τα πιο δημοφιλή και προοδευτικά στο πρώτο τρίτο του εικοστού αιώνα. Συγκεκριμένα αυτή η εβδομαδιαία έκδοση προέβαλλε με αισιοδοξία τη νομοθετική ρύθμιση της καταλανικής κυβέρνησης σχετικά με τις αμβλώσεις.

Το ρεπορτάζ, το οποίο υπογράφει ο Χοσέ Μ. Γκαράτ, συνοδεύεται από φωτογραφίες χαμογελαστών αγοριών και κοριτσιών και επιπλέον αναδημοσιεύει το δελτίο του υπουργείου Υγείας της Καταλονίας το οποίο έπρεπε να συμπληρώσουν οι γυναίκες για να ζητήσουν διακοπή κύησης. «Δεν θα έπρεπε να γεννιούνται παιδιά καταδικασμένα εκ των προτέρων σε μια ζωή κόλαση», σημείωνε ο δημοσιογράφος αναφορικά με τις περιπτώσεις σοβαρής αναπηρίας.

Στις σελίδες του Μούντο Γκράφικο δημοσιεύτηκε επίσης η περίπτωση της πρώτης γυναίκας που έκανε άμβλωση κατ’ εφαρμογή του καταλανικού διατάγματος. Επρόκειτο για μια εικοσιπεντάχρονη με εκ γενετής νόσημα, η οποία είχε διαφύγει από την εμπόλεμη ζώνη στη Βαρκελώνη μαζί με τα δύο ανάπηρα παιδιά της.

Μέχρι τότε μόνο τρεις ευρωπαϊκές χώρες είχαν συμπεριλάβει στη νομοθεσία τους το δικαίωμα της εκούσιας διακοπής της κύησης: η Ελβετία το 1916, η πρώην Τσεχοσλοβακία το 1925 και η Ρωσία το 1926. Τρία χρόνια αργότερα στον κατάλογο προστέθηκε και η Ιαπωνία.

Ελεύθερη άμβλωση μέχρι τις δώδεκα εβδομάδες

Το διάταγμα της καταλανικής κυβέρνησης –το οποίο υπέγραφαν οι υπουργοί Χοσέπ Ταραντέγιας από τη Δημοκρατική Αριστερά Καταλονίας, Πέρε Ερέρα από τη Εθνική Συνομοσπονδία Εργασίας και Ραφαέλ Βιντέγια από τη Γενική Ένωση Εργαζομένων– επέτρεπε την ελεύθερη άμβλωση μέχρι τον τρίτο μήνα, ένα μέτρο που δεν είχαν συμπεριλάβει όσες χώρες είχαν ήδη νομιμοποιήσει τη διακοπή της κύησης.

Το κείμενο αναγνώριζε τη δυνατότητα άμβλωσης εφόσον συνέτρεχαν θεραπευτικοί λόγοι –σωματική ή ψυχική ασθένεια της εγκύου απαγορευτική για τον τοκετό–, γενετικοί –σοβαρά κληρονομικά νοσήματα ή αιμομιξία– και ηθικοί –συνειδητή επιθυμία εκούσιου περιορισμού της γεννητικότητας. Στην τελευταία περίπτωση η διακοπή κύησης γινόταν με αίτημα της ενδιαφερόμενης, χωρίς να μπορεί η οικογένειά της να προβάλει αντίρρηση.

Μετά τους τρεις πρώτους μήνες κύησης η άμβλωση επιτρεπόταν μόνο για θεραπευτικούς λόγους. Το άρθρο 6 προέβλεπε τη δημιουργία επίσημα εξουσιοδοτημένων φορέων, οι οποίοι επιπλέον όφειλαν να επεξεργαστούν ένα σχέδιο οργάνωσης σε διάστημα 15 ημερών από τη δημοσίευση του διατάγματος. Ως αρμόδιο προσωπικό για την πραγματοποίηση των αμβλώσεων οριζόταν αυτό που ανήκε στις μονάδες μαιευτικής και γυναικολογίας «χωρίς δικαίωμα οποιασδήποτε αμοιβής για τις εν λόγω υπηρεσίες», διευκρίνιζε το νομικό κείμενο. Σε κάθε κέντρο προβλεπόταν ο διορισμός υπεύθυνου εκπροσώπου με αποστολή «τη διαχείριση, τον έλεγχο και την επίβλεψη» της σωστής λειτουργίας της υπηρεσίας.

Για να διασφαλιστεί ο έλεγχος κάθε μορφής άμβλωσης απαιτείτο γνωμάτευση σχετικά με την ιατρική, ψυχολογική, γενετική και κοινωνική κατάσταση κάθε γυναίκας που ζητούσε διακοπή κύησης. Επίσης η ενδιαφερόμενη υποβαλλόταν προηγουμένως σε εξετάσεις, για να ελεγχθεί «η ζωτική της ικανότητα και η ικανότητα αντοχής της στην επέμβαση».

Προς αποφυγή του ιδιωτικού τομέα, ο οποίος ευθυνόταν για μεγάλο αριθμό θανάτων, το διάταγμα όριζε «την παραπομπή στο αρμόδιο δικαστήριο» όσων πραγματοποιούσαν αμβλώσεις εκτός των εξουσιοδοτημένων δημοσίων κέντρων. «Και, αν ασκούν υγειονομικό επάγγελμα, θα τους αφαιρείται η άδεια άσκησης», πρόσθετε.

Ένα από τα αναμενόμενα αποτελέσματα των νέων μέτρων ήταν η μείωση του αριθμού των αμβλώσεων, δεδομένου ότι, παράλληλα με τα κέντρα όπου γινόταν η διακοπή κύησης, προβλεπόταν η ίδρυση και άλλων «με προορισμό τη διάδοση των αντισυλληπτικών μέσων», συνέχιζε το Μούντο Γκράφικο. «Σκοπός είναι να αποκτήσουν οι γυναίκες την κατάλληλη νοοτροπία που θα τους επιτρέπει να αποφεύγουν την άμβλωση και να καταφεύγουν σε αυτή μόνο ως έσχατη λύση», διευκρίνιζε το περιοδικό και υπογράμμιζε τον αριθμό των γυναικών που θα σώζονταν χάρη στην εξάλειψη των παράνομων μεθόδων.

Η αντίθεση των μέσων ενημέρωσης του Φράνκο

Η εφαρμογή του μέτρου προκάλεσε την αντίδραση των φρανκικών μέσων ενημέρωσης. Η εφημερίδα ABC, σε δημοσίευμα της 17ης Δεκεμβρίου 1936, απέδιδε τον νόμο για τις αμβλώσεις στο αδηφάγο πάθος των εβραιοκομμουνιστών που σκοπός τους ήταν η εξολόθρευση της Ισπανίας». «Δεν ικανοποιούνται πια με τον θάνατο και τη σφαγή όσων γεννήθηκαν, αλλά θέλουν να εξολοθρεύσουν και όσους δεν έχουν γεννηθεί», αποκαλύπτει το αρχείο της εφημερίδας.

«Από νομική άποψη η άμβλωση είναι φόνος, έγκλημα κατά της ανθρωπότητας, εφόσον καταδικάζει ένα ον, που επρόκειτο να γεννηθεί, να μη γεννηθεί, (…) η γυναίκα που προχωρεί σε άμβλωση με τη θέλησή της χάνει την τελειότερη ιδιότητα την οποία μπορεί να αποκτήσει χάρη στην εκπλήρωση του θείου ρόλου της, αυτού της μητέρας», υποστήριζαν οι οπαδοί του Φράνκο.

Η ακύρωση των κοινωνικών μέτρων από τους πραξικοπηματίες

Ο εμφύλιος πόλεμος στην Ισπανία κατέστησε επείγουσα την υλοποίηση των κοινωνικών μέτρων της δημοκρατικής κυβέρνησης τα οποία εκκρεμούσαν. Η Φεντερίκα Μοντσένι, υπουργός Υγείας και Δημόσιας Περίθαλψης από τον Νοέμβριο του 1936 έως τον Μάιο του 1937, κατόρθωσε να εγκαινιάσει το πρώτο πρόγραμμα βοήθειας για ευάλωτες κοινωνικές ομάδες και μέτρα όπως οι βρεφονηπιακοί σταθμοί και τα συσσίτια για εγκύους, μαζί με την αποποινικοποίηση της άμβλωσης. Η νίκη του Φράνκο ακύρωσε όλες τις κοινωνικές κατακτήσεις της Δεύτερης Δημοκρατίας.

Μετάφραση: Δήμητρα Κοκκινίδου

Πηγή: El Público

 

 

Share

Καρναβάλι

του Φύλου Συκής 

Σήμερα Τσικνοπέμπτη, ευκαιρία να κάνουμε μια αναφορά στις απόκριες ή, από τα λατινικά, καρναβάλι, μια ελευθεριακή γιορτή, της οποίας οι ρίζες βρίσκονται στις Διονυσιακές γιορτές της Αρχαίας Ελλάδας και στα Σατουρνάλια της Ρωμαϊκής εποχής.

Ο Μπαχτίν, στο διάσημο κείμενό του «Carnival and Carnivalesque», επισημαίνει ότι το καρναβάλι δεν είναι απλώς μια αναπαράσταση, ούτε διαφοροποιεί τον θεατή από τον ηθοποιό. Οι άνθρωποι που συμμετέχουν σ’ αυτό το «ζουν» όχι ως προέκταση του «πραγματικού κόσμου» και της «πραγματικής ζωής», αλλά ως έναν «κόσμο που στηρίζεται στο κεφάλι του», που έχει αναποδογυρίσει. Έτσι, στη διάρκεια του καρναβαλιού, οι κώδικες, οι περιορισμοί, οι αναστολές, οι κανόνες που καθορίζουν την καθημερινότητα καταργούνται προσωρινά – κυρίως οι ρόλοι, οπωσδήποτε οι έμφυλοι, που επιβάλλει η κοινωνία και όλες οι μορφές ιεραρχίας που τη διέπουν.

Σύμφωνα με τον Μπαχτίν, χαρακτηριστικά της «καρναβαλικής αίσθησης του κόσμου» είναι: η ανέμελη αλληλεπίδραση των ανθρώπων, αφού στο καρναβάλι όλες και όλοι μπορούν να εκφραστούν ελεύθερα∙ η εκκεντρική συμπεριφορά που, ενώ καθημερινά δεν γίνεται αποδεκτή, στο καρναβάλι νομιμοποιείται, γιατί οι κρυμμένες όψεις της ανθρώπινης φύσης αποκαλύπτονται κι έτσι επιτρέπονται οι αταίριαστοι συναγελασμοί που συνδέουν το ιερό με το ανίερο, το νέο με το παλιό, το ψηλό με το χαμηλό∙ το ιερόσυλο στοιχείο, γιατί το καρναβάλι αποτελεί τόπο ασέβειας, βλασφημίας, αισχρολογίας και παρωδίας των ιερών και όσιων.

Το καρναβάλι ενώνει τους δύο πόλους, της αλλαγής και της κρίσης, της γέννησης και του θανάτου, του παλιού και του νέου, του πάνω και του κάτω, της σοφίας και της ηλιθιότητας, κλπ. Η αλληγορία του είναι πάντα δυαδική και διφορούμενη, άρα αντιφατική. Τα πράγματα έχουν αντιστραφεί: Τα ρούχα φοριούνται από την ανάποδη, τα είδη οικιακής χρήσης χρησιμοποιούνται ως όπλα και ο κλόουν είναι ο βασιλιάς.

Στην ελληνική λαϊκή παράδοση συναντάμε στιχάκια με τολμηρό και σκωπτικό χαρακτήρα, έντονα αντισυμβατικό και αντικληρικό, που τραγουδιούνται κατά τις αποκριές.

Η Δόμνα Σαμίου τραγούδησε κάποια από αυτά:

YouTube Preview Image YouTube Preview Image YouTube Preview Image

 

 

 

 

Share

Έφυγε η Μίκα Χαρίτου-Φατούρου

της Μαρίας Σπηλιωτοπούλου

Πέθανε στις 15 Ιανουαρίου 2014 στα 82 της χρόνια η Μίκα Χαρίτου-Φατούρου, ομότιμη καθηγήτρια του τμήματος Ψυχολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Υπήρξε  διακεκριμένη ψυχολόγος με έντονη κοινωνική και πολιτική δράση, κυρίως στον αγώνα ενάντια στα βασανιστήρια και την καταστολή αλλά και τα γυναικεία θέματα.

Η Μίκα Χαρίτου-Φατούρου σπούδασε στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου και της Οξφόρδης ψυχολογία και κλινική συμπεριφορική ψυχοθεραπεία. Από τις πρωτεργάτριες της κλινικής ψυχολογίας στην Ελλάδα, ήταν η ουσιαστική ιδρύτρια του πρώτου πανεπιστημιακού τμήματος ψυχολογίας στην Ελλάδα, στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης το 1993. Δίδαξε ως επισκέπτρια καθηγήτρια σε ελληνικά και ξένα πανεπιστήμια και υπήρξε πρόεδρος της Επιτροπής για το επάγγελμα των ψυχολόγων του Κεντρικού Συμβουλίου Υγείας του Υπουργείου Υγείας και Πρόνοιας, πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Συμβουλευτικής, σύμβουλος της Διεθνούς Εταιρείας Συμβουλευτικής και επίτιμη πρόεδρος του Κέντρου Αποκατάστασης Θυμάτων Βασανιστηρίων.

Η μελέτη της για τους βασανιστές το 1975 βασίστηκε στο μοντέλο των βασανιστών της ΕΑΤ-ΕΣΑ της δικτατορίας και υπήρξε πρωτοποριακή σε διεθνές επίπεδο. Η έρευνά της αυτή, που κατέληξε στο συμπέρασμα ότι «βασανιστής δεν γεννιέσαι αλλά γίνεσαι», αποτέλεσε σταθμό στη μελέτη του φαινομένου και γόνιμη αφετηρία για τις νεότερες γενιές των μελετητών.

Συνέδεσε την ψυχολογία με τα σημαντικά κοινωνικά προβλήματα του καιρού μας και στις πιο πρόσφατες μελέτες της ανέδειξε τα προβλήματα προσφύγων και μεταναστών, του ρόλου της μάθησης για την επίλυση και την πρόληψη των ψυχοκοινωνικών προβλημάτων, τα προβλήματα των παιδιών του δρόμου καθώς και τη συμβουλευτική των γυναικών. Πάλεψε γενναία με τον καρκίνο τα τελευταία χρόνια και δεν σταμάτησε τον αγώνα της ενάντια στα βασανιστήρια, μελετώντας το μεταναστευτικό και αναδεικνύοντας τις πρακτικές καταστολής και βασανισμού που ακολούθησε η Ελλάδα για την αντιμετώπισή του.

 

Share

Η κομμουνίστρια που επινόησε την εντοιχισμένη κουζίνα

 της Χριστίνας Τσαμουρά

Σαν σήμερα (18/1) το 2000 πέθανε η Μαργκαρέτε Σύττε Λιχότσκυ. Αρχιτέκτων, κομμουνίστρια κι ενεργή αντιναζίστρια, είναι αυτή που θεμελίωσε την έννοια της “εντοιχισμένης κουζίνας”.

Θεμελίωσε την ιδέα της «εντοιχισμένης κουζίνας» σηματοδοτώντας μόλις το 1926 την αυγή της νέας εποχής στο σχεδιασμό της κατοικίας, αλλά έπρεπε να φτάσει κοντά 90 χρόνων για να αναγνωριστεί η αξία της. Η ιστορία της Μαργκαρέτε Σύττε Λιχότσκυ (Margarete Schütte-Lihotzky) -συνυφασμένη με τη νεότερη ευρωπαϊκή ιστορία των Ναζί και του Ψυχρού Πολέμου- είναι ταυτόχρονα η ιστορία μιας σπουδαίας αρχιτεκτόνισσας και μιας θαρραλέας γυναίκας, που δεν έβαλε το κόστος πάνω απ’ τις ιδέες της.

Η Μαργκαρέτε Σύττε Λιχότσκυ (Margarete Schütte-Lihotzky) γεννήθηκε στις 23 Ιανουαρίου του 1897. Υπήρξε η πρώτη γυναίκα που φοίτησε στο Πανεπιστήμιο Εφαρμοσμένων Τεχνών της Βιέννης, στο οποίο την εποχή εκείνη δίδασκαν και γνωστοί καλλιτέχνες (Όσκαρ Κοκόσκα, Άντον Χάνακ, Γιόζεφ Χόφμαν) και βέβαια η πρώτη Αυστριακή αρχιτεκτόνισσα. Σχολιάζοντας την τότε απόφασή της να σπουδάσει είπε σχετικά πολλά χρόνια αργότερα: «Το 1916 κανείς στην Αυστρία δεν πίστευε ότι μια γυναίκα μπορεί να χτίσει ένα σπίτι –ούτε καν εγώ».

Παρότι το αρχιτεκτονικό της έργο είναι ευρύτατο, ο κόσμος τη γνωρίζει –κι εμείς για ευνόητους λόγους την τιμούμε– ως την εμπνεύστρια της Κουζίνας της Φρανκφούρτης, ως τη γυναίκα που με τον πρωτοποριακό σχεδιασμό της εισήγαγε το καθημερινό μαγείρεμα στη νέα εποχή. Την Κουζίνα της Φρανκφούρτης, που θεωρείται η πρώτη «εντοιχισμένη κουζίνα»,  η Λιχότσκυ την εμπνεύστηκε το 1926 δουλεύοντας για ένα ευρύ κοινωνικό πρόγραμμα εργατικών κατοικιών με τίτλο «Νέα Φρανκφούρτη» (Neues Frankfurt). Το πρόγραμμα εκπονήθηκε από τον αρχιτέκτονα και πολεοδόμου Ερνστ Μάυ, έπειτα από ανάθεση του δημάρχου της Φρανκφούρτης να σχεδιάσει και οργανώσει την πρωτοποριακή επέκταση της πόλης, σύμφωνα με το λειτουργικό και ορθολογικό πνεύμα της μοντέρνας αρχιτεκτονικής κατά τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης. Μέχρι το τέλος της δεκαετίας του ’20 κατασκευάστηκαν περίπου 10.000 καινούρια διαμερίσματα -κάθε διαμέρισμα διέθετε μπάνιο, ηλεκτρισμό και μια Κουζίνα της Φρανκφούρτης.

Η Κουζίνα της Φρανκφούρτης ήταν στενή, με διαστάσεις 1,9 μ. x 3,4 μ. Το προσωπικό στοίχημα της Λιχότσκυ ήταν να πετύχει στο μίνμουμ του χώρου το μάξιμουμ μιας λειτουργικότητας πρωτόγνωρης για την εποχή. Η Κουζίνα που σχεδίασε διέθετε ξεχωριστή είσοδο στη μια απ’ τις δυο στενές πλευρές και παράθυρο στην ακριβώς  απέναντί της. Μια δεύτερη συρόμενη πόρτα τη συνέδεε με το υπόλοιπο διαμέρισμα. Η στενή διαρρύθμιση της κουζίνας αξιοποιήθηκε ώστε να ελαχιστοποιήσει τα βήματα που θα απαιτούνταν κατά τη διάρκεια του μαγειρέματος, αλλά και του καθαρισμού και τακτοποίησης των υλικών και των σκευών. Η λιλιπούτεια κουζίνα είχε τα πάντα: από κινούμενο «συρτάρι» απορριμμάτων που «ακολουθούσε» τη μαγείρισσα στο χώρο εργασίας μέχρι πτυσσόμενο πάγκο σιδερώματος, που «εξαφανιζόταν» μετά τη χρήση. Τα δοχεία αποθήκευσης για καθημερινά υλικά όπως το αλεύρι, η ζάχαρη, το ρύζι, ήταν άψογα μελετημένα, ώστε να διατηρείται η κουζίνα καθαρή και καλά οργανωμένη. Η Λιχότσκι χρησιμοποίησε ξύλο δρυός για τα δοχεία αλευριού, επειδή απωθούσε τα σκουλήκια, και ξύλο οξιάς για τις επιτραπέζιες επιφάνειες, επειδή αντέχει στην …κακομεταχείριση. Έβαψε τα ξύλινα έπιπλα μπλε, καθώς έρευνες της εποχής συνηγορούσαν στο ότι οι μύγες απέφευγαν το συγκεκριμένο χρώμα. Η Κουζίνα της Φρανκφούρτης υπήρξε η πρώτη κουζίνα που στήριξε το σχεδιασμό της σε τέτοια σφαιρική μελέτη και σίγουρα ένα μικρό θαύμα για την εποχή της.

«Θα σας εκπλήξει» έλεγε η Λιχότσκι σε ραδιοφωνική της συνέντευξη στα 100στά της γενέθλια «το γεγονός ότι πριν σχεδιάσω την Κουζίνα της Φρανκφούρτης δεν είχα ποτέ μαγειρέψει η ίδια. Στο σπίτι μας, στη Βιέννη, μαγείρευε η μητέρα μου, και στη Φρανκφούρτη για φαγητό πήγαινα στην ταβέρνα. Εξέλιξα την Κουζίνα ως αρχιτέκτονας και όχι ως νοικοκυρά». Όμως αυτό που στην πραγματικότητα εκπλήσσει περισσότερο τους αναγνώστες της σημερινής εποχής, είναι πώς αυτή η σπουδαία αρχιτεκτόνισσα έμεινε τόσες δεκαετίες στην αφάνεια. Η απάντηση είναι μάλλον απλή, αν αναλογιστεί κανείς τους δύσβατους δρόμους που διέλεξε στη ζωή της στα διλήμματα που έβαζε η ιστορία.

Η Λιχότσκυ δεν υπήρξε μόνο κορυφαία αρχιτέκτονας, αλλά και ενεργή αντιναζίστρια. Το 1939 προσχωρεί στο Κομμουνιστικό Κόμμα της Αυστρίας και το 1941 συλλαμβάνεται από την Γκεστάπο, στη Βιέννη, όπου βρίσκεται παράνομα, προκειμένου να έρθει σε επαφή με την αυστριακή αντίσταση. Καταδικάζεται σε θάνατο, αλλά μετά από «μια σειρά ευτυχών συμπτώσεων», όπως θα πει αργότερα η ίδια, η ποινή μετατρέπεται σε 15ετή φυλάκιση. Μπαίνει στις ναζιστικές φυλακές το 1941, όπου και θα παραμείνει μέχρι το 1945, οπότε και απελευθερώνεται από τα αμερικανικά στρατεύματα.  Μετά τον πόλεμο παραμένει ενεργό μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος –έτσι εξηγείται το γεγονός ότι ενώ η Αυστρία διάγει περίοδο μαζικής ανοικοδόμησης των κατεστραμμένων κεντρικών κτιρίων, η Λιχότσκυ δεν αξιοποιείται πουθενά. Συνεχίζει να δουλεύει ως σύμβουλος σε αρχιτεκτονικά πρότζκετ στην Κούβα, την Κίνα και την πρώην Ανατολική Γερμανία. Η γενέτειρά της θα αναγνωρίσει τη σπουδαία προσφορά της στην αρχιτεκτονική μόλις το 1980, με το Βραβείο Αρχιτεκτονικής της Πόλης της Βιέννης. Στη συνέχεια οι τιμητικές διακρίσεις θα διαδέχονται η μία την άλλη. Ωστόσο το 1988, θα αρνηθεί να παραλάβει βραβείο από τον Πρόεδρο της Αυστρίας Κουρτ Βάλντχάιμ, λόγω του ναζιστικού παρελθόντος του. Η πόλη της Βιέννης πάντως την έχει αναγνωρίσει επίσημα. Το 1997, μάλιστα, στα γενέθλια των 100 της χρόνων, κατά τη διάρκεια τιμητικής εκδήλωσης, η αιωνόβια Λιχότσκι θα χορέψει κι ένα μικρό βαλσάκι με το Δήμαρχο της Βιέννης, δηλώνοντας με παιχνιδιάρικη διάθεση: «Θα ήθελα μια φορά να σχεδιάσω σπίτι για έναν πλούσιο –έτσι για αλλαγή». Πέθανε, σα σήμερα, στις 18 Ιανουαρίου του 2000, 6 μέρες πριν κλείσει τα 103 της χρόνια.

Πηγή: Left.gr

 

Share

Σιμόν ντε Μποβουάρ: Γυναίκα δε γεννιέσαι, γίνεσαι

Σαν σήμερα το 1908 έρχεται στο κόσμο στο Παρίσι ένα κορίτσι που έγινε ένα από τα πιο φωτεινά γυναικεία σύμβολα του 20ού αιώνα και άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο νοείται η γυναίκα. Η ζωή και η σκέψη της Σιμόν ντε Μποβουάρ ξέφευγαν από τα στενά φεμινιστικά πλαίσια, περιπλέκονταν με τον υπαρξισμό, την Αριστερά, τη σεξουαλική απελευθέρωση, τη Γαλλική διανόηση και επηρέασαν σε επίπεδο ιδεών και φαινομένων την κοινωνία.

Η Σιμόν γεννιέται στις 9 Ιανουαρίου 1908 στο Παρίσι, μεγαλώνει σε ένα συντηρητικό, μεγαλοαστικό και καθολικό περιβάλλον και σε μικρή ηλικία θέλει να γίνει καλόγρια. Στα 14 της χρόνια περνάει μια σημαντική υπαρξιακή κρίση που την απομακρύνει μια και καλή από το Θεό και την εθίζει στη φιλοσοφική αναζήτηση. Το πάθος της για τη φιλοσοφία την οδηγεί στα έδρανα της École Normale Supérieure, όπου ξεχωρίζει για την ανατρεπτική της σκέψη και το 1921 γνωρίζει τον Ζαν-Πωλ Σαρτρ.

Αποτελεί ειρωνεία το γεγονός πως η «μητέρα του φεμινισμού» έχει αποτυπωθεί στη συνείδηση πολλών ως η σύντροφος ενός σπουδαίου άντρα, αλλά η σχέση της Μποβουάρ με τον Σαρτρ, τόσο στον έρωτα όσο και στη φιλοσοφία, είναι ιδιαίτερη, αμφίδρομη και ανεξάρτητη. Ως ζευγάρι, μένουν σε διαφορετικά σπίτια και ως ερωτικοί σύντροφοι, διατηρούν ανοιχτές ερωτικές σχέσεις με άλλους ανθρώπους, ενίοτε και όλοι μαζί, καταστάσεις που η Μποβουάρ θα εξιστορήσει μέσα από το λογοτεχνικό της έργο.

Ο ελεύθερος έρωτας και η αυτοδιάθεση του σώματος βρίσκονται στην καρδιά της σχέσης τους και η λέξη «γάμος» αποτελεί ένα «κακό αστείο». Όταν το 1931 ο Σαρτρ ζητά από τη Μποβουάρ να παντρευτούν –για πρακτικούς κυρίως λόγους– η Γαλλίδα είναι κάθετη: «ο γάμος είναι περιορισμός, αστικοποίηση, αλλά και θεσμοθετημένη παρέμβαση του κράτους στην ιδιωτική ζωή των πολιτών».

Για να κερδίσει την οικονομική ανεξαρτησία της, η Σιμόν γίνεται καθηγήτρια, αλλά το ναζιστικό κατοχικό καθεστώς την απολύει το 1943, επειδή υποστηρίζει τη σχέση μαθήτριάς της με Ισπανό εβραϊκής καταγωγής. Κατά τη διάρκεια της κατοχής, η Μποβουάρ έρχεται σε επαφή με τον Καμύ, τον Ζενέ, τον Πικάσο και άλλα «αντιστασιακά στοιχεία» του Παρισιού, ενώ παίρνει μέρος στην οργάνωση ‘Σοσιαλισμός και Ελευθερία’ που ιδρύει ο Σαρτρ στα πλαίσια της αντίστασης.

Συχνάζει στο θρυλικό παρισινό καφέ Les Deux Magots, όπου οι πολιτικές και φιλοσοφικές συζητήσεις της με τον Σαρτρ και τους υπόλοιπους μένουν στην ιστορία. Όταν ο πόλεμος τελειώνει, αρχίζει η χρυσή εποχή για τη Σιμόν, που εκδίδει μαζί με τον Σαρτρ το πολιτικό περιοδικό ‘Les Temps Modernes’ στις σελίδες του οποίου αντανακλάται η ανατρεπτική της σκέψη πάνω στην πολιτική, τη φιλοσοφία και το γυναικείο ζήτημα. Είναι χαρακτηριστικό πως οι συντηρητικοί και καθολικοί κύκλοι της Γαλλίας την βλέπουν ως «πορνογράφο» και ως «νυμφομανή».

Στα μέσα του 1949, η Σιμόν ντε Μποβουάρ δημοσιεύει ‘Το Δεύτερο Φύλο’ (Le Deuxième Sexe), ένα έργο που σήμερα είναι γνωστό ως «η βίβλος του φεμινισμού» και που, σε κάθε περίπτωση, δίνει μια ριζοσπαστική ερμηνεία στο τι είναι γυναίκα. Για πρώτη φορά, η ταυτότητα της γυναίκας παρουσιάζεται ως κάτι μη φυσικό και μη δεδομένο, ως ένα κοινωνικό κατασκεύασμα που συντηρεί συγκεκριμένες σεξουαλικές σχέσεις εξουσίας: «Γυναίκα δε γεννιέσαι, γίνεσαι».

Υπό το πρίσμα του υπαρξισμού, η Μποβουάρ βλέπει τη Γυναίκα ως το σημαντικότερο παράδειγμα του κοινωνικού «Άλλου», ως μία ύπαρξη που ιστορικά ορίζεται σαν το αδύναμο, αφύσικο και μη ομαλό αντίθετο του Άντρα και το γεγονός αποτελεί τη ρίζα της καταπίεσης των γυναικών. Η θεώρηση αυτή είναι τα θεμέλια πάνω στα οποία θα στηριχθεί η μετέπειτα φεμινιστική λογοτεχνία, που περιστρέφεται γύρω από το κοινωνικό κατασκεύασμα της θηλυκής ταυτότητας και την έννοια του σεξουαλικού «Άλλου».

Κάπως έτσι, η Σιμόν αναδεικνύεται σε αρχιέρεια του φεμινισμού κατά την ταραγμένη δεκαετία του ’60, ένα κίνημα που έχει ξεφύγει από τη διεκδίκηση ψήφου και ίσων δικαιωμάτων και θέλει να αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι γυναίκες. Παράλληλα, θεωρείται παραδειγματική η στάση που κρατάει σε πολιτικά τεκταινόμενα όπως ο γαλλοαλγερινός πόλεμος.

Το έργο της Μποβουάρ είναι πολυδιάστατο, αφού περιλαμβάνει από πολιτικές θέσεις και φιλοσοφικά δοκίμια μέχρι μυθιστορήματα, βιογραφίες και θεατρικά έργα. Η αλληλοεπιρροή με το Σάρτρ είναι εμφανής σε πολλές περιπτώσεις, τόσο στα κείμενα της Μποβουάρ, όσο και σε αυτά του Σάρτρ, ακόμα και στο μεγαλούργημά του «Το Είναι και το Μηδέν».

Η Σιμόν ντε Μποβουάρ πεθαίνει στις 14 Απριλίου 1986 από πνευμονία και θάβεται στο νεκροταφείο Μονπαρνάς του Παρισιού, δίπλα στον αγαπημένο της Σαρτρ.

Πηγή: tvxs

 

Share

Έρευνα για τα χαρακτηριστικά των γυναικών θυμάτων έμφυλης βίας

Την έρευνα που ακολουθεί, μας έστειλε για δημοσίευση η ερευνήτρια κ. Τζαμαλούκα, ερευνήτρια, Δρ. Κοινωνική Ψυχολόγος, συνεργάτης του Εργαστηρίου Μελέτης Συμπεριφορών Υγείας και Οδικής Ασφάλειας, μετά από πρόσφατη γνωριμία μας και την ευχαριστούμε. Στην έρευνα συμμετείχαν και οι κυρίες Γ.Γαλάτη και Γ. Κοσματοπούλου, κοινωνικοί λειτουργοί των ΤΕΙ – Κρήτης.

Στόχος της έρευνας ήταν η διερεύνηση της σχέσης μεταξύ των στερεοτυπικών ανδρόγυνων χαρακτηριστικών σε δείγμα 310 γυναικών με τις πιθανότητες βίαιης συμπεριφοράς εναντίον αυτών των γυναικών από τους συντρόφους τους. Η έρευνα πραγματοποιήθηκε το 2008 στους Δήμους Ν. Φιλαδέλφειας και Χολαργού με την τεχνική της τυχαίας στρωματοποίησης.

Φυσικά το θέμα είναι από τα σημαντικά ενδιαφέροντα της Φεμινιστικής Πρωτοβουλίας για την Εξάλειψη της Βίας κατά των γυναικών, το δε Φύλο Συκής φιλοξενεί τακτικά ειδήσεις και αναλύσεις πάνω σ’ αυτό το θέμα, πιστεύοντας ότι συμβάλλει στη συνειδητοποίηση της σοβαρότητας του φαινομένου και στην παρουσία και συζήτησή του στο δημόσιο χώρο. Συχνά ο τρόπος προσέγγισης των στερεοτύπων για τα φύλα και η διαχείρισή τους μπορεί να διαφέρουν, με συνέπεια να αναπτύσσεται μια συζήτηση που μπορεί πάντα να οδηγήσει σε καλύτερη κατανόηση.

Σίσσυ Βωβού

——————————

Τα ανδρόγυνα χαρακτηριστικά των γυναικών – προστασία από την κακοποίηση

Κύριος άξονας αυτής της εργασίας ήταν η μελέτη των δυναμικών χαρακτηριστικών που μπορεί να διαθέτει μια γυναίκα. Λέγοντας δυναμικά χαρακτηριστικά εννοούμε  τα «θετικά στερεοτυπικά αντρικά χαρακτηριστικά». Για την κατανόηση της παραπάνω έννοιας, είναι σκόπιμο να αναφέρουμε τα γενικά αντρικά στερεοτυπικά χαρακτηριστικά  τα οποία είναι: ανεξαρτησία, ανταγωνιστικότητα, αποδοτικότητα, δυνατή προσωπικότητα, φιλοδοξία, επιθετικότητα, ηγετικές ικανότητες, δυναμισμός, αυτοεκτίμηση, οργανωτικότητα, σιγουριά, ασφάλεια, ρεαλισμός, σκληρότητα, ανωτερότητα.

Έτσι, είναι σωστό να προσθέσουμε ότι η υψηλή αυτοεκτίμηση, η ανεξαρτησία και η αποδοτικότητα είναι τα κύρια δυναμικά χαρακτηριστικά μιας γυναίκας και ότι οι γυναίκες με αυτά τα στοιχεία προέρχονται από οποιοδήποτε μορφωτικό, οικονομικό, πολιτιστικό και κοινωνικό επίπεδο και δεν ανήκουν σε κάποια συγκεκριμένη κατηγορία, είτε ανώτερη είτε κατώτερη.

Τα ανδρόγυνα χαρακτηριστικά είναι ένας συνδυασμός στερεοτυπικών αντρικών και θηλυκών τύπων ή συμπεριφορών (συναισθηματικών και εκφραστικών). Παραδοσιακά, κάποιες συγκεκριμένες συμπεριφορές είναι σχετισμένες με τους άντρες (π.χ επιθετικός,  ανεξάρτητος), ενώ άλλες με τις γυναίκες (π.χ ευαίσθητη, κοινωνική). Η παραδοσιακή ανδρογυνία φέρεται ως μια ταυτότητα φύλου που εμπεριέχει μια ισορροπία από θετικά θηλυκά και  αρσενικά χαρακτηριστικά.

Πολλοί άνθρωποι είναι αρσενικοί ή θηλυκοί, ορισμένοι όμως, είναι αρσενικοί και θηλυκοί ταυτόχρονα. π.χ. μια γυναίκα που διαθέτει έναν συνδυασμό αντρικών και θηλυκών χαρακτηριστικών (είναι ανεξάρτητη, ήρεμη και σίγουρη) και θεωρείται ανδρόγυνος τύπος.

Έρευνες έχουν δείξει ότι γυναίκες που κατέχουν κάποια από τα στερεοτυπικά αντρικά χαρακτηριστικά  έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες για ψυχική υγεία και ευεξία. Γνωρίζουμε επίσης ότι η ψυχική υγεία και η ευεξία συνδέονται με τα δυναμικά χαρακτηριστικά μιας γυναίκας και ότι η κακοποίηση ενδέχεται να επιδρά αρνητικά σ’ αυτούς τους δύο τομείς ζωής.

Η ανδρόγυνη συμπεριφορά συνδέεται και με την δημιουργικότητα ενός ατόμου. Ευρήματα  στηρίζουν την άποψη ότι η δημιουργικότητα απαιτεί το ίδιο αντρικά και θηλυκά χαρακτηριστικά, όπως για παράδειγμα ανεξαρτησία σκέψης κι ευαισθησία. Σε νεότερη έρευνα επικυρώνεται η παραπάνω θέση, δηλαδή ότι άνθρωποι που διαθέτουν συνδυασμό αντρικών και θηλυκών χαρακτηριστικών είναι και πιο δημιουργικοί.

Πέρα από την δημιουργικότητα, τα άτομα που παρουσιάζουν ανδρόγυνη συμπεριφορά έχουν πιο υψηλούς δείκτες αυτοεκτίμησης.

Τα ανδρόγυνα χαρακτηριστικά, αναφέρονται σε θηλυκούς και αντρικούς τύπους συμπεριφοράς, που μπορεί να διαθέτει ταυτόχρονα ένα άτομο, αντίθετα από εκείνο που διαθέτει κυρίως θηλυκούς παραδοσιακούς τύπους ή αντίστοιχα αρσενικούς. «Θηλυκό» άτομο χαρακτηρίζεται εκείνο που διαθέτει τα στερεοτυπικά γυναικεία χαρακτηριστικά, όπως για παράδειγμα τρυφερότητα, ντροπαλότητα, υψηλή έκφραση συναισθημάτων κ.λ.π. Αντίθετα, «αρσενικό» άτομο εκείνο που έχει τους στερεοτυπικούς αντρικούς ρόλους, όπως: δυναμισμό, αποφασιστικότητα, σκληρότητα κ.λ.π.

Η ανδρογυνία είναι μια ισορροπία αυτών των χαρακτηριστικών από τις δύο πλευρές, ένας συνδυασμός αντρικών και θηλυκών στερεοτυπικών ρόλων. Στην σύγχρονη κοινωνία βλέπουμε καθαρά θηλυκούς τύπους ή αρσενικούς, αλλά και ανδρόγυνους. Η ανδρογυνία σε σχέση με άλλους τομείς της καθημερινής ζωής του ανθρώπου έχει μελετηθεί από μια σειρά ερευνητών.

Χαρακτηριστικά ανδρογυνίας ως αποτρεπτικοί παράγοντες γυναικείας κακοποίησης

Η παρούσα έρευνα εστίασε το ενδιαφέρον της στη μελέτη των ανδρόγυνων χαρακτηριστικών των γυναικών και κατά πόσον αυτά τα χαρακτηριστικά μπορούν να αποτελέσουν προστατευτικούς παράγοντες από την βία των συντρόφων τους.

Αναλυτικότερα, σκοπός της έρευνας αυτής ήταν:

α) να διερευνήσει τα ανδρόγυνα χαρακτηριστικά ενήλικων γυναικών αστικού πληθυσμού που συμβιώνουν με το άλλο φύλο,

β) να καταγράψει περιστατικά Σωματικής, Ψυχολογικής, Συναισθηματικής και Σεξουαλικής κακοποίησης, έτσι όπως αυτά δηλώθηκαν από τις γυναίκες -θύματα.

γ) να αναζητήσει ενδεχόμενες συσχετίσεις ανάμεσα στα ανδρόγυνα χαρακτηριστικά των γυναικών με τις τέσσερις μορφές κακοποίησης που υπέστησαν.

Η ταυτότητα της έρευνας

Μελετήθηκε ένα δείγμα 310 γυναικών στους Δήμους Ν. Φιλαδέλφειας και Χολαργού με την τεχνική της τυχαίας στρωματοποίησης. Ως κριτήρια επιλογής των ερωτηθέντων ήταν η ηλικία και η συμβίωση με το άλλο φύλο για ένα τουλάχιστον έτος. Οι γυναίκες συμπλήρωσαν ερωτηματολόγιο με ερωτήσεις κλειστού τύπου. Η μελέτη πραγματοποιήθηκε το καλοκαίρι του 2008.

Χρησιμοποιήθηκαν κλίμακες μέτρησης της ανδρογυνίας (Bem,1974) και της κακοποίησης (Tzamalouka et.al., 2007)  προκειμένου να ελεγχθεί η υπόθεση ότι γυναίκες με χαμηλούς δείκτες ανδρόγυνων (ανδρικών και γυναικείων) χαρακτηριστικών επιτρέπουν στους συντρόφους τους οποιαδήποτε μορφή κακοποίησης.

Μέτρηση ανδρόγυνων χαρακτηριστικών

Χρησιμοποιήθηκαν 40 ερωτήσεις για να εκτιμήσουν την ύπαρξη ανδρόγυνων χαρακτηριστικών στην προσωπικότητα των γυναικών που μελετήσαμε.

Πιο αναλυτικά:

16 ερωτήσεις αφορούσαν σε στερεοτυπικά αρσενικά χαρακτηριστικά, (π.χ. δυναμική, ανεξάρτητη, ηγέτης, επιθετική)

14 ερωτήσεις αναφερόντουσαν σε στερεοτυπικά θηλυκά χαρακτηριστικά (π.χ. αποδοτική, χαρούμενη, αφελής, τρυφερή κ.λ.π) και

10 ερωτήσεις εκτιμούσαν τα ουδέτερα χαρακτηριστικά (π.χ. μυστικοπαθής, σκυθρωπή, φιλική, απρόβλεπτη κ.λ.π)

Όσοι ερωτηθέντες απαντούσαν τείνοντας προς το 7 σε αρσενικά και θηλυκά χαρακτηριστικά, προσδιορίζονταν ως ανδρόγυνοι.

Όσοι ερωτηθέντες απαντούσαν τείνοντας προς το 1 σε αρσενικά και θηλυκά χαρακτηριστικά, προσδιορίζονταν ως αδιαφοροποίητοι.

Όσοι απαντούσαν τείνοντας προς το 7 σε αρσενικά χαρακτηριστικά, προσδιορίζονταν ως αρσενικοί.

Όσοι ερωτηθέντες απαντούσαν τείνοντας προς το 7 σε θηλυκά χαρακτηριστικά, προσδιορίζονταν ως θηλυκοί. (Bem, 1981)

 

Συμπεριφορές κακοποίησης (σωματικής, σεξουαλικής, και ψυχολογικής).

Οι διαφορετικές μορφές κακοποίησης διερευνήθηκαν με 30 ερωτήσεις που υποβλήθηκαν στις γυναίκες και περιέγραφαν συμπεριφορές που υιοθετούσαν οι σύντροφοι απέναντι στις ερωτηθείσες, σε καθημερινά θέματα.

Πιο συγκεκριμένα, υποβλήθηκαν:

4 ερωτήσεις που αφορούσαν καταστάσεις σωματικής βίας που τους ασκήθηκε όπως: «κούνημα, άρπαγμα, χαστούκι, δαγκώματα, χτυπήματα» κ.λ.π.

6 ερωτήσεις που αναφέρονταν σε καταστάσεις σεξουαλικής βίας όπως: «πρόκληση πόνου στην διάρκεια της σεξουαλικής πράξης παρά την θέλησή τους, έλλειψη σεξουαλικής ικανοποίησης, υποτιμητικά σεξουαλικά υπονοούμενα» κ.λ.π.

12 ερωτήσεις που εκτιμούσαν την άσκηση συναισθηματικής βίας, όπως: «στέρηση της προσωπικής σας ζωής, υποχρεωτικά καθήκοντα, βρίσιμο, χυδαιολογία, ειρωνεία» κ.λ.π.

7 ερωτήσεις που μετρούσαν την άσκηση ψυχολογικής βίας, όπως: «ψυχολογική πίεση ή εκβιασμός για τα οφέλη των συζύγων, απειλές παρακράτησης παιδιών, κατηγορία για φλέρτ με άλλους άντρες» κ.λ.π.

Η αθροιστική επίδοση όλων των παραπάνω μεταβλητών-ερωτήσεων, συνέθεσε τους αντίστοιχους δείκτες μέτρησης των συμπεριφορών σωματικής, σεξουαλικής, συναισθηματικής και ψυχολογικής κακοποίησης.

Αποτελέσματα

Πίνακας 1. Κατανομή του δείγματος ως προς το κοινωνιολογικό του προφίλ

  Μεταβλητές Συχνότητα Ποσοστό  %
   Επάγγελμα    
Δημόσια υπάλληλος       101 32,6
Ιδιωτική υπάλληλος       84 27,1
Έμπορος         13 4,2
Οικιακά        46 14,8
Φοιτήτρια        32 10,3
Άνεργη         4 1,3
Επιστήμονες κ.λπ        30 9,6
Οικογενειακή κατάσταση    
Άγαμη        107      34,5
Έγγαμη        182      58,7
Άλλο        21        6,7
  Μ.Τ Σ.Α
Ηλικία 34,7 10,1
Έτη σπουδών 12,7   3,98
Έτη συμβίωσης 10,11 10,0

 

Πίνακας 2. Απλές κατανομές αυτο-αναφορών αρσενικών, θηλυκών και ουδέτερων ανδρόγυνων χαρακτηριστικών (%)

  Ανδρόγυνα χαρακτηριστικά Ποτέ εως Σπάνια Συνήθως ναι εως σχεδόν πάντα       Μ.Τ. *
  Αρσενικά      
1. Έχετε εμπιστοσύνη στον εαυτό σας; 15,3 84,8 5,1
2. Υπερασπίζεστε τα πιστεύω σας; 8,0 92,0 5,5
3. Είστε ανεξάρτητη; 16,0 84,0 5,0
4. Είστε αθλητικός τύπος; 51,3 48,7 3,7
5. Υποστηρίζετε τους άλλους; 5,4 94,6 5,5
6. Έχετε δυνατή προσωπικότητα; 18,7 81,3 5,0
7 Είστε δυναμική; 19,4 80,6 5,0
8. Έχετε ηγετικές ικανότητες; 39,9 60,1 4,1
9. Παίρνετε ρίσκο στη ζωή σας; 38,7 61,3 4,2
10. Παίρνεται εύκολα αποφάσεις; 35,3 64,7 4,3
11. Νιώθετε επαρκής με τον εαυτό σας; 32,0 68,0 4,4
12. Είστε επιθετική; 82,0 18,0 2,5
13. Συμπεριφέρεστε σαν αρχηγός; 72,0 28,0 2,8
14. Είστε ατομικίστρια; 90,6 9,4 2,0
15. Είστε συγκαταβατική; 46,0 54,0 4,0
16. Είστε φιλόδοξη; 34,6 65,4 4,6
  Θηλυκά      
17. Είστε αποδοτική στη δουλειά σας; 5,40 94,6 5,7
18. Είστε χαρούμενη; 20,7 79,3 4,8
19. Είστε ντροπαλή; 73,4 26,6 2,8
20. Είστε κολακευτική; 71,3 28,7 2,9
21. Είστε πιστή; 2,6 97,4 6,5
22. Είστε φεμινίστρια; 48,0 52,0 3,8
23. Είστε συμπονετική; 5,3 94,7 5,8
24. Νοιάζεστε για τις ανάγκες των άλλων; 2,7 97,3 5,8
25. Έχετε κατανόηση για τους άλλους; 4,7 95,3 5,7
26. Είστε συναισθηματική; 13,3 86,7 5,3
27. Είστε τρυφερή; 10,7 89,3 5,3
28. Είστε αφελής; 84,6 15,4 2,4
29. Έχετε παιδαριώδη συμπεριφορά; 91,3 8,7 1,9
30. Αγαπάτε τα παιδιά; 1,3 98,7 6,6
  Ουδέτερα      
31. Βοηθάτε τους άλλους; 3,4 96,6 5,7
32. Είστε σκυθρωπή; 90,7 9,3 2,5
33. Νοιάζεστε για τους άλλους; 4,6 95,4 5,8
34. Είστε απρόβλεπτη; 48,0 52,0 4,0
35. Είστε αξιόπιστη; 2,0 98,0 5,8
36. Ζηλεύετε; 70,7 29,3 3,1
37. Είστε μυστικοπαθής; 84,7 15,3 2,4
38. Είστε αλαζονική; 86,6 13,4 2,0
39. Είστε φιλική με τους άλλους; 5,4 94,6 5,6
40. Είστε μη αποδοτική; 97,4 2,6 1,7

 

Πίνακας 3. Απλές κατανομές αυτο-αναφορών  Συναισθηματικής, Ψυχολογικής, Σωματικής και Σεξουαλικής κακοποίησης (%)

 

    Ποτέ Σπάνια εως πολύ Συχνά  

     Μ.Τ.*

  Συναισθηματική κακοποίηση      
1 Στέρηση της προσωπικής σας ζωής 35,3 64,7 2,2
2 Υποχρεωτικά καθήκοντα (μαγείρεμα ,πλύσιμο κλπ)  29,3 70,7 2,8
3 Βρίσιμο ,χυδαιολογία ,ειρωνεία ,κλπ  72,7 27,3 1,4
4 Προσβολή, απαξίωση (π.χ. για το παρελθόν 81,3 18,7 1,3
5 Αγάπη, τρυφερότητα υπό όρους (π.χ. «θα σε αγαπάω αν κάνεις αυτό που θέλω») 73,3 26,7 1,4
6 Απαγόρευση δραστηριοτήτων εξέλιξης (π.χ. επαγγελματική, κοινωνική εξέλιξη) 68,0 32,0 1,6
7 Γκρίνιες ,παράπονα 14,7 85,3 3,1
8 Παραμέληση προς εσάς ,αδιαφορία για την κατάστασή σας σε δύσκολες στιγμές  61,3 38,7 1,7
9 Απόδοση κατηγοριών ,ευθυνών σε εσάς 34,0 66,0 2,3
10 Επίκληση στο συναίσθημα μετά από σύγκρουση (π.χ. κλάμα, μετάνοια, δώρα, αλλαγή συμπεριφοράς) 56,7 43,3 1,8
11 Συνεχείς διαφωνίες σε καθημερινά θέματα 28,0 72,0 2,6
12 Απαίτηση για διαχείριση των οικονομικών σας 75,3 24,7 1,4
  Ψυχολογική κακοποίηση      
13 Ψυχολογική πίεση ή εκβιασμός για τα δικά του οφέλη 81,3 18,7 1,3
14 Απειλές παρακράτησης παιδιών (π.χ. «αν χωρίσουμε θα έχω εγώ τα παιδιά») 95,3 4,7 1,1
15 Απειλές για φυσική ή συναισθηματική κακοποίηση (π.χ. απειλητικό βλέμμα ,εύκολη απώλεια ψυχραιμίας) 83,3 16,7 1,3
16 Επιμονή όταν διαφωνείτε να περάσει το δικό του 24,0 76,0 2,9
17 Κατηγορία για φλερτ με άλλους 44,7 55,3 1,9
18 Χρησιμοποίηση της σιωπής ως όπλο 46,7 53,3 2,0
19 Ανικανότητα ή άρνηση επικοινωνίας 65,3 34,7 1,6
20 Απουσία εκδήλωσης συναισθήματος 75,3 24,7 1,3
  Σωματική κακοποίηση      
21 Κούνημα, άρπαγμα, πίεση τσιμπήματα, γρατσούνισμα 90,0 10,0 1,1
22 Χαστούκι, δαγκώματα, χτυπήματα, τράβηγμα μαλλιών, στρίψιμο χεριών 94 6,0 1,1
23 Γρονθοκόπημα, κάψιμο, κόψιμο, πνίξιμο, χρήση όπλων 97,3 2,7 1,1
24 Συμμετοχή σε ανεπιθύμητες πράξεις που προκαλούν δυσφορία ,αηδία κλπ 99,3 0,7 1,0
  Σεξουαλική κακοποίηση      
25 Πρόκληση πόνου στη διάρκεια της σεξουαλικής πράξεις παρά τη θέλησή σας 92,0 8,0 1,1
26 Έλλειψη σεξουαλικής ικανοποίησης 84,0 16,0 1,2
27 Υποτιμητικά σεξουαλικά υπονοούμενα 96,0 4,0 1,1
28 Υποχρεωτικό σεξ 80,7 19,3 1,3
29 Διακοπή ύπνου για σεξ 48,7 51,3 2,0
30 Ενοχλητικά ερωτικά αγγίγματα μπροστά σε τρίτους 92,7 7,3 1,1

 

Ο ρόλος των ανδρόγυνων χαρακτηριστικών στην αποδοχή της κακοποίησης

Βρέθηκαν με αυξημένες πιθανότητες να κακοποιούνται σωματικά και συναισθηματικά από τους συντρόφους τους γυναίκες με χαμηλή βαθμολογία στα αρσενικά και θηλυκά χαρακτηριστικά τους.

Ομοίως, βρέθηκαν με αυξημένες πιθανότητες να κακοποιούνται σεξουαλικά και ψυχολογικά  από τους συντρόφους τους γυναίκες με χαμηλή βαθμολογία στα θηλυκά χαρακτηριστικά τους.

Επίσης, οι έγγαμες γυναίκες και οι γυναίκες που έχουν παιδιά έχουν περισσότερες πιθανότητες να υποστούν οποιαδήποτε από τις 4 μορφές κακοποίησης.

Το επάγγελμα και το μορφωτικό επίπεδο δεν βρέθηκαν να σχετίζονται με καμία μορφή κακοποίησης.

Συζήτηση

Συμπερασματικά, λοιπόν, με βάση τα ευρήματα της έρευνάς μας, επιβεβαιώθηκε η υπόθεση εργασίας μας και μπορούμε να πούμε ότι όσα λιγότερα «ανδρόγυνα» χαρακτηριστικά έχει μια γυναίκα, τόσο περισσότερο κακοποιείται από τον σύντροφό της- με οποιαδήποτε μορφή κακοποίησης.

Όταν διαθέτει υψηλή αυτοεκτίμηση, δυναμισμό και έχει εμπιστοσύνη στον εαυτό της (ανδρόγυνα χαρακτηριστικά), νοιώθει επαρκής και δεν έχει καμία ανάγκη προστασίας, καθοδήγησης και υποταγής. Μία γυναίκα τέτοιου τύπου, διαθέτει την ικανότητα να αντιμετωπίσει κάθε δυσκολία σε οποιοδήποτε τομέα της ζωής της, έτσι λοιπόν και στην συντροφική της σχέση δεν θα επιτρέψει οποιαδήποτε καταστροφική συμπεριφορά προς αυτήν.

Είναι απαραίτητο να τονίσουμε ότι οι γυναίκες που χαρακτηρίζονται ως άτομα με δυναμική προσωπικότητα, και με εμπιστοσύνη στον εαυτό τους (στερεοτυπικά αντρικά χαρακτηριστικά), δεν υστερούν από άλλα στοιχεία που διακρίνουν το γυναικείο φύλο, όπως το να είναι δηλαδή τρυφερές, ευαίσθητες και θηλυκές. Θα μπορούσαμε να πούμε, ότι αντιθέτως βρίσκονται σε πλεονεκτικότερη θέση εφόσον διαθέτουν έναν συνδυασμό στερεοτυπικών αντρικών και γυναικείων χαρακτηριστικών στη συμπεριφορά τους. Μια γυναίκα δηλαδή μπορεί να είναι «θηλυκός τύπος» – εξάλλου είναι ευνόητο κάτι τέτοιο εφόσον αυτή είναι η φύση της – αλλά μπορεί να διαθέτει και αντρικά χαρακτηριστικά τα οποία θα την βοηθούν να είναι πιο διεκδικητική στη σχέση της.

Συγκριτικά με τις έρευνες Dutton et all (1994), βρήκαμε πως μια γυναίκα με αντρικούς στερεοτυπικούς τύπους συμπεριφοράς και μέσα σ’ αυτούς και την υψηλή εικόνα του εαυτού, δεν κακοποιείται (η χαμηλή αυτοεκτίμηση θεωρείται θηλυκό στερεοτυπικό χαρακτηριστικό).

Η παρούσα έρευνα, λοιπόν, έδειξε πως γυναίκες που υιοθετούν έστω και κάποια από τα ανδρόγυνα χαρακτηριστικά (αρσενικά, θηλυκά ή ουδέτερα), είναι λιγότερο ευάλωτες στην θυματοποίηση από τον σύντροφό τους. Αυτό φέρνει μια νέα προοπτική και προβληματισμό για την αναζήτηση περισσότερων στοιχείων που θα εμπλουτίσουν και θα επαυξήσουν την συγκεκριμένη άποψη και την στροφή της Κοινωνικής Πολιτικής του κράτους στην καταπολέμηση και εξαφάνιση αυτού του φαινομένου (της κακοποίησης) καθώς και την παρέμβαση σε πρωτοβάθμια εκπαίδευση όσον αφορά την έκφραση ανδρόγυνων χαρακτηριστικών από την παιδική ηλικία.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Bem Sandra (1974). The measurement of psychological androgyny. Journal of Consulting and Clinical Psychology 42, 155-162.

Bem,S.L.(1981). Gender schema theory: A cognitive account of sex typing. Psychological Review, 88, 354–364

Dutton, D. G., Saunders, K., Starzomski, A., & Bartholomew, K. (1994). Intimacy anger and insecure attachment as precursors of abuse in intimate relationships. Journal of Applied Social Psychology, 24 (15), 1367-1386.

Tzamalouka, G., Parlalis, S., Soultatou, P. y Chliaoutakis J. (2007). Applying the concept of lifestyle in association with aggression and violence in Greek couples: Aggressive Behaviour. 33:73-85.

 

Share

Πώς η οικονομική ανάπτυξη στράφηκε κατά της ζωής

της Βαντάνα Σίβα

Η απεριόριστη ανάπτυξη είναι μια φαντασίωση των οικονομολόγων, των επιχειρηματιών και των πολιτικών. Θεωρείται συνώνυμο της προόδου. Το «ακαθάριστο εγχώριο προϊόν» (ΑΕΠ) που δήθεν μετράει τον πλούτο των εθνών, αναγορεύτηκε στο ισχυρότερο δεδομένο και την κυρίαρχη έννοια της εποχής μας. Αλλά η οικονομική μεγέθυνση κρύβει τη φτώχεια που προκαλεί λόγω της καταστροφής του περιβάλλοντος, που με τη σειρά της στερεί από τις κοινότητες τα μέσα να καλύπτουν μόνες τις ανάγκες τους.

Η έννοια της ανάπτυξης δημιουργήθηκε ως ένας τρόπος να κινητοποιηθούν πόροι και άνθρωποι κατά τη διάρκεια του Β’ παγκοσμίου πολέμου. Το ΑΕΠ βασίζεται σε ένα τεχνητό και πλασματικό κριτήριο, σύμφωνα με το οποίο αν καταναλώνεις ό,τι παράγεις, δεν παράγεις τίποτα. Στην πραγματικότητα η «ανάπτυξη» μετράει τη μετατροπή της φύσης σε λεφτά και των φυσικών πόρων σε εμπορεύματα.

Υπό την έννοια αυτοί, οι θαυμαστοί φυσικοί κύκλοι της ανανέωσης του νερού και των τροφών θεωρούνται κατεξοχήν αντιπαραγωγικοί! Οι αγρότες του πλανήτη, που παρέχουν το 72% της τροφής μας, δεν παράγουν· αλλά κι οι γυναίκες που καλλιεργούν τη γη ή ασχολούνται με τα οικιακά, δεν παράγουν ανάπτυξη. Ένα θαλερό δάσος δε συνεισφέρει στη μεγέθυνση της οικονομίας, παρά μόνο αν υλοτομηθεί και τα δέντρα του πωληθούν ως ξυλεία. Μια υγιής κοινωνία υστερεί από άποψη ανάπτυξης σε σύγκριση με μια κοινωνία που έχει πληγεί από μια επιδημία, που αναπτύσσεται π.χ. μέσω των αυξανόμενων πωλήσεων φαρμάκων κ.λπ.

Όταν το νερό θεωρείται κοινόχρηστος πόρος, προστατεύεται και μοιράζεται δωρεάν σε όλους. Αλλά τότε δε συνεισφέρει στη μεγέθυνση της οικονομίας. Αν όμως η «κόκα κόλα» αναγείρει ένα εργοστάσιο, αρχίζει να καταβροχθίζει τους υδατικούς πόρους και να γεμίζει με χρωματιστό νερό πλαστικά μπουκάλια, δημιουργεί ανάπτυξη. Αλλά αυτή η ανάπτυξη θεμελιώνεται ση πρόκληση φτώχειας στη φύση και τις ιθαγενείς κοινότητες. Η άντληση υδάτων πέραν των δυνατοτήτων ανανέωσής τους και επαναδημιουργίας των υδατικών αποθεμάτων προκαλεί λειψυδρία· οι γυναίκες αναγκάζονται να διανύουν μεγαλύτερες αποστάσεις για να βρουν πόσιμο νερό. Στο χωριό Πλατσιμάντα της Κεράλα, όταν η διαδρομή προς το πόσιμο νερό έφτασε τα 10km, μια ντόπια γυναίκα, η Μαγιλάμα (Mayilamma) όρθωσε το ανάστημά της για να πει: «φτάνει πια! Δεν μπορούμε να περπατάμε άλλο. Το εργοστάσιο της “κόκα κόλα” πρέπει να κλείσει!». Το κίνημα που πυροδότησαν οι γυναίκες εντέλει πέτυχε πράγματι να κλείσει το εργοστάσιο.

Κάτι ανάλογο συμβαίνει με ένα άλλο δώρο της εξέλιξης: τους σπόρους. Οι αγρότες επέλεγαν, καλλιεργούσαν και διαφοροποιούσαν τους σπόρους, που είναι η βάση της παραγωγής τροφίμων. Ένας σπόρος αναπαράγεται, πολλαπλασιάζεται και εξασφαλίζει τους σπόρους της επόμενης χρονιάς και την τροφή της. Κι όμως, οι επιλεγμένοι από τους αγρότες σπόρους δε θεωρείται πως συνεισφέρουν στην ανάπτυξη. Δημιουργούν και ανανεώνουν τη ζωή, αλλά δεν οδηγούν σε κερδοφορία. Η ανάπτυξη αρχίζει από τη στιγμή που οι σπόροι μεταλλάσσονται, κατοχυρώνονται και «κλειδώνουν» γενετικά, εξαναγκάζοντας τους αγρότες να τους αγοράζουν κάθε χρόνο κι ακριβότερα.

Η φύση πτωχαίνει, η βιοποικιλότητα διαβρώνεται κι ένας ανοικτός, ελεύθερος πόρος αποκτά ιδιοκτήτη και μετατρέπεται σε κατοχυρωμένο εμπόρευμα. Η ετήσια αγορά σπόρων είναι συνταγή για βέβαιη χρεοκοπία των φτωχών Ινδών αγροτών. Κι από τον καιρό που δημιουργήθηκαν μονοπώλια σπόρων, οι χρεοκοπίες αγροτών πράγματι επεκτάθηκαν. Στην Ινδία από το 1995, έχουν αυτοκτονήσει πάνω από 270,000 υπερχρεωμένοι αγρότες.

Η φτώχεια επίσης επεκτείνεται όταν ιδιωτικοποιούνται δημόσιες υπηρεσίες. Η ιδιωτικοποίηση του νερού, του ηλεκτρισμού, της υγείας, της εκπαίδευσης, δημιουργεί ανάπτυξη. Αλλά δημιουργούν επίσης και φτώχεια, εξαναγκάζοντας τους ανθρώπους να δαπανούν μεγάλα ποσά, σε πράγματα που ήταν διαθέσιμα σε λογικές τιμές ως κοινά αγαθά. Όταν εμπορευματοποιηθεί και χρηματιστεί κάθε πλευρά της ανθρώπινης ζωής, αυτή θα γίνει ακριβότερη -και οι άνθρωποι φτωχότεροι.

Οι λέξεις οικονομία και οικολογία έχουν παρόμοια ετυμολογία: παράγονται από τη ελληνική λέξη «οίκος», που θα πει νοικοκυριό. Για όσο καιρό η οικονομία επικεντρωνόταν στο νοικοκυριό, αναγνώριζε και σεβόταν το γεγονός πως εξαρτιόταν από τους φυσικούς πόρους και το σεβασμό των ορίων της οικολογικής τους ανανέωσης. Ασχολιόταν με το πώς να ικανοποιήσει τις βασικές ανθρώπινες ανάγκες μέσα στα δεδομένα αυτά όρια. Εκείνα τα οικονομικά -που επικεντρώνονταν στην οικιακή οικονομία- ήταν επίσης γυναικοκρατούμενα. Αλλά σήμερα η οικονομία έχει αποσυνδεθεί από τους οικολογικούς περιορισμούς και από τις βασικές ανθρώπινες ανάγκες. Κι ενώ η καταστροφή του περιβάλλοντος δικαιολογούνταν στο όνομα της ανάπτυξης, η φτώχεια και η ανέχεια επεκτείνονταν. Η οικονομική μας πορεία δεν ήταν μόνο μη βιώσιμη· ήταν και άδικη.

Το κυρίαρχο μοντέλο της οικονομικής ανάπτυξης τελικά στράφηκε κατά της ίδιας της ζωής. Όταν η οικονομία μετριέται με αποκλειστικό κριτήριο τις κεφαλαιακές ροές, τότε οι πλούσιοι γίνονται πλουσιότεροι και οι φτωχοί φτωχότεροι. Επιπλέον, ενώ οι εύποροι είναι πλούσιοι από χρηματικής άποψης, είναι πολύ φτωχοί από την άποψη της ανθρωπιάς.

Οι απαιτήσεις του κυρίαρχου μοντέλου της οικονομίας μάς οδηγούν απευθείας σε πολεμικές συρράξεις: για την διεκδίκηση πετρελαίου, νερού, τροφίμων… Η μη βιώσιμη ανάπτυξη εμπεριέχει τρεις μορφές βίας:

Τη βία κατά της Γης, που εκδηλώνεται ως οικολογική κρίση.

Τη βία κατά των ανθρώπων, που εκδηλώνεται ως φτώχεια, υπεξαίρεση και εκδίωξη.

Τη βία ως πόλεμο και σύγκρουση, καθώς προκειμένου να ικανοποιήσουν τις ακόρεστες ορέξεις, τους, οι ισχυροί ιδιοποιούνται τους πόρους στους οποίους βασίζεται η ύπαρξη των κοινωνιών και των κρατών μας.

Η αύξηση των χρηματικών ροών μέσω της καθιέρωσης του ΑΕΠ οδήγησε στην αποσύνδεση της οικονομίας από τις πραγματικές αξίες. Αλλά εκείνοι που έχουν σωρεύσει χρηματικούς πόρους είναι εις θέση να διεκδικούν τους βασικούς πόρους των ανθρώπων: τη γη και το νερό τους, τα δάση και τους σπόρους τους. Η δίψα τους είναι τέτοια που τους οδηγεί να κυνηγήσουν και την τελευταία σταγόνα ποσίμου ύδατος και την τελευταία σπιθαμή εδάφους. Αλλά αυτό το κυνήγι δεν πρόκειται να σηματοδοτήσει το τέλος της φτώχειας. Θα οδηγήσει στο τέλος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της δικαιοσύνης.

Οι νομπελίστες οικονομολόγοι Τζόζεφ Στίγκλιτς (Joseph Stiglitz) και Αμάρτια Σεν (Amartya Sen) παραδέχτηκαν πως ο δείκτης του ΑΕΠ δεν εκφράζει όλες τις πλευρές της ανθρώπινης κατάστασης και υπογράμμισαν την ανάγκη να κατασκευαστούν νέα εργαλεία έκφρασης της ευημερίας των εθνών. Αυτός είναι ο λόγος που για να εκτιμούν την πορεία τους, κράτη σαν το Μπουτάν αντικατέστησαν τον δείκτη του ΑΕΠ με την «ακαθάριστη εγχώρια ευτυχία». Για να αναζωογονήσουμε την πραγματική ευημερία, χρειαζόμαστε δείκτες πέραν του ΑΕΠ και οικονομίες που να λειτουργούν διαφορετικά από τμήματα ενός παγκόσμιου σούπερ-μάρκετ. Χρειάζεται να θυμηθούμε πως μόνο η ζωή μπορεί να εξαγοράσει τη ζωή.

Πηγή: tvxs

 

Διαβάστε ακόμα

Δράσεις για την Ελεύθερη Διακίνηση των Σπόρων και των Τροφίμων: Το μήνυμα της Vandana Shiva

Η υποβάθμιση του φυσικού περιβάλλοντος και οι επιπτώσεις στις γυναίκες

 

Share

Συνέντευξη της Αθηνάς Αθανασίου, νέας Αντιπροέδρου του Ινστιτούτου Πουλαντζά

των Σταύρου Παναγιωτίδη και Παναγιώτη Πάντου

Πάντα επισημαίνουμε την ιδιαίτερη σημασία που έχουν οι ποικίλες διακρίσεις με άξονα το φύλο ή τον σεξουαλικό προσανατολισμό. Η επιδείνωση της κρίσης έχει εντείνει αυτές τις διακρίσεις; Έχουν δημιουργηθεί νέες μορφές τους;

Η νεοφιλελεύθερη συνθήκη της κρίσης και της επισφάλειας προσφέρει εύφορο έδαφος για την περαιτέρω εδραίωση των εμπεδωμένων στην ελληνική κοινωνία διακρίσεων και ιεραρχιών που αφορούν το φύλο: οι γυναίκες στο ρόλο της οικιακής και αναπαραγωγικής εργασίας και οι άνδρες εγγυητές της κυκλοφορίας του κεφαλαίου και θεματοφύλακες της τιμής του έθνους. Και όλοι και όλες μαζί πίσω ολοταχώς στις αξίες της «ελληνικής οικογένειας», στις αρχές του «οίκου», εκεί που η οικο-νομία (ως νομή του οίκου) αποκτά τη διττή έννοια του οικονομικού καταμερισμού της εργασίας και της ρύθμισης της σεξουαλικότητας και αναπαραγωγής. Εδώ χρειάζεται προσοχή: από τη μια πλευρά οι αλλαγές στον καταμερισμό της αμειβόμενης εργασίας πλήττουν τις γυναίκες, και, από την άλλη, στο πλαίσιο του διαχειριστικού λόγου της κρίσης εμπεδώνεται ο έμφυλος βιολογισμός της θυματοποίησης και οι γυναίκες γίνονται αντικείμενο ενός πατερναλιστικού προσεταιρισμού (ως «ευάλωτη ομάδα»). Ας αναλογιστούμε πώς οι «μόνες μητέρες» έφτασαν την εποχή της Θάτσερ να αποτελούν σύμβολο εξάρτησης (“nanny-state”), κοινωνικής μειονεξίας και κατάχρησης της «ευεργεσίας» του βρετανικού κράτους πρόνοιας, ή πώς οι Αφρο-αμερικανές μητέρες κατασκευάστηκαν ως επονείδιστη ταυτότητα και δυσβάσταχτο φορτίο για το βορειοαμερικανικό ασφαλιστικό σύστημα.

Η νεοφιλελεύθερη διακυβέρνηση επιφέρει ριζικές αλλαγές στον καταμερισμό της αμειβόμενης εργασίας (αλλά και της επισφάλειας και της ανεργίας) κατά φύλο, ενώ βαθαίνει την ανισότητα και τη βία του σεξισμού και της ετεροκανονικότητας. Στην περσινή ετήσια διάλεξη στη μνήμη του Νίκου Πουλαντζά (2012), η φεμινίστρια θεωρητικός Γκάγιατρι Σπίβακ υποστήριξε κάτι εξαιρετικά σημαντικό: ότι η αναπαραγωγική ετεροκανονικότητα αποτελεί θεμελιακή φόρμα και νόρμα του νεοφιλελευθερισμού, η οποία υπαγορεύει μορφές διαχείρισης της πολιτικής οικονομίας.

Συμφωνώντας απόλυτα μ’ αυτό, θεωρώ κρίσιμο να κατανοήσουμε ότι ο νεοφιλελευθερισμός είναι, εκτός από στρατηγική της καπιταλιστικής οικονομίας της αγοράς, και μια ευρύτερη νεοσυντηρητική τεχνική φρονηματικής διακυβέρνησης, στο επίκεντρο της οποίας βρίσκεται η ενεργοποίηση κανόνων που αφορούν, ταυτόχρονα και αδιάρρηκτα, τη θέση στην οικονομία της αγοράς, την ταυτότητα φύλου, το σεξουαλικό προσανατολισμό, την εθνική ταυτότητα, την υγεία και την αρτιμέλεια. Ο νεοφιλελευθερισμός είναι μια όχι μόνο ταξικά αλλά και έμφυλα προσδιορισμένη καπιταλιστική κυβερνο-λογική: τόσο από την άποψη των έμφυλων ανισοτήτων που διέπουν την ανακατανομή του κεφαλαίου, όσο και από την άποψη της εδραίωσης νεοσυντηρητικών, σεξιστικών και ετεροκανονικών προϋποθέσεων της ιδιότητας του πολίτη.

Η επιρροή της Χρυσής Αυγής εδράζεται και σε μια σειρά από στερεοτυπικές αντιλήψεις, σεξιστικού χαρακτήρα, που στην Ελλάδα είναι κυρίαρχες. Η εναντίωση σε αυτές στήνει φράγματα στην αύξηση του ερείσματος της Ακροδεξιάς. Πως μπορούμε να συνδυάσουμε αυτό το μέτωπο με τα υπόλοιπα στοιχεία επίθεσης προς τη ΧΑ; Μπορεί να γίνει κάποια ιεράρχηση;

Η πολιτική που παράγει πλεονάζοντες και απεγνωσμένους ανθρώπους χωρίς δικαιώματα, είναι σύμφυτη με την πολιτική του κοινωνικού εκφασισμού, του ρατσισμού, του σεξισμού και της ομοφοβίας. Η ΧΑ δεν είναι προϊόν της κρίσης, αλλά η μνημονιακή διαχείριση της κρίσης από το μπλοκ εξουσίας είναι η συνθήκη που επέτρεψε την εισδοχή του νεοναζισμού στην κυρίαρχη κοινοτοπία της πολιτικής. Είναι λοιπόν καίριας σημασίας σήμερα να πάμε πέρα από τους κλασικούς αυτοματισμούς του οικονομισμού και να βαθύνουμε τις επεξεργασίες μας για τη σχέση νεοφιλελευθερισμού, κρατικού ρατσισμού και κοινωνικού εκφασισμού. Σ’ αυτό τον πλαίσιο, είναι απαραίτητο ο αντιφασιστικός αγώνας να συμπεριλάβει ζητήματα που αφορούν το φύλο και τη σεξουαλικότητα, και μάλιστα όχι ως δευτερεύοντα ζητήματα αλλά ως θεμελιακές διαστάσεις του φασιστικού φαινομένου.

Η υπαγωγή των γυναικών στο «φυσικό» ρόλο της οικιακής φροντίδας στο πλαίσιο του αποδεκατισμού του δημόσιου συστήματος φροντίδας, η ανασφάλιστη εργασία της οικιακής φροντίδας που αναλαμβάνουν μετανάστριες από τον παγκόσμιο νότο, οι αποκλεισμοί του οικογενειοκρατικού μοντέλου φροντίδας, η διαπόμπευση των εξαρτημένων εκδιδόμενων γυναικών, ο νεοναζιστικός όχλος να ουρλιάζει με μίσος «ξεσκισμένες αδερφές» έξω από το θέατρο Χυτήριο, η απαγόρευση της τηλεοπτικής προβολής του spot του Athens Pride 2013 από το ΕΣΡ, τα ρατσιστικά πογκρόμ εναντίον των τρανς ατόμων από την Αστυνομία Θεσσαλονίκης προκειμένου «να βελτιωθεί η εικόνα της πόλης»: είναι όλα αποτυπώματα ενός αυταρχικού κράτους στην καρδιά του οποίου βρίσκεται η μικροπολιτική του ηθικού πανικού που αναζωογονεί διάφορες εκδοχές του δόγματος «πατρίς-θρησκεία-οικογένεια». Κι αυτό δεν είναι παράπλευρη απώλεια της κρίσης αλλά κρίσιμη στρατηγική διακυβέρνησης.

Η αποστροφή για τον/την άλλον/άλλη, με τη μορφή της ετοιμοπόλεμης εθνομαγκιάς, έχει κεντρική θέση στο λόγο και τις πρακτικές της νεοναζιστικής οργάνωσης. Το ίδιο και η υπογράμμιση του εθνικού ρόλου της μητρότητας. Διόλου τυχαίο, αφού ο έλεγχος του γυναικείου σώματος και της γυναικείας σεξουαλικότητας αποτελεί προϋπόθεση της εθνοφυλετικής καθαρότητας. Ο μισογυνισμός πάντοτε συνυφαίνεται με το εγκώμιο της γυναικείας «φύσης», που νομιμοποιεί τον περιορισμό των γυναικών στα «κατά φύση’ καθήκοντα του φύλου τους, ως «μητέρες του έθνους».

Αυτή η ιδεολογία «πατάει» σε «πατροπαράδοτα» συντηρητικά αξιακά συστήματα που προϋπήρχαν στην ελληνική κοινωνία. Στα συμφραζόμενα της κοινωνικής εξαθλίωσης και υπό τη αιγίδα της νεοφιλελεύθερης κυβερνο-λογικής, η επιχείρηση «αίμα-τιμή» (με τις προφανείς εθνοφυλετικές και έμφυλες συνδηλώσεις) αποκτά περαιτέρω ερείσματα και αξιώσεις νομιμοποίησης. Η νεοναζιστική ατζέντα, συγκλίνοντας με τη νεοφιλελεύθερη οικονομία της αγοράς, στηρίζεται στη βιοπολιτική λογιστική του αναλώσιμου ανθρώπινου σώματος.

Με δεδομένο ότι οι τελευταίες δεκαετίες χαρακτηρίζονται από την ανάδυση νέων μορφών ταυτοτήτων –χρησιμοποιείται ακόμη και ο όρος “πολυδιάσπαση”- μπορεί η συγκρότηση μιας νέου τύπου ηγεμονίας να στοχεύει στη δημιουργία ενός νέου ενιαίου πολιτικού και πολιτισμικού προτύπου ή πρέπει να βρούμε τους τρόπους με τους οποίους κάποια κρίσιμα στοιχεία θα ενσωματώνονται σε πολλούς διαφορετικούς ανθρωπότυπους;

Πράγματι, το ζητούμενο σήμερα από την πλευρά της Αριστεράς είναι η συγκρότηση μιας νέου τύπου ηγεμονίας, μιας αντι-κυριαρχικής ηγεμονίας, θα έλεγα, η οποία θα συνίσταται στην κινητοποίηση και ενεργό συμμετοχή της κοινωνίας. Η αξιακή στόχευση της Αριστεράς δεν μπορεί και δεν πρέπει να είναι η δημιουργία ενός «ενιαίου πολιτικού και πολιτισμικού προτύπου», αλλά η συστράτευση πολλαπλών συλλογικοτήτων, ιδεών, στάσεων και υποκειμενικοτήτων. Το «ενιαίο» παραπέμπει στη λογική του «ενός» και προϋποθέτει αποκλεισμούς, ενώ το «πρότυπο» υποδηλώνει ορθοδοξίες. Έτσι, το αιτούμενο δεν είναι ένα ενιαίο και μονολιθικό συλλογικό υποκείμενο (π.χ., το υποτιθέμενο ενιαίο κοινωνικό υποκείμενο της εργατικής τάξης), ούτε και οι κλειστές, περιχαρακωμένες, αυτο-αναφορικές ταυτότητες, αλλά ένα νέο φαντασιακό κοινωνικών δεσμών και συσχετισμών με γνώμονα τη ριζοσπαστικοποίηση της δημοκρατίας και το βάθεμα της ισοελευθερίας.

Σ’ αυτό το πλαίσιο, η «ταυτότητα» δεν αποτελεί σταθερό και αμετάκλητο σημαίνον μιας οντολογικής κατηγορίας αλλά στρατηγική τοποθέτηση πολλαπλών υποκειμένων σε σχέση με ιστορικά και πολιτικά συμφραζόμενα. Ούτε αναφέρεται στην αυτάρκεια και αυταρέσκεια του ατομικιστικού εαυτού, αλλά συντίθεται κοινωνικά και εμπλέκεται σε σχέσεις εξουσίας που ρυθμίζουν ποιες μορφές και στάσεις ζωής περιλαμβάνονται ισότιμα στο πολιτικό πεδίο και στην αναγνωρίσιμη υποκειμενικότητα. Αυτή ακριβώς η κοινωνικά τοποθετημένη ενδεχομενικότητα των ταυτοτήτων μας καλεί να ασκούμε τη φαντασία μας ως προς τις δυνατότητες για εναλλακτικές –παροντικές ή μελλοντικές- επιτελέσεις τους. Γι’ αυτό η προβληματοποίηση των ταυτοτήτων (ως ενιαίων, σταθερών, περιχαρακωμένων, θεμελιωμένων στη «φύση», κτλ) δεν ισοδυναμεί με αποκήρυξη της πολιτικής χρήσης τους.

Η «ταυτότητα» αποτελεί ταυτόχρονα όχημα των σχέσεων κυριαρχίας αλλά και πεδίο αντίστασης, αντικείμενο διαρκούς πολιτικής αντιδικίας.

Η αντιπρόταση στο νεοσυντηρητισμό που διέπει τη νεοφιλελεύθερη νόρμα του απολιτικού και καταναλωτικού ατομικισμού αλλά και οι συζητήσεις για ένα υποκείμενο συλλογικού αυτοκαθορισμού (βλ. τις θεωρητικές και πολιτικές επεξεργασίες περί «πλήθους», για παράδειγμα) πρέπει να λαμβάνουν υπόψη αυτές τις διαστάσεις. Η αξιακή επαν-επινόηση του πολιτικού πεδίου που επιζητούμε σήμερα ως αντίδοτο στη μεταπολιτική καμπή και κοινωνική καταστροφή που σηματοδοτεί το μνημονιακό καθεστώς αναφέρεται σε μια δημοκρατία με δήμο και έναν δήμο με διαφορές. Απαιτεί μια πολιτική πληθυντικών και έκκεντρων υποκειμένων που συνέχονται και συν-αρθρώνονται στη βάση μιας αγωνιστικής (αλλά όχι αναγκαστικά ομοιόμορφης) στάσης, ηθικής και διά-θεσης αναθέσμισης της κοινωνίας στην κατεύθυνση της ισότητας και της ελευθερίας των πολλών.

Πόσο αναπτυγμένες είναι στην Ελλάδα οι σπουδές φύλου; Το ΙΝΠ σχεδιάζει κάποιες πρωτοβουλίες για τα σχετικά ζητήματα;

Σε συνθήκες όπου το Πανεπιστήμιο εκβιάζεται από την επιχειρησιακή λογική της αγοράς που απαιτεί λίγους, καθαρούς, και, πάνω απ’ όλα, προσοδοφόρους ακαδημαϊκούς κλάδους, οι Σπουδές Φύλου (ΣΦ) συμπεριλαβάνονται στα γνωστικά πεδία που εκλαμβάνονται ως «δευτερεύοντα», «αντι-παραγωγικά» και «περιττά». Ανήκουν δε στα κατεξοχήν «επικίνδυνα» πεδία, αφού η κριτική, ως διανοητική και πολιτική πρακτική που στερεί τις νόρμες από την οντολογική τους θεμελίωση, είναι στο επίκεντρο των ΣΦ, και γνωρίζουμε ότι η νεοφιλελεύθερη υπαγωγή της γνώσης στην επιχειρησιακή λογική αποστρέφεται την ετεροφροσύνη και υπονομεύει την κριτική σκέψη.

Οι ΣΦ και η φεμινιστική θεωρία, στην οργανική σύνδεσή τους με τα φεμινιστικά και κουήρ κινήματα, είναι από τα πιο ανανεωτικά θεωρητικο-πολιτικά ρεύματα των τελευταίων δεκαετιών. Εμπλέκονται ενεργά στην αναδόμηση αυτού που είναι δυνατό να φανταστούμε, να στοχαστούμε, να αρθρώσουμε και να αποτολμήσουμε στο Πανεπιστήμιο και πέρα από αυτό. Η επαναστατικότητα των ΣΦ έγκειται στο ότι προβληματοποιούν την ίδια τη διαδικασία παραγωγής γνώσης, το τι μετράει ως γνώση και ποιοι/ποιες λογίζονται ως υποκείμενα γνώσης. Φανταστείτε πόσο «επικίνδυνο» είναι αυτό για ένα πλαίσιο που μετατρέπει τη γνώση σε εμπόρευμα. Η μελέτη του φύλου δεν αποτελεί απλώς και μόνο θεματική. Είναι θεωρητικοπολιτική σκευή της σύγχρονης κοινωνικής και πολιτισμικής θεωρίας που αφορά την έννοια του πολιτικού, τη δημοκρατία, τη δικαιοσύνη, την ισότητα, τη διαφορά, την πολιτική πράξη, την αντίσταση, τη συγκρότηση του υποκειμένου, την πολιτική της γνώσης, την ιδιότητα του πολίτη. Το ίδιο και η φεμινιστική πολιτική για την Αριστερά: δεν (πρέπει να) είναι απλώς μια επιμέρους θεματική που αφορά τις γυναίκες, αλλά μια πολιτική στάση που διαπερνά τον ευρύτερο πολιτικό μας λόγο, τις αξίες και τις πρακτικές μας.

Είναι καθήκον μας σήμερα να παλεύουμε για πανεπιστημιακές σπουδές που φιλοξενούν τη μάχιμη κριτική και εκπληρώνουν τον προορισμό του Πανεπιστημίου άνευ όρων (για να θυμηθούμε τον Ζακ Ντεριντά). Από την άλλη, το Πανεπιστήμιο δεν είναι ο μοναδικός χώρος όπου αναπτύσσονται στοχαστικές επεξεργασίες και πολιτικά διαβήματα γύρω από τα ζητήματα του φύλου και της σεξουαλικότητας. Υπάρχουν συλλογικότητες και κινηματικές δράσεις που εισφέρουν καθοριστικά στο πεδίο, με πειραματική τόλμη και ριζοσπαστικό πολιτικό ήθος.

Στο ΙΝΠ σκοπεύουμε να αναλάβουμε πρωτοβουλίες σ’ αυτή την κατεύθυνση, αξιοποιώντας όλο αυτό το δυναμικό, τόσο εντός όσο και εκτός Πανεπιστημίου. Μας ενδιαφέρει να διατηρήσουν και να βαθύνουν οι ΣΦ την πολιτική τους αιχμή και ταυτόχρονα, και αυτό είναι η σημαντικότερη πρόκληση, να τις ενεργοποιήσουμε ως πολιτική αιχμή του λόγου και της στάσης της Αριστεράς. Αν στόχος μας είναι να διαμορφώσουμε νέους, δικαιότερους όρους κοινωνικών σχέσεων, η Αριστερά χρειάζεται το φεμινισμό και ο φεμινισμός χρειάζεται την Αριστερά.

Πηγή: rednotebook

 

Share

Το σύνδρομο της κόπωσης των Λευκών φεμινιστριών

των Brenna Bhandar & Denise Ferreira da Silva*

Μια απάντηση στη Nancy Fraser

Σε πρόσφατο άρθρο της στο «Comment is Free» (τα σχόλια είναι ελεύθερα), με τίτλο «Πώς ο φεμινισμός υποδουλώθηκε στον καπιταλισμό – και πώς να τον διεκδικήσουμε πίσω» η Nancy Fraser αντλεί επιχειρήματα από τη δική της έρευνα στην πολιτική θεωρία για να υποστηρίξει ότι ο φεμινισμός, στην καλύτερη περίπτωση έχει επιλεχθεί από τον νεοφιλελευθερισμό και στη χειρότερη, έχει γίνει ένα καπιταλιστικό εγχείρημα του νεοφιλελεύθερου προγραμματισμού. Αυτό που φαίνεται εκ πρώτης όψεως να είναι ένας αιτιολογημένος συλλογισμός που καταγράφει και αναλαμβάνει την ευθύνη για τις παλιές συμμαχίες και τους πανηγυρισμούς που αφορούσαν τις στρατηγικές κινήσεις για τη βελτίωση της ζωής των γυναικών, σε δεύτερη ματιά αποκαλύπτει την έμφυτη και επαναλαμβανόμενη μυωπία του Λευκού Φεμινισμού στο να συμπεριλάβει, να συνδιαλλαχτεί και να συλλογιστεί μαζί με τις Μαύρες φεμινίστριες και τις φεμινίστριες του Τρίτου Κόσμου.

Από τις αρχές του 1970 και μετά, οι ερευνήτριες και οι ακτιβίστριες αυτές έχουν ενσωματώσει στα γραπτά τους μια φεμινιστική κριτική όχι μόνο του κρατικού καπιταλισμού, αλλά ενός παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού, ριζωμένου στην αποικιακή κληρονομιά. Οι φεμινισμοί αυτοί δεν δίνουν προτεραιότητα στον «πολιτισμικό σεξισμό» σε σχέση με την οικονομική ανακατανομή. Η βιβλιογραφία είναι τεράστια, τα παραδείγματα μυριάδες, και επομένως, γίνεται ακόμη πιο κουραστικό όταν οι λευκές φεμινίστριες μιλούν για το δεύτερο κύμα φεμινισμού, σαν να ήταν ο μόνος «φεμινισμός» και χρησιμοποιούν την αντωνυμία «εμείς» όταν θρηνούν για τις αποτυχίες των αγώνων τους. Ας πούμε απλά ότι δεν υπάρχει ένας «φεμινισμός» ως υποκείμενο κάθε πρότασης που χαρακτηρίζει την αποκλειστική θέση στην κριτική της πατριαρχίας. Γιατί μια τέτοια θέση έχει διασπαστεί από τότε που η Sojourner Truth είπε: «Δεν είμαι κι εγώ γυναίκα;» Υπάρχει όμως και η θέση ενός φεμινιστικού υποκειμένου, αυτό που θρηνεί η Fraser, που έχει κάτσει πολύ άνετα στη θέση τού αυτο-προσδιοριζόμενου, χειραφετημένου υποκειμένου. Η θέση αυτή, φυσικά, είναι αυτό που η ίδια χαρακτηρίζει ως συμβολή στον νεοφιλελευθερισμό. Αλλά δεν αποτελεί έκπληξη, καθώς ο φεμινισμός της και ο νεοφιλελευθερισμός προέρχονται από τον ίδιο φιλελεύθερο πυρήνα, τον οποίο οι μαύρες φεμινίστριες και αυτές του Τρίτου Κόσμου έχουν εντοπίσει και εκθέσει από πολύ νωρίς στην τροχιά του φεμινισμού.

Το έργο των Α.Υ. Davis, Audrė Lorde, Himani Bannerji, Avtar Brah, Selma James, Maria Mies, Chandra Talpade Mohanty, Silvia Federici, Dorothy Roberts και τα επιτεύγματα άλλων, συνέτριψαν τον περιορισμένο και αποκλειστικό χαρακτήρα των εννοιολογικών πλαισίων που αναπτύχθηκαν από λευκές φεμινίστριες στον αγγλόφωνο κόσμο. Οι ερευνήτριες και οι ακτιβίστριες αυτές έχουν δημιουργήσει πλαίσια ανάλυσης τα οποία ταυτόχρονα ξεπερνούν την πρόκληση και παρέχουν μια συγκλονιστική διόρθωση τόσο στον Μαύρο Μαρξισμό και στην αντι-αποικιοκρατική θεωρία, η οποία απέτυχε ουσιαστικά να θεωρητικοποιήσει το φύλο και τη σεξουαλικότητα, όσο και στη μαρξιστική και σοσιαλιστική φεμινιστική σκέψη που συνεχίζει να αποτυγχάνει με πολλούς τρόπους να συμπεριλάβει τη φυλή, τις ιστορίες της αποικιοκρατίας και τις διαρθρωτικές ανισότητες ανάμεσα στα επονομαζόμενα αναπτυγμένα και αναπτυσσόμενα κράτη – έθνη. Και μάλιστα οι Mies, Federici, και James είναι λευκές, αλλά οι μαρξιστικοί φεμινισμοί των μαύρων γυναικών και των γυναικών του Τρίτου Κόσμου επιδιώκουν την πολιτική αλληλεγγύη σε όλο το φάσμα των χρωμάτων.

Οι ερευνήτριες που αναφέραμε διαμορφώνουν σταθερά επικρίσεις των καπιταλιστικών μορφών της ιδιοκτησίας, της συναλλαγής, της πληρωμένης και απλήρωτης εργασίας, μαζί με τις πολιτισμικά προσδιορισμένες και δομικές μορφές της πατριαρχικής βίας. Ας πάρουμε το παράδειγμα του βιασμού και της βίας κατά των γυναικών. Στο ρηξικέλευθο «Women, Race and Class» (Γυναίκες, φυλή, κοινωνική τάξη) η Α.Υ. Davis υποστήριξε σθεναρά ότι πολλές από τις πιο σύγχρονες και πιεστικές πολιτικές διεκδικήσεις για τις μαύρες γυναίκες έχουν τις ρίζες τους στα συγκεκριμένα είδη καταπίεσης που έχουν υποστεί κάτω από καθεστώς δουλείας. Οι γυναίκες όλων των τάξεων, φυλών και σεξουαλικοτήτων, αντιμετωπίζουν τον βιασμό και τη σεξουαλική βία όπως έδειξε η Davis, αλλά σε διαφορετική κλίμακα για τους μαύρους άνδρες και τις γυναίκες. Ο μύθος του μαύρου βιαστή και του βίαιου υπερσεξουαλικού μαύρου αρσενικού προκάλεσε δεκάδες λιντσαρίσματα στην προπολεμική Αμερική. Αυτός ο επίμονος ρατσιστικός μύθος παρέχει αξία αιτιολόγησης της σύγχρονης υπερ-εκπροσώπησης των μαύρων ανδρών στις φυλακές με την κατηγορία του βιασμού, ενώ έκανε τις Αφρο-αμερικάνες γυναίκες απρόθυμες να συμμετάσχουν στα αρχικά στάδια του φεμινιστικού ακτιβισμού κατά του βιασμού που εστίαζε στην επιβολή του νόμου και στο δικαστικό σύστημα (Davis, 1984). Η αλλοτρίωση της μαύρης εργασίας ριζωμένη στις λογικές της δουλείας επαναλαμβάνεται στην αλλοτρίωση της καταναγκαστικής εργασίας των φυλακισμένων στην μετά τη δουλεία εποχή και σήμερα στην ανελεύθερη αγορά εργασίας που ενδημεί στη φυλακή του βιομηχανικού πλέγματος. (Davis, 2005)

Με αυτόν τον τρόπο, η σεξουαλική βία γίνεται αντιληπτή ως κάτι που απορρέει από τη δουλεία και την αποικιοκρατία και επηρεάζει τόσο τις γυναίκες όσο και τους άνδρες. Η ιστορία του μαύρου γυναικείου σώματος ως αντικειμένου εμπορίας, για να χρησιμοποιηθεί παραβιασμένο προς ευχαρίστηση των λευκών ανδρών, παραμένει ως ένα ψυχικό, κοινωνικό, φυλετικό ίχνος στη σύγχρονη αμερικανική κοινωνία. Όσον αφορά τις ιθαγενείς γυναίκες της Αμερικής και τις γυναίκες των Πρώτων Εθνών, τα στερεότυπα της αποικιοκρατικής εποχής της «ινδιάνας» συνεχίζουν να υφίστανται στο σύγχρονο φαντασιακό της φυλετικής ταυτότητας, καθιστώντας τις Αυτόχθονες γυναίκες ευάλωτες σε μορφές σεξουαλικής βίας που είναι πάντα-ήδη φυλετικές και ανακαλούν πρότυπα βίας που προέκυψαν κατά τον εκτοπισμό από την γη τους, την αποστέρηση της γλώσσας τους, των φυσικών πόρων και βέβαια, των πολιτιστικών πρακτικών. (Βλ. Π. Monture-Angus, Kim Anderson, Sherene Razack)

Οι πρόσφατες υποδείξεις ότι οι φεμινίστριες πρέπει να στρέψουν το βλέμμα τους προς την απλήρωτη εργασία, την εργασία προσφοράς φροντίδας, αναλύθηκε από την Patricia Hill-Collins στο «Black Feminist Thought: Knowledge, Power and Consciousness» (Μαύρη φεμινιστική σκέψη: γνώση, δύναμη και συνείδηση). Τονίζει ότι για τις Αφρο-αμερικάνες, η εργασία στο σπίτι που συμβάλλει στην ευημερία της οικογένειάς τους μπορεί να θεωρείται από αυτές ως μια μορφή αντίστασης στις κοινωνικές και οικονομικές δυνάμεις που συνωμοτούν για να βλάψουν τα παιδιά και τις οικογένειες των Αφρο-αμερικάνων. Οι Μαύρες φεμινίστριες έχουν πρωτοστατήσει, επίσης, στην καμπάνια για τον μισθό της νοικοκυράς (wages for housework campaign), αμφισβητώντας τους κανόνες της αστικής τάξης για την οικονομία της οικογένειας. Ακολουθώντας την Α.Υ. Davis, παρατηρούμε ότι οι Λευκές φεμινίστριες πρέπει να αναγνωρίζουν πότε υιοθετούν πολιτικές στρατηγικές τις οποίες οι Μαύρες φεμινίστριες και οι φεμινίστριες του Τρίτου Κόσμου έχουν ήδη θεωρητικοποιήσει και έχουν εφαρμόσει για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Το τέλος της καταπίεσης, η εξάλειψη της βίας κατά των γυναικών, της βίας κατά των ανδρών, ιδίως από τη νεοφιλελεύθερη εκδοχή, προϋποθέτει να αγκαλιάσουμε την ιστορική, υλιστική, αντι-ρατσιστική σκέψη των Μαύρων μαρξιστριών φεμινιστριών και των μαρξιστριών φεμινιστριών του Τρίτου Κόσμου. Οι Λευκές φεμινίστριες που επιμένουν να πετούν τη λέξη «φυλή» ή «ρατσισμός» στις κατά τα άλλα αριστερές φιλελεύθερες προσεγγίσεις τους στο φεμινισμό είναι εσκεμμένα τυφλές / κουφές; Αδυνατούν να δώσουν τον λόγο στον Μαύρο φεμινισμό, γιατί αυτό θα σήμαινε την απώλεια ενός συγκεκριμένου φυλετικού προνομίου; Το σταθερό αίτημα για καθολικότητα, που αποτελεί τον πυρήνα αυτού του Λευκού φεμινισμού, καθιστά τις εμπειρίες, τις σκέψεις και το έργο των Μαύρων φεμινιστριών και των φεμινιστριών του Τρίτου Κόσμου αόρατο, ξανά και ξανά. Τέλος χρόνου!

*Brenna Bhandar, Senior Lecturer, SOAS School of Law.

*Denise Ferreira da Silva, Professor, Queen Mary School of Business and Management.

μετάφραση: Χριστίνα Κούρκουλα

Πηγή: criticallegalthinking

 

Διαβάστε ακόμα

Πώς ο Φεμινισμός υποδουλώθηκε στον καπιταλισμό – και πώς να τον διεκδικήσουμε πίσω

 

 

Share