Subscribe via RSS Feed

Tag: "ταυτοτητες"

Χώρος και έμφυλοι ρόλοι: η ελάχιστη κατοικία και «ορθολογική» κουζίνα της Margarete Lihotzky

gender and technology

Προερχόμενοι και προερχόμενες από διαφορετικά επιστημονικά πεδία, οι συγγραφείς των παρακάτω κειμένων συναντηθήκαμε ως συμφοιτητές και συμφοιτήτριες του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών Ιστορία και Φιλοσοφία των Επιστημών και της Τεχνολογίας, διατμηματικού μεταπτυχιακού μεταξύ των τμημάτων Ιστορία και Φιλοσοφία των Επιστημών του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και της Σχολής Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου. Κατά το εαρινό εξάμηνο της χρονιάς 2016-2017, παρακολουθήσαμε το σεμινάριο Φύλο και Τεχνολογία, με καθηγήτρια την κ. Μαρία Ρεντετζή. Έχοντας μελετήσει, κατά τη διάρκεια του εξαμήνου, ποικιλία άρθρων σχετικά με το ζήτημα, επέλεξε ο καθένας και η καθεμιά μας το θέμα της εξαμηνιαίας εργασίας του. Εξαίρεση αποτελεί η Θέμις Κανετάκη, της οποίας το θέμα αποτελεί μέρος διπλωματικής εργασίας. Οι εργασίες αυτές παρουσιάστηκαν στις 8 Νοεμβρίου 2017 σε ημερίδα που διοργανώθηκε στη σχολή ΙΦΕ και είχε τίτλο Σουτιέν, Γυναικολογικές Καρέκλες και Πλυντήρια: Τι σχέση έχει το φύλο με την τεχνολογία. Περιλήψεις των εργασιών αυτών παρουσιάζονται στα παρακάτω κείμενα.

***

του Λουκά Φρέρη

Εισαγωγή

Στην παρούσα εργασία θα προσπαθήσω να σκιαγραφήσω τη σχέση που έχει ο σχεδιασμός της κατοικίας με τον καθορισμό των έμφυλων ρόλων. Πιο συγκεκριμένα, θα μελετήσω το παράδειγμα του οικιστικού προγράμματος των κοινωνικών κατοικιών της Φρανκφούρτης, που υλοποιήθηκε την περίοδο του μεσοπολέμου. Μέσα από τη μελέτη του χώρου της κουζίνας, που είχαν αυτές οι κατοικίες, θα επιχειρήσω να αναδείξω σε ποιο βαθμό τα χωρικά χαρακτηριστικά συμμετέχουν στην κατασκευή ή/και στην ενίσχυση των έμφυλων διαχωρισμών και ταυτόχρονα πώς οι ίδιες έμφυλες σχέσεις επηρεάζουν τελικά τον σχεδιασμό της κατοικίας.

Από τον «Κύκλο της Βιέννης» στο Bauhaus

Το φιλοσοφικό ρεύμα του Λογικού Θετικισμού[1] ήταν ουσιαστικά η απόρροια των συζητήσεων και των αναζητήσεων μιας ομάδας φιλοσόφων στη Βιέννη (Κύκλος της Βιέννης), κατά τη διάρκεια της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Τα µέλη του πρώτου πυρήνα, ήδη πριν από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν ο φυσικός Philipp Frank (1884-1966), οι μαθηματικοί Hans Hahn (1879-1934) και Richard von Mises (1883-1953) και ο οικονομολόγος και κοινωνικός επιστήμονας Otto Neurath (1882-1945).

Το 1926 στην ομάδα προστέθηκε ο Rudolf Carnap (1891-1970) και το 1929 ο Herbert Feigl (1902-1988). Η μοναδική γυναίκα στις συναντήσεις αυτές ήταν η Olga Hahn-Neurath. «Η άνοδος του ναζισμού και ο συνακόλουθος πόλεμος διέλυσε τη φιλοσοφική κοινότητα στην Αυστρία και στη Γερμανία, αναγκάζοντας τα περισσότερα μέλη της να μεταναστεύσουν στις ελεύθερες αγγλόφωνες χώρες και ιδιαίτερα στις ΗΠΑ»[2].

Οι λογικοί θετικιστές είχαν ως πρότυπο τις φυσικές επιστήμες, τη λογική και τα μαθηματικά και προσδοκούσαν πως, εφαρμόζοντας τις μεθόδους τους, θα μπορούσαν να επιτύχουν στη φιλοσοφία, τη σαφήνεια, την ακρίβεια και τη βεβαιότητα που αυτές έχουν. Απώτερος στόχος τους ήταν να εξαλείψουν τη διάκριση μεταξύ φυσικών επιστημών και επιστημών του πνεύματος φτάνοντας στην ενιαία επιστήμη. Αυτή η τάση για εξορθολογισμό φαίνεται και πιο παραστατικά στην Bauhaus αρχιτεκτονική.

Το κίνημα του Bauhaus αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της βαθιάς επιρροής που άσκησε η τεχνολογία και η επιστήμη στη διάρκεια της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης[3]. Βασική αρχή του κινήματος, αποτελούσε η λειτουργικότητα, η αποτελεσματικότητα και ορθολογισμός στη κατασκευή. Το Bauhaus ιδρύθηκε ως μία σχολή εφαρμοσμένων τεχνών στην Βαϊμάρη της Γερμανίας το 1919. Οι διευθυντές ήταν: ο Walter Gropius ως το 1925, ο Hannes Meyer έως το 1932 και ο Ludwig Mies van der Rohe έως το 1933 όπου η σχολή θα παύσει οριστικά τη λειτουργία της μετά από τις πιέσεις των ναζί.

Μετά το 1922, το Bauhaus αναζήτησε λύσεις στα προβλήματα της αρχιτεκτονικής και της πολεοδομίας με έναν ορθολογικό και άμεσο τρόπο. Η έμφαση στη διακόσμηση και τη λεπτομέρεια αντικαταστάθηκε από έναν λειτουργικό σχεδιασμό. Αυτή η νέα τάση μπορεί να φανεί και στο ίδιο τη κτήριο που στέγαζε τις δραστηριότητες του Bauhaus, το κτίριο στο Dessau, το οποίο σχεδίασε ο Walter Gropius. Η έντονη σχέση, τόσο σε φιλοσοφικό όσο και διαπροσωπικό επίπεδο, που είχαν τα μέλη του κύκλου της Βιέννης με αυτά του Bauhaus φαίνεται και από το ότι στα εγκαίνια του κτηρίου αυτού μίλησε ο Feigl ενώ προσκλήθηκαν επανειλημμένα και έδωσαν ομιλίες ο Neurath, ο Carnap, ο Frank και ο Reichenbach[4].

Το 1928 τον Gropius διαδέχθηκε ο Hannes Meyer.

«Στόχος του Meyer, με βάση το πολιτικό και ιδεολογικό του υπόβαθρο, ήταν η μεγάλη αύξηση της παραγωγής. Επιθυμούσε να παραχθούν αντικείμενα φθηνά και εύχρηστα, για τις ανάγκες του λαού».[5]

Αντίστοιχα, ο Neurath, του κύκλου της Βιέννης, πίστευε ότι το Bauhaus θα μπορούσε να συμβάλλει σε μία ευρύτερη «επανάσταση» προς μία καλύτερη ζωή, όχι για την «ελίτ» αλλά για τους «πολλούς». Η αίσθηση λοιπόν ότι η βελτίωση των συνθηκών ζωής μπορεί να πραγματοποιηθεί μέσα από την ορθολογικοποίηση ήταν κοινή και για τα δύο κινήματα[6].

«Ο κύκλος της Βιέννης απέδωσε μια αύρα επιστημονικότητας στο Bauhaus και το Bauhaus απέδωσε μια εικόνα προοδευτισμού και μεταπολεμικής μεταρρύθμισης στον Κύκλο της Βιέννης».

Η τυπική λογική δηλαδή ήταν το επιστημονικό υπόβαθρο του Bauhaus. Ταυτόχρονα, οι λιτές γραμμές και ο λειτουργικός-ορθολογικός χαρακτήρας των κτιρίων της Bauhaus αρχιτεκτονικής ήταν η απόδειξη που χρειάζονταν οι θετικιστές φιλόσοφοι ότι η θεωρία τους είναι άμεσα εφαρμόσιμη.

Το οικιστικό πρόγραμμα του Ernst May και η κουζίνα της Φρανκφούρτης

Μετά το τέλος του πρώτου Παγκοσμίου πολέμου, οι γερμανικές πόλεις βρέθηκαν αντιμέτωπες με έντονη φτώχεια καθώς και με ένα μεγάλο στεγαστικό ζήτημα. Εκείνη την εποχή, κατοχυρώθηκε το συνταγματικό καθήκον του κράτους να παρέχει σε κάθε Γερμανό πολίτη υγειονομική περίθαλψη καθώς και κατοικία που θα ήταν συμμορφωμένη, με τους τότε κανόνες υγιεινής[7]. Υπό αυτές τις συνθήκες ο Δήμος της Φρανκφούρτης ανέθεσε στον αρχιτέκτονα Ernst May (1885-1970), την εντατική κατασκευή κοινωνικών κατοικιών, ο οποίος μέσα από ένα δεκαετές πρόγραμμα, έχτισε περίπου 10.000 κοινωνικές κατοικίες.

Ο May δημιούργησε την «γειτονιά» Römerstadt βορειοδυτικά της Φρανκφούρτης. Σύνδεσε την πόλη με τον νέο οικισμό μέσω ηλεκτροκίνητων τραμ, λεωφορείων και τρένων. Υπήρξε επίσης μελέτη για τη δημιουργία σχολείων, νοσοκομείων, καθώς και για την ταυτόχρονη ενίσχυση της τοπικής βιομηχανίας και κατ’ επέκταση της τοπικής οικονομίας[8].

Την εποχή εκείνη παράλληλα εμφανίστηκε στην Ευρώπη και στην Αμερική το φεμινιστικό ιδεατό της «Νέας Γυναίκας» (New Woman). Η «Νέα Γυναίκα» ήταν εργαζόμενη, μητέρα, διεκδικούσε ανώτερη εκπαίδευση και οικονομική ανεξαρτησία. Στην περίοδο 1890 με 1920, εμφανίστηκαν γυναίκες που έμπαιναν σε, μέχρι τότε, αυστηρά ανδρικά επαγγέλματα. Η μεγάλη αυτή αλλαγή μπορεί να γίνει πιο κατανοητή λαμβάνοντας υπόψιν τα στοιχεία που λένε ότι μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, οι γυναίκες που φοιτούσαν στα πανεπιστήμια υπερέβαιναν τους άνδρες κατά 2,5 εκατομμύρια. Τόσο οι σοσιαλδημοκράτες όσο και οι πιο συντηρητικοί πολιτικοί πίστευαν ότι το νέο αυτό «μοντέλο γυναίκας» αντιπροσωπεύει μια δύναμη αλλαγής που θα κατέστρεφε την οικογένεια και μαζί της τον ηθικό ιστό της χώρας, οδηγώντας στην οικονομική και πνευματική καταστροφή της Γερμανίας[9].

Για την αντιμετώπιση αυτής την νέας κατάστασης, το κράτος άσκησε μια πολιτική που ονομάστηκε «επανένταξη των γυναικών στο σπίτι» (female redomestication).[10] Η σοσιαλδημοκρατική κυβέρνηση της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης δηλαδή, επιδίωξε να ανασυντάξει τη «γυναικεία σφαίρα». Το ιεραρχικό σύστημα των «χωριστών σφαιρών» (separate spheres) συγκροτείται βάσει ενός δυισμού. Έχουμε δηλαδή από τη μία την «ανδρική σφαίρα», τον κυρίαρχο ανδρικό κόσμο της παραγωγής (η πόλη), και τη «γυναικεία σφαίρα» από την άλλη, έναν υποδεέστερο ιδιωτικό κόσμο της αναπαραγωγής (το σπίτι)[11].

Στα πλαίσια αυτού του προγράμματος, οι αντιπρόσωποι του κράτους και η Φιλελεύθερη πτέρυγα του γυναικείου κινήματος διαμόρφωσαν ένα ιδεώδες νοικοκυριού, ως «επαγγελματικό χώρο των γυναικών», που έχρηζε αντίστοιχης έρευνας με αυτή που γινόταν για τον επαγγελματικό χώρο των ανδρών, όσον αφορά την παραγωγικότητα και την τυποποίηση. Ο σκοπός ήταν να καταστήσουν το σπίτι μια προέκταση του (Φορντικού) εργοστασίου. Στο σχολικό πρόγραμμα προστέθηκε το υποχρεωτικό μάθημα οικιακής οικονομίας για τα κορίτσια και ιδρύθηκαν επαγγελματικά γυμνάσια θηλέων, στα οποία οι μαθήτριες εκπαιδεύονταν πάνω στον τομέα «παροχής οικιακών υπηρεσιών»[12].

Σε αυτό το κοινωνικό υπόβαθρο πραγματοποιήθηκε και ο σχεδιασμός της κοινωνικής κατοικίας. Ένας από τους σημαντικότερους στόχους του μοντερνιστικού κινήματος ήταν μέσα από τον ορθολογικό σχεδιασμό να περιοριστεί ο οικιακός μόχθος. Ο περιορισμός αυτός στόχευε τόσο στην μείωση του χρόνου που θα περνούσε μια νοικοκυρά κάνοντας δουλειές όσο και στην ελαχιστοποίηση της σωματικής κόπωσης που χρειάζονταν οι δουλειές αυτές. Ένας δεύτερος στόχος ήταν το κάθε σπίτι να πληροί μια σειρά από προϋποθέσεις που αφορούσαν στις συνθήκες «σωστής» διαβίωσης. Οι απαραίτητες προϋποθέσεις ήταν ο ηλιασμός, ο αερισμός και οι εγκαταστάσεις υγιεινής καθώς και, η θερμομόνωση, η ηχομόνωση και η ασφάλεια της ιδιοκτησίας.

Για την ικανοποίηση των απαιτήσεων αυτών εισήχθη η ιδέα της «ελάχιστης κατοικίας». Η «ελάχιστη κατοικία» ήταν μία από τις προτάσεις του Bauhaus και επιδίωκε την οικονομία και τον ορθολογισμό στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό, ούτως ώστε η ικανοποιητική διάταξη της κατοικίας να συνδυαστεί με την ανάγκη μείωσης του κόστους παραγωγής. Το  διαμέρισμα μιας εργατικής – κοινωνικής κατοικίας δεν θα ήταν δυνατό να προκύψει απλά ως μικρογραφία του διαμερίσματος της αστικής κατοικίας καθώς οι ανάγκες και τα ζητούμενα ήταν τελείως διαφορετικά. Η απάντηση που έδωσε το μοντερνιστικό αρχιτεκτονικό κίνημα αποτυπώθηκε σχεδιαστικά στη μετατόπιση του κέντρου του σπιτιού. Ενώ δηλαδή στις παλαιότερες προβιομηχανικές περιόδους, η «καρδιά του σπιτιού» ήταν η κουζίνα – τραπεζαρία, τώρα το βάρος πέφτει σε έναν ευρύ χώρο διημέρευσης για όλη την οικογένεια (καθιστικό), και η κουζίνα περιορίζεται στον κύριο λειτουργικά ρόλο της, αποκλειστικά δηλαδή στην ετοιμασία και διαχείριση του φαγητού[13].

Το μεγάλο πρόγραμμα κοινωνικής κατοικίας το οποίο εφαρμόστηκε στη Φρανκφούρτη, και υλοποιήθηκε κάτω από την εποπτεία του Ernst May, ήταν από τις πλέον χαρακτηριστικές εφαρμογές της «ελάχιστης κατοικίας». Το σχεδιασμό της κουζίνας στις κατοικίες αυτού του προγράμματος ανέλαβε το 1925 η Margarete Schütte – Lihotzky, η μοναδική γυναίκα αρχιτέκτων στην ομάδα του May. Στην πρώτη της εκδοχή, η κουζίνα της Lihotzky, είχε εμβαδό επιφάνειας 6.43 τ.μ., το οποίο μειώθηκε σε 5.50 τ.μ. στην πορεία του προγράμματος κοινωνικών κατοικιών.

Η κουζίνα στο μοντέρνο κίνημα σχεδιάστηκε, περισσότερο από κάθε άλλο μέρος της κατοικίας, με βάση τον ορθολογισμό και τον λειτουργισμό της μηχανής. Στην κουζίνα δηλαδή εγγράφονται σε πολύ μεγάλο ποσοστό οι απαιτήσεις των λογικιστών και των Bauhaus αρχιτεκτόνων. Τα μοντέλα κουζίνας που χρησιμοποίησε η Lihotzky ως πρότυπα ήταν μακριά από τις παραδοσιακές κουζίνες και γενικότερα εκτός της οικιακής σφαίρας: την ενέπνευσαν τα μαγειρεία πλοίων, η τροχήλατη κουζίνα, η τραπεζαρία των τρένων, και το βαγόνι γεύματος.[14] Οι κατεξοχήν χώροι δηλαδή, που ενσωματώνουν εξολοκλήρου το πρόταγμα του λειτουργισμού και του ορθολογισμού.

Η κουζίνα της Φρανκφούρτης, στην πιο διαδεδομένη εκδοχή της είχε διαστάσεις 1,96Χ3,44 τ.μ., ήταν φωτεινή και αεριζόταν καλά, αντίθετα με την κλασική κουζίνα των κατοικιών της εργατικής τάξης. Ο φούρνος τοποθετήθηκε στη μία γωνία και ο νεροχύτης στη άλλη. Το τραπέζι του φαγητού, που ήταν έξω από την κουζίνα – εργαστήριο, δεν έπρεπε να απέχει πάνω από τρία μέτρα από τον πάγκο της κουζίνας. Η νέα κουζίνα παρέπεμπε σε βιομηχανική κατασκευή και ουσιαστικά ήταν η πραγματοποίηση της κουζίνας ως μηχανή. Όλη η διάταξη είχε προκύψει μετά από συγκεκριμένες μετρήσεις και χωρομετρικούς υπολογισμούς. Για παράδειγμα, η Lihotzky υπολόγισε ότι σε μια παλιά εργατική κουζίνα, η συνολική απόσταση που θα έπρεπε να κάνει μια νοικοκυρά για να μεταφέρει τα πιάτα από την τραπεζαρία στον νεροχύτη και από εκεί στα ντουλάπια ήταν 19 μέτρα. Η ίδια απόσταση στην κουζίνα της Φρανκφούρτης υπολογίστηκε 8 μέτρα[15].

Η κουζίνα της Lihotzky υπερτερούσε σε σχέση με κάθε άλλη Bauhaus κουζίνα για δύο λόγους. Κατ’ αρχάς ικανοποιούσε περισσότερο από όλες τις άλλες κουζίνες την απαίτηση για τον εξορθολογισμό των οικιακών εργασιών. Επίσης η Lihotzky έδωσε στην κουζίνα το στάτους ενός προϊόντος προς κατανάλωση.[16] Δημιούργησε έναν προκατασκευασμένο θαλαμίσκο, η τοποθέτηση του οποίου γινόταν με γερανό στο χώρο της κουζίνας. Δημιουργήθηκαν περίπου 10000 τέτοιες προκατασκευασμένες κουζίνες. Με λίγα λόγια η Lihotzky κατάφερε να θέσει σε λειτουργία μια γραμμή παραγωγής «κουζίνας».

Μια ακόμη καινοτομία της κουζίνας αυτής, που συνδέεται και με την γενικότερη τάση των κρατών για εκσυγχρονισμό στην περίοδο του μεσοπολέμου, ήταν η άμεση «εξάρτηση» της κουζίνας από τις νέες τεχνολογίες. Στη Φρανκφούρτη υπήρχε η ικανότητα να παραχθεί ενέργεια, πολύ μεγαλύτερη από τις ανάγκες της υπάρχουσας αγοράς. Η υπερκάλυψη αυτή ισορροπήθηκε από την εισαγωγή όλων αυτών των νέων εξ-ηλεκτρισμένων κατοικιών του οικιστικού προγράμματος.[17]

Η λειτουργικότητα και ο ορθολογισμός στον σχεδιασμό υποτίθεται ότι θα βοηθούσαν τις γυναίκες να αποδεσμευτούν από την ολοήμερη φροντίδα του σπιτιού. Παρατηρούμε όμως τελικά ότι ο σαφής διαχωρισμός της κουζίνας από το υπόλοιπο σπίτι σε συνδυασμό με την ταυτόχρονη ταύτιση της «γυναικείας σφαίρας» με τον χώρο της κουζίνας, οδήγησε τη νοικοκυρά στην απομόνωση. Μέσα στην κατοικία, η σφαίρα της γυναίκας εμποδιζόταν να εισβάλλει στην ηρεμία των άλλων σφαιρών, για να μην διαταράσσει, με τις θορυβώδεις δραστηριότητες, την ισορροπία του υπόλοιπου σπιτιού. Οι οικιακές εργασίες δηλαδή καθίστανται αόρατες και εσωτερικές, σε αντίθεση με τα εξωτερικά καθήκοντα του συζύγου.

Μέσα από αυτόν τον απόλυτο διαχωρισμό του χώρου της κουζίνας από τους υπόλοιπους χώρους του σπιτιού παρατηρούμε ότι η νοικοκυρά – εργάτρια «εντοιχίζεται» μαζί με τα έπιπλα της κουζίνας της Φρανκφούρτης, της πρώτης εντοιχισμένης κουζίνας. Έξω από την κουζίνα υπάρχει η σύζυγος, η μητέρα, η φίλη. Μέσα στην κουζίνα υπάρχει η νοικοκυρά – εργάτρια του σπιτιού. Η κουζίνα δηλαδή στις εργατικές κατοικίες της Φρανκφούρτης είναι ένα «μαύρο κουτί»,[18] όπου κάθε διαδικασία που συμβαίνει εντός του, παρουσιάζεται ως συντελεσμένο αποτέλεσμα δίχως αναφορά στις διαδικασίες παραγωγής του. Ό,τι συμβαίνει στην κουζίνα, αρχίζει και τελειώνει εντός της.

Επίλογος

Είδαμε ότι η ορθολογική οργάνωση και η οικονομία του χώρου επιχείρησαν να καταστήσουν, ως μέτρο του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού της κατοικίας, τις δυνατότητες και τις ανάγκες του ίδιου του ανθρώπου. Η οργάνωση της κατοικίας ως ένα ενιαίο σύνολο αλλά και κάθε επιμέρους χώρου, με γνώμονα τις διαστάσεις και τις βιολογικές ανάγκες των κατοίκων (ελάχιστη κατοικία), για την περίοδο του μεσοπολέμου ήταν περισσότερο από μια απλή καινοτομία. Ήταν ουσιαστικά η υλοποίηση των επιδιώξεων μιας ολόκληρης εποχής, που αποκρυσταλλώθηκε στη φιλοσοφία του «Κύκλου της Βιέννης». Οι αρχιτέκτονες του Bauhaus προσπάθησαν μέσα από την επιστημονικοποίηση της αρχιτεκτονικής, να εδραιώσουν έναν λειτουργικό σχεδιασμό ο οποίος στόχευε στο κοινό, το τυπικό και το καθολικά εφαρμόσιμο.

Μελετώντας το παράδειγμα της κουζίνας της Φρανκφούρτης είδαμε πως ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός καθορίζει τις έμφυλες σχέσεις και διαφορές, και ταυτόχρονα πως τα έμφυλα πρότυπα καθορίζουν τον σχεδιασμό της κατοικίας. Η λειτουργικότητα και ο ορθολογισμός, έννοιες που αποτέλεσαν την ιδεολογική βάση του σχεδιασμού της ελάχιστης κατοικίας την περίοδο του μεσοπολέμου, επηρέασαν σε μεγάλο βαθμό την εξέλιξη της οικογένειας και τον μετασχηματισμό της οικιακής εργασίας σε απομονωμένη, αναπαραγωγική, απλήρωτη εργασία.[19] Ταυτόχρονα οι αρχιτέκτονες, ταυτίζοντας την διαχείριση των οικιακών εργασιών με τη «γυναικεία φύση», διαίρεσαν την κατοικία με βάση τη θεωρία των «χωριστών σφαιρών», αντιστοιχίζοντας τον χώρο της κουζίνας με τη «γυναίκεια σφαίρα». Η «ανδρική σφαίρα» δεν «χωρούσε» πλέον στην μικρή κουζίνα της Φρανκφούρτης. Ο σχεδιασμός αυτός λοιπόν κατέστησε τις οικιακές εργασίες αόρατες και εσωτερικές, σε αντίθεση με τα εξωτερικά ανδρικά καθήκοντα.

 

Βιβλιογραφία

[1] Galison, P., Aufbau/Bauhaus: Logical Positivism and Architectural Modernism, στο: Critical Inquiry, Vol. 16, No. 4, Summer, 1990.

[2] Henderson, S., A revolution in the woman’s sphere: Grete Lihotzky and the Frankfurt Kitchen, στο Coleman, D., Danze, E., Henderson, C., (ed.), Architecture and Feminism, New York: Princeton Architectural Press, 1996.

[3] Heßler, Μ., The Frankfurt Kitchen: The Model of Modernity and the “Madness” of Traditional Users, 1926 to 1933, στο Oldenziel, R., Zachmann, K., (ed.), Cold War Kitchen: Americanization, Technology, and European Users, Massachusetts: MIT Press, 2009.

[4] Roberts, Μ., Living in a Man-Made World: Gender Assumptions in Modern Housing Design, [ελεύθερη μετάφραση των κεφαλαίων 2 έως 8 του βιβλίου από τη Σαλώμη Χατζηβασιλείου, λέκτορα στο Ε.Μ.Π., διαθέσιμη στο http://iktinos2.arch.ntua.gr], London: Routledge 1991.

[5] Αλεξάκη, O., Γούβαλη, O., Ο ρόλος των έμφυλων σχέσεων στον σχεδιασμό της κατοικίας Παραδείγματα από το Μοντέρνο Κίνημα, αδημοσίευτη διάλεξη, Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών – Τομέας Ι, Αθήνα: ΕΜΠ. Διαθέσιμη στο: http://www.arch.ntua.gr/lectures, 2012.

[6] Γκιοτσαλίτης, Κ., Οι προσφυγικές πολυκατοικίες του ’30, αδημοσίευτη διάλεξη, Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Αθήνα: ΕΜΠ. Διαθέσιμη στο: http://www.arch.ntua.gr/lectures, 2013.

[7] Κιντή, Β., Από τον προοδευτικό Κύκλο της Βιέννης στον αντιδραστικό Λογικό Θετικισμό, Cogito 07, 2007.

[8] Λαδά, Σ., Μύθοι και πραγματικότητες, το ‘ιδανικό σπίτι’, ο ρόλος της κατοικίας στην κατά φύλα διαίρεση του χώρου, στο: Λαδά, Σ., (επιμ.),  Μετα-τοπίσεις: Φύλο, διαφορά και αστικός χώρος, Αθήνα: future, 2009.

[9] Μπαλτάς, Α., Πρόλογος στην ελληνική έκδοση, στο: Ρεντετζή, Μ., (επιμ.),  Ο χώρος του Επιστημονικού εργαστηρίου, Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, 2011.

[10] Πανουτσόπουλος, Γ., Επιστήμη, Τεχνολογία και Νεορομαντισμός στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης, αδημοσίευτη διπλωματική εργασία, Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών Ιστορία και Φιλοσοφία της Επιστήμης και της Τεχνολογίας, Αθήνα: ΕΚΠΑ, ΕΜΠ. Διαθέσιμη στο: https://uoa.academia.edu/GrigorisPanoutsopoulos, 2011.

[11] Τσιαμπάος, Κ., H αρχιτεκτονική επιστήμη: Η επίδραση του λογικού θετικισμού στην ελληνική πολεοδομία και αρχιτεκτονική του 20ού αιώνα, (μεταδιδακτορική έρευνα), Αθήνα: ΕΜΠ. Διαθέσιμη στο: https://ntua.academia.edu/KostasTsiambaos, 2011.

[12] Τσιτσάνης, Δ., Η κοντινή μας Βαϊμάρη: Τέχνη και πολιτική στο Bauhaus, [άρθρο στο διαδίκτυο], διαθέσιμο στο: https://akea2011.com/2011/10/03/ikontinimasvaimari/, 2011.

 

Σημειώσεις:

[1] Τα ιστορικά στοιχεία για τον Κύκλο της Βιέννης και τον Λογικό Θετικισμό τα δανείζομαι από την Κιντή, 2007, σελ. 78-82.

[2] Μπαλτάς, 2011, σελ. xiii.

[3] Πανουτσόπουλος, 2013 σελ. 59.

[4] Galison, 1990, σελ. 709.

[5] Τσιτσάνης, 2011, http://akea2011.wordpress.com/2011/10/03/ikontinimasvaimari/.

[6] Τσιαμπάος, σελ. 15, επίσης Galison, 1990, σελ. 716.

[7] https://en.wikipedia.org/wiki/Weimar_Constitution

[8] Αλεξάκη, Γούβαλη, 2012, σελ. 27.

[9] Henderson, 1996, σελ. 221-223.

[10] Ό.π, σελ. 223.

[11] Λαδά, 2009, σελ. 18-19.

[12] Henderson, 1996, σελ. 227.

[13] Γκιοτσαλίτης, 2013, σελ. 89-91.

[14] Henderson, 1996, σελ. 235.

[15] Heßler, 2009, σελ. 171.

[16] Ό.π, 171-172.

[17] Henderson, 1996, σελ. 239.

[18] Το «μαύρο κουτί» χρησιμοποιείται όπως ορίζει την έννοια  ο Bruno Latour στο έργο του Science in Action. Σύμφωνα με τον Latour, ένα «μαύρο κουτί» είναι ουσιαστικά το αποτέλεσμα μιας διαδικασίας χωρίς να γίνεται αναφορά στον τρόπο που αυτή παράχθηκε.

[19] Λαδά, 2009, σελ. 26.

 

Διαβάστε ακόμα

Η κομμουνίστρια που επινόησε την εντοιχισμένη κουζίνα

 

Share

Για την Έμιλυ και όλα τα υπέροχα τρανς πλάσματα, Νομική αναγνώριση ταυτότητας φύλου τώρα!

αναγνωριση_ταυτοτητας_φυλου

της Φιλίππας Διαμάντη

Η Έμιλυ Βουκελάτου ήταν μια δυναμική τρανς ακτιβίστρια 23 ετών. Ήταν και πολλά άλλα. «Ήταν» διότι στις αρχές Ιουλίου 2016, αποφάσισε να θέσει τέρμα στη ζωή της.

Άραγε ήταν δική της απόφαση να μην υπάρχει σε αυτό τον κόσμο; H Έμιλυ ήταν από τα τυχερά τρανς παιδιά και είχε την αποδοχή και τη στήριξη της οικογένειάς της, έκανε τις σπουδές της και βρισκόταν στο Λονδίνο όπου εργαζόταν. Είχε μια κανονική ζωή.

Άραγε πόσο «κανονική» μπορεί να είναι η ζωή ενός τρανς ανθρώπου που έχει απορροφήσει όλη τη βία της κοινωνίας απέναντι στους/στις τρανς; Όταν από την παιδική ηλικία και την εφηβεία, στο σχολείο το παιδί διαρκώς βιώνει πως είναι κάτι διαφορετικό από αυτό που αναγράφουν τα χαρτιά του, και καλείται κάθε φορά να ακούει ένα διαφορετικό όνομα και γένος;  Κάθε φορά που δίνει την ταυτότητα του ένα τρανς άτομο εισπράττει ένα βλέμμα βίας και χλευασμού. Κάθε φορά. Πόση βία να αντέξει κανείς;

H Έμιλυ Βουκελάτου δεν αυτοκτόνησε.

Την Έμιλυ τη σκότωσαν τα δολοφονικά βλέμματα.

Την Έμιλυ τη σκότωσαν οι μαχαιριές από τον κακοποιητικό λόγο που αναπαράγεται από τους δημοσιογράφους.

Την Έμιλυ τη σκότωσε η ρητορική μίσους της Εκκλησίας.

Την Έμιλυ τη σκότωσε η άγνοια των εκπαιδευτικών.

Την Έμιλυ την σκότωσε ο πόνος που εισέπραξε από τις δολοφονίες και τους βασανισμούς άλλων τρανς ανθρώπων.

Την Έμιλυ την σκότωσαν οι φασίστες με το φόβο που δημιουργούν στους διαφορετικούς ανθρώπους.

Την Έμιλυ τη σκότωσε η γραφειοκρατία της πολιτείας που επιβάλλει στειρώσεις, χειρουργεία, ψυχιατρικές γνωματεύσεις.

Σήμερα στη Βουλή συζητιέται από τα κόμματα, για το αν οι τρανς άνθρωποι θα έχουν το δικαίωμα να αλλάξουν το καταχωρισμένο φύλο τους, σε ποια ηλικία, και με ποια οικογενειακή κατάσταση.  Ουσιαστικά σήμερα στη Βουλή συζητιέται για το αν οι τρανς άνθρωποι θα έχουν δικαίωμα να ζήσουν. Στις τοποθετήσεις αρκετών βουλευτών και βουλευτριών, με δυσκολία διέκρινες αν μιλούν για ανθρώπους ή όχι. Μερικά ακόμη αγκάθια ακούμπησαν τους τρανς ανθρώπους με την παραφιλολογία και την άγνοια που αναπαράγεται αυτές τις μέρες. Πλέον όμως υπάρχει μια μεγάλη διαφορά. Οι τρανς άνθρωποι έχουν συμμάχους στην ύπαρξή τους και στις διεκδικήσεις τους.

Το Νομοσχέδιο για τη Νομική Αναγνώριση Ταυτότητας Φύλου θα ψηφιστεί. Όμως, δεν περιλαμβάνει όλα τα αιτήματα που θα βελτιώσουν τη ζωή των τρανς παιδιών διότι θέτει ηλικιακούς περιορισμούς και επίσης αποκλείει τα τρανς έγγαμα άτομα. Επίσης δεν δίνει καμία ύπαρξη στα πλάσματα που δεν ανήκουν στο δίπολο, αρσενικό/θηλυκό. Και τέλος αφήνει στο έρμαιο των παρεμβατικών γιατρών τα ίντερσεξ άτομα (τα άτομα που έχουν γεννηθεί με ποικιλόμορφα ανατομικά ή/και ορμονικά χαρακτηριστικά που δεν κατηγοριοποιούνται είτε ως αυστηρά αρσενικά είτε ως θηλυκά). Συνολικά έχει πολλά κενά, αποτελεί όμως ένα βήμα.

Από τη μητέρα της Έμιλυ Βουκελάτου, Κωνσταντίνα Σγουροπούλου

«Είναι άγονο ξένο και εχθρικό το τοξικό έδαφος που πάνε να γεννηθούν και να αναπτυχθούν λουλούδια ομορφιάς και ελευθερίας. Κι εμείς αντί να ξεριζώσουμε τα ζιζάνια υπολογίζουμε με προσευχές στην δύναμη του λουλουδιού να αντισταθεί. Δεν γίνεται. Δεν μπορεί. Πρέπει να δουλέψουμε σκληρά για τον κήπο. Για την Έμιλυ».

Έχουμε δρόμο ακόμα μέχρι να καθαρίσουμε τα ζιζάνια, να ξεριζώσουμε τα αγκάθια,  να κάνουμε χώρο για να ανοίξουν και να μοσχομυρίσουν όλα τα υπέροχα λουλούδια που προάγουν την ποικιλομορφία της φύσης και της κοινωνίας. Με το Νομοσχέδιο για τη Νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου οχυρώνουμε τους τρανς ανθρώπους από τα τσιμπήματα των αγκαθιών. Αυτή είναι μόνο η αρχή.

 

Διαβάστε ακόμα

Η τρανσφοβία σκοτώνει: Πόσες Έμιλι ακόμα;

Δώσε φωνή στην τρανς γυναίκα #HandeKader

Ομοφοβικός και τρανσφοβικός εκφοβισμός στην εκπαίδευση

Share

Οι έμμισθες οικιακές εργάτριες ως όψη συγκρότησης της εργατικής τάξης στην Ελλάδα

collageweb

της Ποθητής Χαντζαρούλα

Θα ξεκινήσω από το ερώτημα που με απασχόλησε[1]. Πώς παράγεται η ταξική υποτέλεια; Πώς ένα υποκείμενο παράγεται μέσα από τη σχέση του με μια άλλη τάξη ως υπάλληλο; Μέσα από ποιους μηχανισμούς επιτελεί την κατωτερότητά του; Ποια είναι πρόσωπα που παίρνουν οι σχέσεις εξουσίες στο πεδίο της εργασίας;

Κάθε σχέση εξουσίας οργανώνεται σε ένα συγκεκριμένο πεδίο και σε συγκεκριμένο ιστορικό χρόνο. Το πεδίο αυτό είναι η έμμισθη οικιακή εργασία. Η μελέτη εντάσσεται στο πλαίσιο των ερευνών που επικεντρώνονται στη σχέση εργοδότριας – οικιακής εργαζόμενης, εμπνεόμενη από την εννοιολόγηση της τάξης από τον Έντουαρντ Τόμσον ως σχέσης. Πώς μελετάμε αυτή τη σχέση; Αν η τάξη δημιουργείται από τους ανθρώπους καθώς ζουν την ιστορία τους, αυτό σημαίνει ότι οι άνθρωποι είναι παρόντες και συμμετέχουν στη δημιουργία των ταξικών ταυτοτήτων. Όπως υποστηρίζει ο Τόμσον, «η τάξη είναι ένα κοινωνικό και πολιτισμικό μόρφωμα (που συχνά αποκτά θεσμική έκφραση), το οποίο δεν μπορεί να οριστεί αφαιρετικά ή μεμονωμένα, αλλά μόνο με αναφορά στη σχέση με τις άλλες τάξεις· και σε τελευταία ανάλυση, μπορεί να οριστεί μόνο στο μέσο του χρόνου, δηλαδή της δράσης και της αντίδρασης, της αλλαγής και της σύγκρουσης. Όταν μιλάμε για τάξη, σκεφτόμαστε ένα πολύ χαλαρά ορισμένο σώμα ανθρώπων που μοιράζονται τις ίδιες κατηγορίες συμφερόντων, κοινωνικές εμπειρίες, παραδόσεις και αξιακά συστήματα, που έχουν την προδιάθεση να συμπεριφέρονται ως τάξη, να ορίζουν τους εαυτούς τους στη δράση τους και στη συνείδησή τους σε σχέση με άλλες ομάδες ανθρώπων με ταξικό τρόπο. Αλλά η ίδια η τάξη δεν είναι πράγμα, είναι συμβάν»[2].

Αν η τάξη είναι συμβάν, σε ποιο χρονικό ορίζοντα τη μελετάμε; Για να κατανοήσω την παραγωγή του υποκειμένου μέσα από τη σχέση, έπρεπε να την τοποθετήσω σε μια προοπτική και όχι να κόψω μια φέτα του χρόνου σύγχρονη με τη ζωή των υποκειμένων που μελετούσα. Προσπάθησα να τοποθετήσω την εμπειρία των οικιακών εργατριών στο πλαίσιο των κρατικών πολιτικών, της νομοθεσίας, της αγοράς εργασίας, της αγροτικής οικονομίας, της οικογένειας, των λόγων και των αναπαραστάσεων της αστικής τάξης.

Κάποιες κατηγορίες εργαζομένων είναι χρήσιμες για να σκέφτεται μια κοινωνία[3]. Καμία άλλη μορφή όσο η μορφή της οικιακής εργαζόμενης δεν απέδωσε καλύτερα τις αγωνίες της αστικής τάξης για τον εαυτό της και δεν αποτέλεσε για το φαντασιακό της αστικής τάξης την καλύτερη έκφραση των επιδιώξεών της. Η μορφή της υπηρέτριας αγνοημένη από την εργατική νομοθεσία και αποκλεισμένη από την κρατική προστασία εξυπηρέτησε την καμπάνια για την κατάργηση της παιδικής εργασίας όταν το κράτος αποφάσισε να προσχωρήσει στα πολιτισμένα κράτη της Δύσης αναγνωρίζοντας στα παιδιά της εργατικής τάξης το δικαίωμα στην παιδική ηλικία[4].

Η έννοια της υποκειμενικότητας αποσκοπεί στο να γίνει κατανοητό ότι τα υποκείμενα δεν συγκροτήθηκαν ερήμην τους αλλά μετείχαν στη διαδικασία της διαμόρφωσής τους. Το δίπολο αντίσταση-υποταγή αποτελεί μια διχοτομική προσέγγιση που εγκλωβίζει την έννοια του δρώντος υποκειμένου στο περιοριστικό δίλημμα ότι το υποκείμενο είτε αντιστέκεται είτε συναινεί στις κυριαρχικές δομές εξουσίας στον χώρο του σπιτιού. Κάθε ανάλυση που θέτει ως στόχο της να απαντήσει σε αυτό το δίλημμα αρχίζει πολύ αργά τη συγγραφή της ιστορίας, καθώς δέχεται ως δεδομένες τις κοινωνικές κατηγορίες και δεν εξετάζει τη σύνθετη διαδικασία της διαμόρφωσης του υποκειμένου, η οποία δεν μπορεί να συντελείται έξω από την έγκλησή του από την εξουσία[5]. Ως εκ τούτου η παραγωγή της υποτέλειας τέθηκε στο πλαίσιο της κατασκευής της «υπηρέτριας» ως κατηγορίας του νόμου, ως μορφής που συμπυκνώνει τον κίνδυνο για την ιδιοκτησία της αστικής τάξης, την ανησυχία για την ηθική, πνευματική και σωματική μόλυνση των παιδιών της, την καταναλώτρια που απειλεί μέσω της μίμησης να συσκοτίσει τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ της αστικής και της εργατικής τάξης και δυνάμει να την ανατρέψει.

Κάθε βιβλίο έχει πλοκή. Πώς σχετίζεται αυτή η πλοκή με τις πηγές; Δηλαδή ποια είναι η διαδικασία να παραχθεί ιστορία από τις πηγές; Και τι είδους πηγές είναι αυτές;

Έχουν οι πηγές αυτονομία και σε ποιον βαθμό από τα ερωτήματα; Ποιος είναι ο ρόλος των συναισθημάτων στην παραγωγή της ιστορίας;

Πώς να αποδώσω τα συναισθήματα που μου γεννούσαν τα λόγια των ανθρώπων; Αυτά που μου έλεγαν οι άνθρωποι με συγκλόνιζαν, αλλά έπρεπε να φτιάξω μια αφήγηση ώστε ο αναγνώστης να αισθανθεί αυτό που με συγκλόνισε. Το πλαίσιο αυτό ήταν το πλαίσιο των έμφυλων, ταξικών και ηλικιακών σχέσεων εξουσίας. Επομένως η ιστορία τους, για να αποκτήσει νόημα, έπρεπε να ενταχθεί στο πλαίσιο που οι ίδιες έθεταν στην αφήγησή τους. Εδώ τίθεται το ζήτημα του κατά πόσο οι συνεντεύξεις αποτελούν για τον ιστορικό απλώς πρωτογενείς πηγές στις οποίες επενεργεί με την ερμηνεία του. Κατά πόσο ο ιστορικός ασκεί μέσω της ερμηνείας την εξουσία του πάνω στις πηγές ή κατά πόσο ο διάλογος που παράγει τις πηγές του εξακολουθεί να παράγει καρπούς και στο επίπεδο της συγγραφής της ιστορίας.

Με καθοδήγησαν στη συγγραφή της ιστορίας οι ερμηνείες των ίδιων των γυναικών από τις οποίες πήρα συνέντευξη και τα συναισθήματά τους. Με αυτή την έννοια, οι συνεντεύξεις δεν αποτελούν απλώς πρωτογενείς πηγές στις οποίες επενεργεί ο ιστορικός αλλά αποτελούν ήδη μια ερμηνεία, παρέχουν τα κλειδιά για να απαντήσω στα ερωτήματα και να κατανοήσω τι σήμαινε γι’ αυτές τις γυναίκες να δουλεύουν ως οικιακές εργάτριες. Πώς αισθάνονταν και ποια αισθήματα εξέφραζαν αναφορικά με τη σχέση τους με τις εργοδότριές τους και αναφορικά με την εργασία τους[6].

Το βιβλίο έθεσε στο επίκεντρο το υποκείμενο και τα συναισθήματά του, καθώς η βίωση της καταπίεσης εκφέρεται με συναισθήματα και αυτά τα συναισθήματα παράγουν τη συνείδηση.

Επομένως, τι σημαίνει ότι γράφω την ιστορία της οικιακής εργασίας από την οπτική των γυναικών που έκαναν αυτό το επάγγελμα; Θεωρώντας ότι έχει επιβληθεί ένας μονόλογος στη δική τους εμπειρία από την αστική τάξη, έπρεπε να ακουστεί και η δική τους φωνή. Οπότε η δική τους φωνή μελετάται σε σχέση με τον λόγο της αστικής τάξης και της κρατικής πολιτικής, που διαμόρφωσαν το πλαίσιο της εργασίας τους μέσα από τη νομοθεσία, τις αναπαραστάσεις γι’ αυτές και την πραγματικότητα της εργασίας στο αστικό νοικοκυριό. Διαμορφώθηκε μια εργασιακή κατηγορία, την οποία κατοικούν τα υποκείμενα της μελέτης, αλλά εκείνες είναι οι πρωταγωνίστριες καθώς διατυπώνουν τον δικό τους λόγο για την εργασία τους και τις σχέσεις τους με τις εργοδότριές τους.

Δεν τίθεται επομένως ζήτημα του να ακούσουμε και τις δύο πλευρές, οι οποίες έχουν διαφορετικές ιστορίες να μας πουν με στόχο να έχουμε μια πλήρη εικόνα. Διότι αυτό θα σήμαινε ότι λογαριάζουμε τα δύο μέρη στο εργασιακό συμβόλαιο σαν να είναι ίσα και όχι ασύμμετρα. Ούτε μπορούμε να ξεκινήσουμε τη μελέτη της εργασίας μόνο στο πλαίσιο του σπιτιού, της εργασίας, από τη στιγμή δηλαδή που τα υποκείμενα θα μπουν στη σχέση αυτή. Διότι είναι ήδη υποκείμενα του Λόγου και του νόμου, των λόγων που έχουν παραχθεί γι’ αυτές από την εξουσία και τους φορείς της. Εξέτασα λοιπόν πρώτα την έγκληση των υποκειμένων, ποιοι είναι αυτοί οι Λόγοι και πώς διαμορφώνουν τα υποκείμενα για τα οποία μιλούν. Το να εξετάσουμε τις δύο αυτές οπτικές σημαίνει ότι πρέπει να τις τοποθετήσουμε στο πλαίσιο των σχέσεων εξουσίας οι οποίες υπάρχουν προτού τα υποκείμενα –τα δύο μέρη– συνάψουν ένα συμβόλαιο. Οι μορφές του οικονομικού, κοινωνικού και συμβολικού κεφαλαίου με το οποίο εισέρχονται οι εργοδότριες και οι εργάτριες στο συμβόλαιο είναι άνισες και ασύμμετρες. Εισέρχονται επομένως με ένα habitus, με μια προδιάθεση, με μια αίσθηση των ορίων, η οποία έχει δημιουργηθεί από την εσωτερίκευση των δομών, των νοηματικών σχημάτων και των πράξεων που αντιστοιχούν στις μορφές του κεφαλαίου και είναι κοινές για όλα τα μέλη μιας ομάδας ή τάξης[7]. Μέσα από μια σειρά πρακτικών, τα υποκείμενα αναπαράγουν τι δομές, τα σχήματα, τις πράξεις. Αυτές οι πρακτικές είναι, όπως έδειξα στο βιβλίο, συνειδητές. Γίνονται συνειδητές μέσω της μνήμης και της επεξεργασίας που κάνει το υποκείμενο για να κατανοήσει τον εαυτό του. Η συνείδησή του για το πώς διαμορφώθηκε μέσα από τις σχέσεις του με άλλους ανθρώπους που ανήκουν σε μια άλλη τάξη.

Η «υπηρετική υποκειμενικότητα» αποτελεί επομένως μια έννοια και μια ταυτότητα που προέκυψε από τον τρόπο με τον οποίο επεξεργάστηκαν την ζωή τους και τις εμπειρίες τους οι ίδιες οι πληροφορήτριές μου. Οι ίδιες τοποθέτησαν την ιστορία τους στην πατρική οικογένεια, αφενός μιλώντας για τις αξίες και την πειθαρχία στο πατρικό σπίτι, τις έμφυλες και ηλικιακές ιεραρχίες μέσα από τις οποίες τα κορίτσια μάθαιναν την κατωτερότητά τους ως κορίτσια και ως γυναίκες. Το βιβλίο φωτίζει τη διαδικασία λήψης αποφάσεων και τις στρατηγικές της οικογένειας αναφορικά με τη διαχείριση του οικογενειακού νοικοκυριού ως παραγωγικής και αναπαραγωγικής μονάδας. Οι γονείς είχαν απόλυτη εξουσία πάνω στις αποφάσεις που αφορούσαν τον γάμο, την είσοδο και την έξοδο από την εργασία, την επιλογή του επαγγέλματος. Τα κορίτσια λοιπόν είχαν κατανοήσει την υποτελή θέση τους στην οικογένεια, η οποία τους είχε ενσταλάξει την πειθαρχία στις αποφάσεις των μεγαλυτέρων και την υποταγή τους στις ανάγκες της οικογένειας. Με αυτή την έννοια, είχαν διαμορφώσει μια υποκειμενικότητα που θα ετίθετο στην υπηρεσία της οικογένειας.

Τοποθέτησα την ιστορία τους στο πλαίσιο της πατρικής οικογένειας και με μια άλλη έννοια, αντιπαραβάλλοντας τις δικές τους εμπειρίες, τις πρακτικές και το υλικό κεφάλαιο που τις έκανε να βλέπουν το σπίτι των εργοδοτών σαν παλάτι και να μην αναγνωρίζουν τα αντικείμενα. Η είσοδος στο σπίτι των εργοδοτών σήμαινε την ενστάλαξη μιας νέας κοσμοθεώρησης και τη δημιουργία ενός καινούργιου εαυτού στην υπηρεσία των εργοδοτών, μέσα από την επιβολή σωματικών μηχανισμών υποταγής. Ενός συστήματος εξουσιαστικών πρακτικών και τελετουργιών μέσα από το οποίο το σώμα του παιδιού μάθαινε να υπηρετεί και να επιτελεί την κατωτερότητά του σε σχέση με τα σώματα των εργοδοτών. Το βλέμμα, η ομιλία, η στάση του σώματος, το ντύσιμο, η πρόσβαση και η χρήση των χώρων του σπιτιού και των αντικειμένων του, οι δοκιμές της τιμιότητας, η αφαίρεση του ονόματος και η αφαίρεση των προσωπικών χαρακτηριστικών του ατόμου, ο περιορισμός στην έξοδο από τον χώρο του σπιτιού. Το υλικό κεφάλαιο δεν μπορεί να ασκήσει την εξουσία του χωρίς τους ιδεολογικούς μηχανισμούς που την κάνουν να φαίνεται φυσική[8]. Είδα όμως αυτούς τους μηχανισμούς της εξουσίας από τη σκοπιά των υποκειμένων που τις υφίστανται. Τα ίδια τα υποκείμενα μιλούν για την ενστάλαξη και την επανάληψη των τελετουργιών μέσα από τις οποίες εμπεδώθηκε η υποταγή τους. Ο λόγος τους και τα συναισθήματα που παράχθηκαν μέσα από τη βίωση των μηχανισμών της εξουσίας δημιούργησαν μέσω της μνήμης τη χρονικότητα ενός διαρκούς παρόντος, ενός διαρκούς τώρα. Αυτό το διαρκές τώρα είναι η εκφορά της τραυματικής εμπειρίας μέσα από την οποία το υποκείμενο αναγνωρίζει την αποϋποκειμενοποίησή του στον χώρο του σπιτιού των εργοδοτών. Η ντροπή παράγεται μέσα από τη συνειδητοποίηση ότι το υποκείμενο δεν μπορεί να ξεφύγει από τον εαυτό του, ήταν παρόν στην αποϋποκειμενοποίησή του, στην αφαίρεση της ταυτότητάς του και στη δημιουργία μιας νέας ταυτότητας. Η συνείδηση της διαδικασίας μέσω της οποίας σμιλεύτηκε η παραγωγή του υποκειμένου ως κατώτερου είναι η ταξική συνείδηση που εκβάλλει σε αυτό το διαρκές παρόν, διότι αυτό είναι το παρόν του υποκειμένου.

Η ενστάλαξη αυτής της κοσμοθεωρίας διαμόρφωσε ένα υποκείμενο στην υπηρεσία των άλλων, το οποίο επιστρατεύτηκε στην οικογένειά τους. Η σκληρή εργασία, η υπακοή στους συζύγους και στις ανάγκες των παιδιών, η φροντίδα των ηλικιωμένων αποτελούν τα στοιχεία της επιτέλεσης της υπηρετικής υποκειμενικότητας στη μετέπειτα ζωή τους.

 

*Το κείμενο αποτελεί επεξεργασμένη μορφή της παρουσίασης της Ποθητής Χαντζαρούλα στην Πολιτική-Πολιτιστική Λέσχη Εκτός Γραμμής στην Αθήνα, την Τρίτη 28 Μαρτίου, στο πλαίσιο της παρουσίασης του βιβλίου της με τίτλο Σμιλεύοντας την υποταγή: Οι έμμισθες οικιακές εργάτριες στην Ελλάδα το πρώτο μισό του εικοστού αιώνα.

Πηγή: Εκτός Γραμμής

 

[1] Θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Παναγιώτη Σωτήρη και τη Δέσποινα Παρασκευά-Βελουδογιάννη για την οργάνωση της παρουσίασης-συζήτησης, καθώς και τους συνομιλητές μου, τη Δήμητρα Λαμπροπούλου και τον Αποστόλη Καψάλη, που μου έκαναν την τιμή να συζητήσουν μαζί μου για το βιβλίο.

[2] E.P. Thompson, «Peculiarities of the English», στου ιδίου, The Poverty of Theory and Other Essays, Merlin Press, Λονδίνο 1978, σ. 295.

[3] C. Steedman, Labours Lost: Domestic Service and the Making of Modern England, Cambridge University Press, Καίμπριτζ 2009.

[4] Η απαγόρευση της εργασίας των ανηλίκων στη βιομηχανία και η απομάκρυνσή τους από αυτή εφαρμόστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1930 ως μέσο για την καταπολέμηση της ανεργίας των ενήλικων ανδρών.

[5] Η ιστορία της γυναικείας εργασίας πρέπει να ξαναειπωθεί από αυτή την οπτική γωνία, ως μέρος της ιστορίας της δημιουργίας μιας έμφυλα προσδιορισμένης και ιεραρχημένης αγοράς εργασίας. J. Scott, «Αποδομώντας το δίλημμα “ισότητα ή διαφορά”, ή, αλλιώς η χρησιμότητα της μεταδομιστικής θεωρίας για το φεμινισμό», στο Α. Αθανασίου (επιμ.), Φεμινιστική θεωρία και πολιτισμική κριτική, νήσος, Αθήνα 2006, σ. 146-166.

[6] Για τον ρόλο της οδύνης στη δημιουργία της εργασιακής ταυτότητας βλ. Δ. Λαμπροπούλου, Οικοδόμοι: Οι άνθρωποι που έχτισαν την Αθήνα, 1950-1967, Βιβλιόραμα, Αθήνα 2009.

[7] P. Bourdieu, H διάκριση. Κοινωνική κριτική της καλαισθητικής κρίσης, μτφρ. Κ. Καψαμπέλη, πρόλογος: N. Παναγιωτόπουλος, Πατάκης, Αθήνα 2002.

[8] Λ. Αλτουσέρ, «Ιδεολογία και ιδεολογικοί μηχανισμοί του κράτους», στου ιδίου, Θέσεις, μτφρ. Ξ. Γιαταγάνας, Θεμέλιο, Αθήνα 1990, σ. 69-121.

Share

Παλεύοντας σε όλα τα μέτωπα: Η αντίσταση των γυναικών στη Συρία

palestinh

της Leila al Shami

Καθώς έπεφτε το ανατολικό Χαλέπι, από το σφυροκόπημα του καθεστώτος, τις ρωσικές αεροπορικές επιδρομές και την εισβολή στο έδαφος των ελεγχόμενων από το Ιράν πολιτοφυλακών, μία νεαρή γυναίκα διακινδυνεύει τα πάντα για να επικοινωνήσει με τον έξω κόσμο τη φρίκη των τελευταίων ημερών στο απελευθερωμένο τμήμα της πόλης.

Η Lina Shamy είναι στα είκοσί της. Είναι μία από τους πολλούς θαρραλέους ακτιβιστές που χρησιμοποιούν τα social media για να περιγράψουν τον τρόμο που προκλήθηκε στους πολίτες που βρέθηκαν παγιδευμένοι στην πολιορκημένη, ανταρτοκρατούμενη περιοχή, χωρίς ασφαλές μέρος να διαφύγουν. Εγκλωβισμένοι στις πιο τραγικές συνθήκες, περιβάλλονται από το θάνατο και την καταστροφή, με barrel bombs, βόμβες χλωρίου και φωσφόρου να πέφτουν βροχή από τον ουρανό. Όπως είναι γνωστό, οι ακτιβιστές δεν μπορούν να καταφύγουν στις περιοχές του καθεστώτος, όπου οι πολίτες από το ανατολικό Χαλέπι έχουν πυροβοληθεί, συλληφθεί ή έχουν επιστρατευτεί με τη βία και αποσταλεί στην πρώτη γραμμή του πολέμου. Το δικό τους παιχνίδι, είναι αυτό της αναμονής.

Τη στιγμή που γράφω, καθώς άλλη μία συμφωνία κατάπαυσης του πυρός καταρρέει, η Lina μόλις δημοσίευσε ένα βίντεο στο Twitter. Στέκεται πάνω σε ένα μπαλκόνι, κρατάει τη φωτογραφική μηχανή με το ένα χέρι, υπό τον ήχο των αμείλικτων βομβαρδισμών στο παρασκήνιο. «Το εγκληματικό καθεστώς Άσαντ και οι Ιρανοί έχουν σπάσει την κατάπαυση του πυρός και επέστρεψαν για να επιτεθούν σε αμάχους», μας λέει. Σε ένα άλλο βίντεο καταγγέλλει τη διεθνή κοινότητα για την αποτυχία της να ανταποκριθεί στον ανθρώπινο πόνο που κατάπιε τη Συρία. «Δεν είναι δικαίωμά μας … ως επαναστάτες που αρνηθήκαμε την καταπίεση και τη δουλεία, που καλέσαμε για ελευθερία και αξιοπρέπεια για να αντιμετωπίσουμε αυτό το άδικο καθεστώς με τις φωνές μας και τις ειρηνικές διαδηλώσεις, να μην εκτιθόμαστε σε συλλήψεις ή στα χειρότερα είδη βασανισμού ή δολοφονίας ή εκτοπισμού;» αναρωτιέται. Ωστόσο, παρά τη φρίκη και την εκκωφαντική σιωπή διεθνώς γύρω από την εξάλειψη του Ελεύθερου Χαλεπίου, διατηρεί την πίστη ότι οι άνθρωποι θα ξεσηκωθούν, θα δείξουν την αλληλεγγύη τους και θα καλέσουν τους πολιτικούς ηγέτες σε δράση. Στις 12 Δεκεμβρίου, καθώς τρομακτικές αγριότητες είχαν διαπραχθεί σε όλη την πόλη, απευθύνθηκε στην Twitterόσφαιρα: «Άνθρωποι σε όλο τον κόσμο, μην κοιμάστε! Μπορείτε να κάνετε κάτι! Διαμαρτυρηθείτε τώρα!»

Η Lina δεν συμμορφώνεται στα τεμπέλικα δυτικά (ιμπεριαλιστικά) στερεότυπα για τις Σύριες μουσουλμάνες γυναίκες ως αδύναμες και υποτακτικές, ως στερούμενες οποιασδήποτε ενεργητικότητας, καταπιεσμένες πάνω απ’ όλα από τη δική τους κουλτούρα και θρησκεία. Ούτε συμμορφώνεται με την οριενταλιστική απεικόνιση της αντιπολίτευσης στον Άσαντ, σαν να είναι όλοι τρελαμένοι τζιχαντιστές μαχητές. Αυτή είναι μια ισχυρή, επαναστάτρια, Άραβας γυναίκα. Δεν δέχεται ούτε την εγχώρια τυραννία του Άσαντ, ούτε την εισβολή ξένων δυνάμεων κατοχής. Μέσω της εμφάνισης της στην κάμερα, απορρίπτει προκλητικά τα παραδοσιακά κοινωνικά ήθη, που συχνά καθιστούν τις γυναίκες αόρατες ή σιωπηλές. Δικός της αγώνας, είναι ένας αγώνας ενάντια στο φασισμό, τον ιμπεριαλισμό και την πατριαρχία.

Μακριά από το να είναι στο περιθώριο, οι γυναίκες ήταν στην πρώτη γραμμή της πολιτικής αντίστασης στο καθεστώς Άσαντ. Κατά τις πρώτες ημέρες της επανάστασης, πριν επιδεινωθεί η κατάσταση της ασφάλειας, θα μπορούσε να τις δει κανείς στους δρόμους σε μεγάλους αριθμούς, να διαμαρτύρονται ενάντια στο κράτος και την κτηνωδία του. Οι γυναίκες έχουν διαδραματίσει βασικό ρόλο στην επαναστατική οργάνωση. Οι δύο μεγαλύτεροι συνασπισμοί βάσης που αναδύθηκαν το 2011 ιδρύθηκαν και οι δύο από γυναίκες: οι τοπικές επιτροπές συντονισμού (LCCs) από την Razan Zeitouneh, και η Γενική Επιτροπή της Συριακής επανάστασης από την Suhair Attassi. Οι LCC, ήταν ένα αξιοσημείωτο παράδειγμα της οριζόντιας οργάνωσης της νεολαίας και αντιπροσώπευε το καλύτερο από τα ιδανικά της επανάστασης: ήταν χωρίς αποκλεισμούς, δημοκρατικές και μη σεχταριστικές. Γυναίκες συμμετείχαν ενεργά στις επιτροπές που οργάνωσαν την πολιτική ανυπακοή και αργότερα την ανθρωπιστική βοήθεια, και επίσης συμμετείχαν στα μέσα ενημέρωσης που ανέλαβαν οι LCC για να επικοινωνήσουν τα μηνύματα της επανάστασης προς τον έξω κόσμο. Στο Χαλέπι, το Ραδιόφωνο Naseem ιδρύθηκε ως ο πρώτος ανεξάρτητος ραδιοφωνικός σταθμός γυναικών. Η δημοσιογράφος Zaina Erhaim από το Ιντλίμπ, εν τω μεταξύ, εκπαίδευσε πολλές γυναίκες στη δημοσιογραφία των πολιτών και βοήθησε στην καθιέρωση ενός Blog Γυναικών με έδρα τη Δαμασκό. Το blog περιλαμβάνει ιστορίες με αξιόλογες γυναίκες από όλα τα κοινωνικά στρώματα που έχουν ανταποκριθεί στην επανάσταση και στον πόλεμο με αφοσίωση και δημιουργικότητα.

Οι γυναίκες ήταν, επίσης, στην πρώτη γραμμή της αντίστασης σε μερικές από τις πιο ακραίες ισλαμιστικές πολιτοφυλακές που γιγαντώθηκαν σε ισχύ, καθώς η Συρία καιγόταν. Κάποιες από αυτές, έχουν εφαρμόσει κατασταλτικά μέτρα σε βάρος των γυναικών, όπως αυστηρούς κώδικες ένδυσης. Η Razan Zeitouneh, μαζί με τους ακτιβιστές Samira Khalil, Wael Hamadeh και Nazem Hammadi, απήχθη τον Δεκέμβριο του 2013, πιθανότατα από την ένοπλη ομάδα της αντιπολίτευσης, Jaish al Islam. Η Razan, χωρίς μαντίλα στο κεφάλι και έντονα ανεξάρτητη ακτιβιστής για τα ανθρώπινα δικαιώματα, ασκούσε ισχυρή κριτική όχι μόνο εναντίον του καθεστώτος, αλλά και όλων των αυταρχικών ομάδων, συμπεριλαμβανομένων της Jaish al Islam. Αυτή ήταν μια πιθανή αιτία για την απαγωγή της.

Στη Raqqa, η Jana, μία γυναικεία οργάνωση που ιδρύθηκε ώστε οι γυναίκες να «επιβεβαιώσουν το ρόλο τους στην ανοικοδόμηση της κοινωνίας και να λάβουν την ισάξια θέση τους δίπλα σε άνδρες της συριακής επανάστασης», πραγματοποίησε διαδηλώσεις κατά της σκληροπυρηνικής ισλαμικής πολιτοφυλακής Ahrar Al Sham. Διένειμε ψωμί, όταν υπήρχαν ελλείψεις και αποκατέστησε ένα γυμνάσιο. Οι γυναίκες που ίδρυσαν τη Jana είναι όλες θρησκευόμενες, όμως έχουν αγωνιστεί εναντίον του πολιτικού ισλαμισμού στο κίνημα. Ο αγώνας τους ήταν ενάντια στην αυταρχική νοοτροπία. «Η θρησκεία είναι μια προσωπική υπόθεση και κανείς δεν έχει το δικαίωμα να την επιβάλει σε άλλους ανθρώπους,» εξήγησε ένα από τα μέλη τους[1]

Στις κατεχόμενες από το Daesh περιοχές, οι γυναίκες αντιστάθηκαν γενναία στη βαρβαρότητα της οργάνωσης. Το 2013 η δασκάλα Souad Nofal από τη Raqqa πραγματοποιούσε διαδήλωση της μιας γυναίκας ενάντια στο Daesh κάθε μέρα για δύο μήνες. Μόνη, στάθηκε έξω από την έδρα τους, κρατώντας πανό – ένα κάλεσμα για την απελευθέρωση των κρατουμένων, ένα άλλο που δείχνει την αλληλεγγύη της προς τους χριστιανούς των οποίων οι εκκλησίες είχαν καταστραφεί. Έγινε ένα σύμβολο της αντίστασης των γυναικών για τους επαναστάτες της Συρίας. Τελικά διέφυγε στην Ευρώπη. Άλλες δεν ήταν τόσο τυχερές. Στα τέλη του περασμένου έτους η 30χρονη Ruqia Hassan (γνωστή με το ψευδώνυμο της «Nissan Ibrahem») μία Σύρια Κούρδη που ζούσε στην Raqqa, δολοφονήθηκε από το Daesh. Μία πρώην φοιτήτρια φιλοσοφίας στο πανεπιστήμιο του Χαλεπίου, προσχώρησε στις πρώτες διαδηλώσεις κατά του καθεστώτος Άσαντ και όταν το Daesh κατέλαβε την πόλη της συνέχισε να μιλάει ανοιχτά και να πληροφορεί για τις φρικτές συνθήκες ζωής κάτω από την κατοχή του Daesh. Παρείχε τακτικές ενημερώσεις σχετικά με τους βομβαρδισμούς από τον διεθνή συνασπισμό και τις ρωσικές δυνάμεις. Σε μια από τις τελευταίες αναρτήσεις της στο Facebook έγραψε: «Είμαι στην Raqqa και δέχομαι απειλές για τη ζωή μου. Όταν το ISIL με συλλάβει και με σκοτώσει θα είμαι εντάξει, γιατί ενώ θα κόβεται το κεφάλι μου, θα έχω αξιοπρέπεια, που είναι καλύτερο από το να ζω στην ταπείνωση.»

Καθώς το κράτος κατέρρευσε οι γυναίκες είχαν συχνά αναλάβει ηγετικό ρόλο στην υποστήριξη των κοινοτήτων τους και στην οικοδόμηση εναλλακτικών λύσεων στον ολοκληρωτισμό του κράτους. Σήμερα εργάζονται ως γιατροί, νοσοκόμες και καθηγήτριες σε παράνομες κλινικές και σχολεία. Προσφέρονται εθελοντικά για τα Λευκά Κράνη και θυσιάζουν τη ζωή τους για να τραβήξουν τα θύματα των αεροπορικών επιδρομών από τα ερείπια. Παρέχουν υλικοτεχνική υποστήριξη για τις ένοπλες ομάδες και σε ορισμένες περιπτώσεις έχουν πάρει τα όπλα, ιδρύοντας αποκλειστικά γυναικεία τάγματα. Μία περίπτωση είναι της Αλαουΐτισσας στρατηγού Zubaida Al Meeki, η οποία έγινε και εκπαιδευτρια μαχητών του Ελεύθερου Στρατού. Καθώς οι άνδρες συγκεντρώνονταν στις φυλακές, ή σκοτώνονταν στη μάχη, οι γυναίκες (συμπεριλαμβανομένων των πιο συντηρητικών κοινωνιών) αμφισβήτησαν τις παραδοσιακές νόρμες του φύλου και εργάστηκαν για να συντηρήσουν τις οικογένειές τους. Στη Banias, οι γυναίκες διαπραγματεύτηκαν επιτυχώς μια απελευθέρωση κρατουμένου, και στη Zabadani γυναίκες διαπραγματεύτηκαν μια προσωρινή κατάπαυση του πυρός για να επιτραπεί η χορήγηση βοήθειας στην πολιορκημένη πόλη.

Πολλές γυναίκες είναι πιο ανεξάρτητες από πριν και έχουν μεγαλύτερη ελευθερία στις επιλογές ζωής τους. Φυσικά η κατάσταση του πολέμου και του εκτοπισμού έχει επίσης επιδεινώσει τις συνθήκες για πολλές, καθώς παρατηρείται αύξηση στην πολυγαμία, στους γάμους ανηλίκων και την εργασία του σεξ, επειδή οι γυναίκες αγωνίζονται για την επιβίωση τους.

Σε όλες τις περιοχές που απελευθερώθηκαν από το καθεστώς και το Daesh, έχουν συσταθεί κέντρα γυναικών για να ξεπεραστούν τα εμπόδια της συμμετοχής των γυναικών στον πολιτικό, κοινωνικό και οικονομικό τομέα. Ένα παράδειγμα είναι το κέντρο Mazaya στο Kafranbel, του Ιντλίμπ. Ιδρύθηκε από την Um Khaled τον Ιούνιο του 2013, λειτουργεί μια βιβλιοθήκη και αποσκοπεί στην ανάπτυξη των δεξιοτήτων και την εκπαιδευτική κατάρτιση των γυναικών, ώστε να μπορούν να επιτύχουν οικονομική ανεξαρτησία. Στην Ντούμα, προάστιο της Δαμασκού, το τοπικό συμβούλιο έχει καθιερώσει ένα Γραφείο Γυναικείων Υποθέσεων με επικεφαλής την Rehan Bayan, η οποία διεξάγει ακούραστα εκστρατείες για την μεγαλύτερη ένταξη των γυναικών στα πολιτικά όργανα της αντιπολίτευσης και ενθαρρύνει τις γυναίκες να αναλάβουν πιο ενεργό ρόλο.

Η μεγαλύτερη απειλή για τον πολιτικό ακτιβισμό των γυναικών παραμένει το καθεστώς. Ακόμη και πριν από την επανάσταση, οι ανεξάρτητες οργανώσεις γυναικών δυσκολεύονταν να λειτουργούν. Εκείνες που επιτρέπονταν ήταν στενά συνδεδεμένες με το καθεστώς και κυριαρχούνταν από κοινωνικά προνομιούχες γυναίκες από τα αστικά στρώματα που είχαν ελάχιστα κοινά με τις βιωματικές εμπειρίες των πιο απλών γυναικών. Σήμερα οι γυναίκες ακτιβίστριες και εθελόντριες ανθρωπιστικής βοήθειας, βρίσκονται στο στόχαστρο συλλήψεων και φυλακίσεων όπου αντιμετωπίζουν βασανιστήρια και σεξουαλική κακοποίηση. Μαζικές εκστρατείες βιασμού έχουν διεξαχθεί από τις φιλοκαθεστωτικές δυνάμεις εναντίον διαφωνούντων κοινοτήτων. Ο βιασμός και η απειλή του βιασμού είναι ένα εργαλείο που χρησιμοποιείται από το καθεστώς, όχι μόνο για την αντιμετώπιση της πολιτικής αντίστασης των γυναικών μέσω της χρησιμοποίησης του σώματός τους ως σημείο καταπίεσης και ταπείνωσης, αλλά και ως εργαλείο για τον έλεγχο των ανδρών και το σπάσιμο της κοινότητας των κοινωνικών δεσμών. Τα ταμπού του βιασμού και οι παραδοσιακές αξίες της τιμής και της ντροπής, συνεπάγονται ότι μερικές φορές υπάρχει ένα κοινωνικό στίγμα γύρω από τις γυναίκες που έχουν περάσει χρόνο υπό κράτηση, και ο βιασμός μπορεί να οδηγήσει σε διαζύγιο ή στην απόρριψη από την οικογένεια. Ένα εργαλείο εκτοπισμού, καθώς πολλές έχουν εγκαταλείψει τη χώρα λόγω της απειλής του βιασμού.

Το συριακό Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου αναφέρει ότι 13.920 γυναίκες έχουν συλληφθεί ή εξαφανιστεί στη Συρία από τον Μάρτιο του 2011 έως τον Νοέμβριο του 2016, κατά κύριο λόγο από το καθεστώς. Ωστόσο, ακόμη και στις βάναυσες συνθήκες κράτησης, οι σύριες γυναίκες έχουν δείξει το θάρρος και την ενεργητικότητα τους. Τον Ιούλιο του 2013, μια ομάδα των γυναικών κρατουμένων στη διαβόητη φυλακή Adra κατέβηκαν σε απεργία πείνας. Ήταν σε καθεστώς επ’ αορίστου κράτησης από το δικαστήριο της τρομοκρατίας, και ανάμεσά τους ήταν ηλικιωμένες, έγκυες και ασθενείς γυναίκες. Οι απεργοί πείνας απαίτησαν το δικαίωμά τους σε δίκαιη δίκη, να λαμβάνουν οικογενειακές επισκέψεις και να έχουν πρόσβαση σε ιατρική περίθαλψη.

Οι γυναίκες στη Συρία αντιμετωπίζουν πολλές προκλήσεις, αλλά συνεχίζουν να αγωνίζονται ενάντια στο φασισμό, τον ιμπεριαλισμό και την πατριαρχία. Ωστόσο, με μερική εξαίρεση τις Σύριες-Κούρδισσες γυναίκες στο βορρά, είναι απούσες από τις επικρατείς αφηγήσεις για τη Συρία, υποβιβάστηκαν σε αόρατες από την εστίαση στον στρατιωτικό αγώνα, έναν αρσενικής ηγεμονίας τομέα. Οι σύριες γυναίκες διαδραματίζουν ουσιαστικό ρόλο στην πολιτική αντίσταση και στην οργάνωση της κοινότητας. Αλλά έχουν λάβει λίγη υποστήριξη από δυτικές φεμινίστριες ή μια αριστερά που προτιμά να τις βλέπει ως θύματα και όχι σαν τις ισχυρές επαναστάτριες που είναι. Το πρόβλημα, βέβαια, βρίσκεται με τις δυτικές φεμινίστριες και την αριστερά, όχι με τις σύριες γυναίκες.

Πηγή: elaliberta 

 

[1] Syria Untold, ‘‘Jana: Women of Raqqa reclaim their place in society’’, 30 November 2013.

http://www.syriauntold.com/en/2013/11/jana-women-of-raqqa-reclaim-their-place-in-society/

 

Συνέντευξη της Lina Shamy:

http://m.huffpost.com/us/entry/us_5898cc55e4b0c1284f275dd5

Για την επαναστάτρια Razan Zaitouneh:

https://en.m.wikipedia.org/wiki/Razan_Zaitouneh

 

 

Share

Παιχνίδια «για κορίτσια» και οι συνέπειές τους

dolls460

της Δήμητρας Κογκίδου*

Η απόφαση του υπουργείου Οικονομίας για τη μη εμπορική προβολή ιδιαίτερα σεξουαλικοποιημένων προϊόντων, που απευθύνονται σε μικρά παιδιά, είναι θετική -και θα πρόσθετα και άλλων που υποκινούν ρητορική μίσους γενικότερα.

•Είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό ότι υπάρχουν στην αγορά –όχι μόνον στην ελληνική– πάρα πολλά προϊόντα που, ενώ έχουν σχεδιαστεί ειδικά για μικρά παιδιά, συνδέονται πάρα πολύ με μια αντικειμενοποιημένη σεξουαλικότητα των ενηλίκων και επηρεάζουν την ανάπτυξή τους με διάφορους τρόπους, καθώς προτείνουν στα μικρά παιδιά που δεν έχουν εμπειρία ζωής ένα ορισμένο στυλ ζωής και αποτελούν πολιτισμικά πρότυπα.

•Υπάρχουν πάρα πολλά παιδικά προϊόντα, όπως παιχνίδια, ρούχα –αποκριάτικα και μη- που είναι μικρογραφίες των μεγάλων και αναπαριστούν εικόνες σέξι και σεξουαλικοποιημένων προσώπων, χωρίς τελικά να λαμβάνεται υπόψη η ηλικιακή καταλληλότητα κάποιων αντικειμένων, συνηθειών και εξαρτημάτων.

Τα προϊόντα αυτά δεν προβάλλουν υγιή μηνύματα και πρότυπα για την εξωτερική εμφάνιση και τη σεξουαλικότητα, δεν προσφέρουν ένα υγιές πρότυπο αυτοεκτίμησης, ούτε σεβασμού, αποδοχής και αγάπης του σώματος, ούτε προστατεύουν την παιδική ηλικία, καθώς δεν δίνουν την ευκαιρία στα παιδιά να ζήσουν ως παιδιά και έξω από τα καταναλωτικά πρότυπα.

Τα περισσότερα από αυτά τα προϊόντα απευθύνονται στα κορίτσια.

•Για παράδειγμα, υπάρχουν πολλές υπερσεξουαλικοποιημένες αποκριάτικες στολές για κορίτσια, που πέρα από το γεγονός ότι διαστρεβλώνουν την εικόνα ορισμένων επαγγελμάτων, όπως η σέξι νοσηλεύτρια, μαθαίνουν στα κορίτσια ότι πρέπει να επιδιώξουν αυτό το πρότυπο ομορφιάς, ότι η ομορφιά είναι το βασικό συστατικό της γυναικείας ταυτότητας και πρέπει να την κυνηγούν και τα περιορίζουν σε ένα μικρό εύρος ενδιαφερόντων και δραστηριοτήτων.

Προϊόντα αυτού του τύπου «για κορίτσια» επηρεάζουν αρνητικά την αυτοεικόνα των κοριτσιών, την αυτοεκτίμησή τους, τις μελλοντικές προοπτικές τους στην προσωπική και στην επαγγελματική ζωή.

Γιατί να μην υπάρχουν πολλές αποκριάτικες στολές που να εμπνέουν και να μην περιορίζουν τα κορίτσια, όπως διάσημων γυναικών σε πολλούς τομείς, ή γυναικών σε πολλούς επαγγελματικούς ρόλους, αλλά με ρεαλιστική απεικόνιση;

Αυτό είναι εξίσου σημαντικό και για τα αγόρια, καθώς θα έχουν μια αίσθηση της συμβολής των γυναικών σε διάφορους τομείς, θα βλέπουν ότι μπορούν οι γυναίκες να είναι ισχυρές, δημιουργικές και γεμάτες αυτοπεποίθηση.

•Επίσης, αν δούμε τις απεικονίσεις και τα μηνύματα σε μερικά ρούχα για βρέφη και μικρά παιδιά, θα διαπιστώσουμε ότι ορισμένα αναπαράγουν στερεότυπες αντιλήψεις για τους έμφυλους ρόλους. Ορισμένες λεζάντες: «Συμβουλή για γονείς: κλειδώστε τις κόρες σας», «Μελλοντική νύφη», «Γίνε ήρωας», «Χρειάζομαι έναν ήρωα», «Όμορφη», «Χαριτωμένη», «Πολύ έξυπνος», «Έτσι είναι τα αγόρια», «Εκπαιδεύομαι για να γίνω Batman», «Εκπαιδεύομαι για να γίνω η γυναίκα του Batman», «Εκθαμβωτική», «Άρχοντας του Παιχνιδιού», «Γεννημένη για να φοράω διαμάντια».

Πάρα πολλοί γονείς και ψυχολόγοι έχουν εκφράσει την ανησυχία τους για το φαινόμενο των ιδιαίτερα σεξουαλικοποιημένων προϊόντων για παιδιά –ιδιαίτερα για κορίτσια- που ακολουθεί το μάρκετινγκ τα τελευταία χρόνια, καθώς η τακτική αυτή έχει ως αποτέλεσμα τα παιδιά να αποκτούν αντικείμενα που τα παγιδεύουν σε μια υποτιθέμενη ωριμότητα, αλλά στην πραγματικότητα η κρίση τους, η γνωστική και συναισθηματική τους ανάπτυξη δεν συμβαδίζει με αυτήν.

Τα κοινωνικά μηνύματα που συμβάλλουν στη σεξουαλικοποίηση των κοριτσιών προέρχονται από τη βιομηχανία της ψυχαγωγίας, της μόδας και των παιχνιδιών.

Έχουμε έντονα σεξουαλικοποιημένους χαρακτήρες, υπερβολικά θηλυκή και σέξι μόδα για κορίτσια, μακιγιάζ σε πολύ μικρές ηλικίες, εξαιρετικά περιποιημένα μαλλιά, μανικιούρ, τακούνια, υπερβολικά λεπτό σώμα με έντονες καμπύλες, επίμονη ενασχόληση με την εικόνα σώματος, αναπαραστάσεις των κοριτσιών ως «μικρές κυρίες» κ.ά.

Για παράδειγμα, ορισμένες κούκλες μόδας με ιδιαίτερα σέξι εσώρουχα/ρούχα και άλλα εξαρτήματα, σαρκώδη χείλη και έντονο βάψιμο, που απευθύνονται σε κορίτσια κάτω των 10 ετών, δίνουν το μήνυμα στα κορίτσια είναι ότι «το σεξ είναι δύναμη, είναι εμπόρευμα».

Μπορεί το μάρκετινγκ να χρησιμοποιεί την τακτική με τα σεξουαλικοποιημένα προϊόντα για παιδιά ως έναν τρόπο για να διευρύνει τη ζήτηση, αλλά αυτό είναι ένα πολύ σοβαρό ζήτημα για να το αφήσουμε μόνο στην αγορά, καθώς μπορεί να αποβεί επικίνδυνο για την ψυχική υγεία και για την προώθηση ενός υγιούς κοινωνικού προτύπου για τα κορίτσια.

Η πρόωρη σεξουαλικοποίηση των κοριτσιών μπορεί να επηρεάσει την ευημερία τους, καθώς έχουμε πάρα πολλά δεδομένα που τεκμηριώνουν ότι έχει αρνητικές επιπτώσεις σε ένα ευρύ φάσμα τομέων, συμπεριλαμβανομένης της γνωστικής λειτουργίας, της σωματικής και ψυχικής υγείας, της σεξουαλικότητας και των στάσεων και αντιλήψεων για τους έμφυλους ρόλους.

Πολλές μεγάλες επιστημονικές ενώσεις, όπως η Αμερικανική Ένωση Ψυχολόγων (APA) προειδοποιούν και έχουν αναλάβει εκστρατείες ενημέρωσης για τις επιπτώσεις που έχει να ενθαρρύνονται τα μικρά κορίτσια να υιοθετούν συμπεριφορές που δεν είναι συμβατές με την ηλικία τους και τα θέτουν σε έναν πρόωρο σεξουαλικό ρόλο, γεγονός που μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία προβλημάτων αυτοεικόνας, αυτοπεποίθησης, στην ανάπτυξη κατάθλιψης και διαταραχών πρόσληψης τροφής.

Για παράδειγμα, το προβαλλόμενο ανέφικτο πρότυπο ομορφιάς που δίνουν ως μήνυμα πολλά από τα παραπάνω προϊόντα μπορεί να συμβάλουν στη δημιουργία νευρικής ανορεξίας στα νεαρά κορίτσια.

Το ανησυχητικό είναι ότι η διάγνωση των διαταραχών πρόσληψης τροφής (που συνδέονται άμεσα με τη δυσαρέσκεια για την αυτοεικόνα και την αυτοεκτίμηση) γίνεται σε όλο και μικρότερες ηλικίες κοριτσιών, σύμφωνα με τους ειδικούς στα θέματα αυτά.

Πάρα πολλά μικρά κορίτσια αποπειρώνται να κάνουν δίαιτα για να μεταμορφωθούν στα προβαλλόμενα γυναικεία πρότυπα που δεν συνάδουν ούτε με την ηλικία τους ούτε πάντα με την πραγματικότητα.

Σε κοινωνικό επίπεδο, υπάρχει ένα θέμα με το γεγονός ότι τα ορισμένα παιχνίδια «για κορίτσια» –πέρα από το ότι προωθούν ένα συγκεκριμένο πρότυπο ομορφιάς και τα κορίτσια καλούνται να προσαρμοστούν σε αυτό από μικρή ηλικία- τονίζουν στα κορίτσια πόσο σημαντική είναι η εμφάνιση και στρέφουν την προσοχή τους στο να θέτουν ως προτεραιότητα την περιποίησή τους και όχι άλλα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς τους ή άλλες τους δεξιότητες.

Αυτό, επιπρόσθετα, συμβάλει στην πρόωρη σεξουαλικοποίησή τους και κατά συνέπεια στην αντικειμενοποίηση των γυναικών [Αμερικανική Ένωση Ψυχολόγων (APA), Task Force on the Sexualization of Girls] (1).

Η σεξουαλικοποίηση των κοριτσιών μπορεί να έχει αρνητικές επιπτώσεις σε άλλες ομάδες (π.χ. αγόρια και ενήλικες άνδρες και γυναίκες), καθώς και στην κοινωνία ευρύτερα.

Η έκθεση σε πολύ περιορισμένα ιδανικά της γυναικείας σεξουαλικής ελκυστικότητας μπορεί να προκαλέσει δυσκολίες σε μερικούς άνδρες να βρουν μια «αποδεκτή» σύντροφο ή να απολαύσουν πλήρως τη συντροφικότητα.

Ενήλικες γυναίκες μπορεί να υποφέρουν, προσπαθώντας να προσαρμοστούν με όλο και νεαρότερα πρότυπα της ιδανικής γυναικείας ομορφιάς.

Στις γενικές κοινωνικές επιπτώσεις της πρόωρης σεξουαλικοποίησης των κοριτσιών μπορεί να ενταχθεί η αύξηση του σεξισμού γενικά, ότι λιγότερα κορίτσια ακολουθούν σταδιοδρομίες στον τομέα των φυσικών επιστημών, της τεχνολογίας, της μηχανικής και των μαθηματικών, η αύξηση της σεξουαλικής παρενόχλησης και της σεξουαλικής βίας, καθώς και η αυξημένη ζήτηση για παιδική πορνογραφία.

1.Βλ. The American Psychological Association- The APA Task Force on the Sexualization of Girls (2007). Στο: http://www.apa.org/pi/women/programs/girls/report-full.pdf

* Καθηγήτρια στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, Πρόεδρος της Επιτροπής Φύλου και Ισότητας στο ΑΠΘ

Πηγή: εφημερίδα των συντακτών

 

Διαβάστε ακόμα

Πέρα από το ροζ και το γαλάζιο 

Τα παιχνίδια των παιδιών: Περισσότερο έμφυλα από ποτέ

 

Share

Έναρξη Ομάδας Ψυχολογικής Υποστήριξης Επικοινωνίας και Αυτογνωσίας για τρανς ανθρώπους

project_fighting_for_trans_equality

Το Σωματείο Υποστήριξης Διεμφυλικών (ΣΥΔ), αναγνωρισμένη συλλογικότητα για τα δικαιώματα της τρανς κοινότητας, γνωρίζοντας τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν καθημερινά οι τρανς άνθρωποι προσφέρει την ευκαιρία για τρίτη συνεχή χρονιά σε όσα μέλη του ΣΥΔ το επιθυμούν να συμμετέχουν σε Ομάδα Ψυχολογικής Υποστήριξης Επικοινωνίας και Αυτογνωσίας με σκοπό:

– Να διερευνήσουν θέματα ταυτότητας, έκφρασης, χαρακτηριστικών φύλου ή και σεξουαλικού προσανατολισμού,

– Να μιλήσουν ανοικτά για θέματα μετάβασης ανταλλάσσοντας εμπειρίες και απορίες με σκοπό να διασφαλιστεί η ασφαλής μετάβαση μελών που το έχουν αποφασίσει,

– Να συζητηθούν θέματα σε σχέση με την τρανς γονεϊκότητα,

– Να δουλέψουμε με το θέμα της γνωστοποίησης (“coming out”) στην οικογένεια, στην εργασία, στο/στη σύντροφο και στο ευρύτερο περιβάλλον,

– Να ενημερωθούν και να λάβουν απαντήσεις cisgender άτομα τα οποία συσχετίζονται με τρανς ανθρώπους στο κοντινό περιβάλλον τους.

Κυρίως, να δημιουργήσουμε ένα ασφαλές περιβάλλον όπου οι τρανς άνθρωποι θα εκφράζονται και θα αλληλεπιδρούν ελεύθερα εκπαιδεύοντας ο ένας τον άλλο και η μια την άλλη στις αρχές της αυθεντικής επικοινωνίας και αλληλοϋποστήριξης, με τη βοήθεια της συντονίστριας, ώστε να κάνουμε ότι μπορούμε για να αποφύγουμε άλλα θύματα διακρίσεων ή αποκλεισμών.

Η ομάδα θα είναι ανοιχτή σε όλα τα άτομα που αντιμετωπίζουν προκλήσεις που συνδέονται με την ταυτότητα, έκφραση ή και χαρακτηριστικά φύλου σε προσωπικό επίπεδο ή στο άμεσο περιβάλλον τους. Είναι ανοιχτή σε όλους τους ανθρώπους που δεν αυτοπροσδιορίζονται εντός του στερεοτυπικού διπόλου των φύλων καθώς και σε γονείς, συγγενείς, συντρόφους τρανς ή ίντερσεξ ανθρώπων.

ΠΡΟΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΕΝΤΑΞΗΣ ΣΤΗΝ ΟΜΑΔΑ :

  1. Εγγραφή μέλους στο Σ.Υ.Δ
  2. Παρακολούθηση όλων των συναντήσεων της ομάδας.
  3. Υπογραφή έγγραφου τήρησης απορρήτου.

* Οι ατομικές συνεδρίες θα γίνονται κάθε Τετάρτη στο χώρο του ΣΥΔ κατόπιν ραντεβού και ισχύουν οι ίδιες προϋποθέσεις.

** Όποια ή όποιος ενδιαφέρεται να συμμετέχει μπορεί να το δηλώσει έως τις 22 Σεπτεμβρίου 2016. Ώρες γραφείου: 18.00-20.00 μ.μ., κάθε Τρίτη και Πέμπτη, Συγγρού 29, 1ος όροφος, Αθήνα, ΤΚ 11743.

ΤΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

ΣΩΜΑΤΕΙΟ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΔΙΕΜΦΥΛΙΚΏΝ (Σ.Υ.Δ.)

Συγγρού 29, Αθήνα, Τ.Κ. 11743

http://www.transgender-association.gr/

Επικοινωνία: transgender.support.association@gmail.com

* μέλος της Transgender Europe (TGEU)

http://www.tgeu.org

Share

Με αφορμή τη διεξαγωγή του 4ου Thessaloniki Pride-Φεστιβάλ Υπερηφάνειας

thessaloniki-pride

Ανοιχτή Επιστολή* Φοιτητών/τριών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

Το Φεστιβάλ Υπερηφάνειας πλησιάζει και το περιμένουμε με ανυπομονησία. Κλασικά πλέον, μαζί με το Pride, πληθαίνουν και τα διάφορα κείμενα και δημόσιες καταγγελίες, που κατακρίνουν τη διεξαγωγή του. Το μόνο σίγουρο είναι πως το Pride, μια εκδήλωση και πορεία προστατευμένη από το Σύνταγμα (δικαίωμα του συνέρχεσθαι 11Σ), χρησιμοποιείται ως πρόφαση για να εξαπολυθεί επίθεση κατά του διαφορετικού σεξουαλικού προσανατολισμού και της ταυτότητας ή έκφρασης φύλου. Έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε πηγές και επιχειρήματα απομονωμένα, που παρουσιάζονται βολικά και μονομερώς, προκειμένου να εξυπηρετηθεί μια συγκεκριμένη ομοφοβική, αμφιφοβική και τρανσφοβική οπτική γωνία.

Και όλα αυτά στη Θεσσαλονίκη, μια πόλη που θέλει να λέγεται προοδευτική, στην οποία αναγκαστήκαμε ή επιλέξαμε να ζήσουμε. Εδώ λοιπόν, συχνά ερχόμαστε αντιμέτωπες και αντιμέτωποι με σκληρή ρητορική μίσους. Εδώ, το να κρατάς το χέρι του/της συντρόφου σου αυτόματα σε στιγματίζει, θα δεχτείς ομοφοβικά, αμφιφοβικά και τρανσφοβικά σχόλια από τυχαία άτομα στο δρόμο, θα σε χτυπήσουν σε μια σκοτεινή γωνία του δρόμου, θα έρθουν κάτω από το σπίτι σου, θα σε πετάξουν έξω από μαγαζιά.

Αλλά ας δούμε τι συναντά κανείς στη ρητορική αυτή και ας προσπαθήσουμε να βρούμε λογικά και τεκμηριωμένα την αλήθεια από διαφορετικές προσεγγίσεις.

1) Ιατρική/Ψυχολογική Προσέγγιση

Βλέποντας το θέμα της ομοφυλοφιλίας/αμφιφυλοφιλίας και της ταυτότητας φύλου από την ιατρική του και πιο συγκεκριμένα, από την ψυχιατρική του σκοπιά, δεν έχουμε να πούμε πολλά πράγματα. Η ομοφυλοφιλία και η αμφιφυλοφιλία δε θεωρούνται πια ψυχικήπάθηση και έχουναφαιρεθείαπότο DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) και από το ICD-10 (International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems – 10th Revision) (εδώ και εδώ). Η ιατρική κοινότητα έχει σταματήσει να αντιμετωπιζει το ζήτημα ως ιατρικό/ψυχιατρικό, αφού ο/η καθημερινός/ή ιατρός πλέον το προσεγγίζει απλά ως ένα ακόμη χαρακτηριστικό των ασθενών του (όπως το ύψος ή την ηλικία τους) (εδώ και εδώ).

Βιβλίο της Ιατροδικαστικής του Α.Π.Θ. (Ιατροδικαστική: από τη θεωρία στην πράξη – καθ. Δημήτρης Ψαρούλης), που αναφέρεται στο θέμα της ομοφυλοφιλίας, έχει λάβει έντονη κριτική από την πανεπιστημιακή κοινότητα για την εξαιρετικά παρωχημένη προσέγγιση του στο θέμα. Τα σχετικά κεφάλαια έχουν αποσυρθεί μετά από διαμαρτυρία και έντονη πίεση. Το συγκεκριμένο βιβλίο δεν αναλώνεται μόνο στο χαρακτηρισμό της ομοφυλοφιλίας ως διαστροφή, αλλά έχει και διάφορες σεξιστικές αναφορές. Υπάρχουν επίσης διάχυτα λάθη καθαρά ιατρικής φύσεως, απόψεις που είναι πλέον παρωχημένες και έχουν ανατραπεί από νεότερες έρευνες (εδώ).

2) Νομική Προσέγγιση

Η νομοθετική εξουσία δεν μπορεί να απαγορεύσει, πόσο μάλλον να ποινικοποιήσει, οποιαδήποτε μορφή σεξουαλικής δραστηριότητας, εφόσον διαπράττεται ιδιωτικά μεταξύ συναινούντων ενηλίκων, ανεξαρτήτως φύλου και σεξουαλικού προσανατολισμού. Η ιδιωτικότητα αποτελεί δικαίωμα, μέρος του οποίου είναι το άσυλο της κατοικίας (9Σ) και η ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας (5Σ). Δεν μπορεί κάποιος/α, κάνοντας χρήση της θρησκευτικής του/της ελευθερίας (13Σ), να καταπατήσει άλλα δικαιώματα (τυπική ισότητα δικαιωμάτων). Πρέπει να υπάρχει βέλτιστη εφαρμογή και των δύο, χωρίς παραμερισμό του ενός έναντι του άλλου. (Ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα (2006) – Κώστας Χ. Χρυσόγονος)

Δείγμα επιλεκτικής ανάγνωσης αποτελεί η αναφορά στο άρθρο 347 του Ποινικού Κώδικα (“Ασέλγεια παρά φύση”), στο οποίο, το πρώτο εδάφιο προστατεύει τη γενετήσια ελευθερία, ενώ το δεύτερο την ανηλικότητα. Πουθενά δε γίνεται λόγος για ποινικοποίηση της ομοφυλοφιλίας. Στον Ποινικό Κώδικα, βέβαια, επιβιώνουν συντηρητικές κι αναχρονιστικές διατάξεις, που προσβάλλουν την ισότητα των φύλων ή είναι παρωχημένες, γι’ αυτό και δεν εφαρμόζονται στην πράξη.

Το Σύνταγμα αναγνωρίζει υπεροχή σε διεθνείς κι ευρωπαϊκές συμβάσεις (28Σ), όπως είναι η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων. Το Ε.Δ.Δ.Α. (Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου) έχει διαπιστώσει παράβαση αυτών από τη χώρα μας στην υπόθεση “Βαλλιανάτος και άλλοι” για το σύμφωνο συμβίωσης.(εδώ)

Ούτε η ομοφυλοφιλία, η αμφιφυλοφιλία και ο επαναπροσδιορισμός φύλου είναι ποινικοποιημένα, ούτε αποτελούν επιβαρυντικό παράγοντα στα ήδη ποινικώς τυποποιημένα εγκλήματα, στην Ελλάδα και στις περισσότερες χώρες του κόσμου. Αντίθετα, βλέπουμε ότι τα δικαιώματα της ΛΟΑΤΚΙ (λεσβίες, ομοφυλόφιλοι, αμφιφυλόφιλοι, τρανς, κουήρ, ίντερσεξ) κοινότητας θεωρούνται και αναγνωρίζονται πλέον και σαν ανθρώπινα δικαιώματα και σαν πολιτικά δικαιώματα. (εδώ και εδώ)

3) Ο Γάμος

Ο γάμος προϋπήρχε της χριστιανικής θρησκείας, και μάλιστα επιτελούσε το σκοπό που η εκάστοτε κοινωνία είχε ανάγκη απ’ αυτόν. Είναι κοινώς αποδεκτό ότι οι θεσμοί αλλάζουν για να προσαρμοστούν στις ανάγκες της εκάστοτε κοινωνίας, και οι νόμοι υπάρχουν για να εξυπηρετούν τους ανθρώπους που την αποτελούν.

Ως “οικογένεια” νοείται (κατά το Σύνταγμα) η κοινότητα γονέων και τέκνων, άσχετα αν αυτά είναι φυσικά ή υιοθετημένα. Από αυτό και μόνο συνάγεται ότι (αποκλειστικός) σκοπός του γάμου κατά το νομοθέτη δεν είναι η δημιουργία φυσικών απογόνων, γνωστό επιχείρημα των ομοφοβικών φωνών. Το Σύνταγμα του 1975 αναθεωρήθηκε ως προς τμήμα του οικογενειακού δικαίου το 1982 οπότε και ρυθμίστηκαν διάφορα αναχρονιστικά ζητήματα. Φαίνεται πως το Σύνταγμα και οι νόμοι είναι δεκτικοί σε νέες μορφές συμβίωσης. Το σημαντικό όμως είναι ότι εφόσον το άρθρο 21 ούτε προστατεύει ούτε απαγορεύει παρόμοιες μορφές συμβίωσης, η νομοθετική εξουσία δεν είναι υποχρεωμένη να τις θεσπίσει, αλλά άπαξ και το κάνει, δημιουργείται κοινωνικό κεκτημένο, το οποίο δε μπορεί να καταργηθεί, ούτε και να περιοριστεί σε βαθμό που να αναιρείται ουσιαστικά. (Ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα (2006) – Κώστας Χ. Χρυσόγονος) Στο σύμφωνο συμβίωσης του 2009 εξαιρούνται ρητά τα ομόφυλα ζευγάρια, δίνοντας αυτή τη δυνατότητα μόνο στα ετερόφυλα. Ακριβώς εκεί έγκειται η διάκριση και το “πάτημα” που δίνεται, προκειμένου και τα ομόφυλα ζευγάρια να απαιτήσουν την επέκτασή του (εδώ).

Επιπλέον, ουσιαστική προϋπόθεση στον γάμο αποτελεί η διαφορά φύλου, δηλαδή ο γάμος μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου θεωρείται ανυπόστατος. Όμως, ο γάμος τρανς ατόμων μπορεί να γίνει, εφόσον κατά τη στιγμή της σύναψης οι δύο σύζυγοι έχουν αντίθετο φύλο(!). Η απαγόρευση ομόφυλων γάμων βασίζεται δηλαδή στο φύλο των συντρόφων, και όχι στον σεξουαλικό προσανατολισμό. Η απλοϊκή προσέγγιση “όχι σε ομόφυλους γάμους” ή και “όχι στο γάμο ομοφυλόφιλων” δημιουργεί περίεργες καταστάσεις, όπου για παράδειγμα τα αμφιφυλόφιλα άτομα δέχονται μια διάκριση, καθώς τους απαγορεύεται να παντρευτούν άτομα ενός φύλου, ενώ με τα άτομα διαφορετικού φύλου δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα. Είναι μια διάκριση βασισμένη στο φύλο, αντισυνταγματική στις περισσότερες “αναπτυγμένες” χώρες (εδώ). Συγκεκριμένα στην Ελλάδα, οι διακρίσεις με βάση το φύλο είναι αντισυνταγματικές και η ισότητα των φύλων είναι δημιουργική, δηλαδή τα άτομα του ενός φύλου δικαιούνται να απαιτήσουν δικαστικά την αναγνώριση των δικαιωμάτων του άλλου φύλου.

4) Δημόσια Σφαίρα

Κάτι που ακούμε συχνά είναι: “Μπορούν στην προσωπική τους ζωή να κάνουν ότι θέλουν, αλλά να μην εκδηλώνουν αυτήν την διαστροφή και να μην προσπαθούν να την επιβάλλουν ως κάτι φυσιολογικό”. Όποιος/α εκφράζει τέτοιου είδους απόψεις, δε κάνει παραχώρηση ή χάρη, με το να “επιτρέπει” την άσκηση του δικαιώματος να κάνουμε ότι θέλουμε στο σπίτι μας, που έτσι κι αλλιώς μας παρέχει το Σύνταγμα. Από τη ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα διεκδικείται η ορατότητα και η συμμετοχή στην κοινωνική ζωή επί ίσοις όροις, χωρίς να θεωρείται ότι προκαλεί. Σε αυτές τις διεκδικήσεις, οι προϋποθέσεις και τα “αλλά” δε χωράνε.

Σχετικά με την προσβολή της δημοσίας αιδούς (353ΠΚ), για να υφίσταται έγκλημα απαιτείται, συν τοις άλλοις, η τέλεση συνουσίας ή άλλης ίσης βαρύτητας πράξης / υποκατάστατο (παρά φύσιν ασέλγεια, ετεροαυνανισμός, πεολειχία, αιδοιολειχία και κτηνοβασία). Είναι ξεκάθαρο ότι το φιλί, το χάδι και η αγκαλιά μεταξύ ατόμων, ανεξαιρέτως φύλου, δεν αποτελούν καμία προσβολή, ούτε με το πρόσχημα της προσβολής της “αισθητικής” κανενός/καμιάς, αφού ο νόμος δεν ορίζει κάτι τέτοιο κι η αισθητική δεν αποτελεί έννομο αγαθό. (Εγκλήματα κατά προσωπικών αγαθών (2006) – Ελισάβετ Συμεωνίδου- Καστανίδου)

5) Θρησκεία, Εκκλησία και “ιερά” κείμενα

Στην Ελλάδα υπάρχει ελευθερία θρησκευτικής συνείδησης, και όχι ανεξιθρησκεία. Το “επικρατούσα θρησκεία” που αναφέρεται στο άρθρο 3Σ αφορά μόνο τον αριθμό των πιστών, και όχι την εξουσία που μπορεί να ασκήσει η Ελληνική Ορθόδοξη Εκκλησία. Για το λόγο αυτό, προφανώς και δεν μπορεί να απαγορεύσει ή να επιβάλει κανείς/καμία τις απόψεις και τα πρότυπα συμπεριφοράς του/της σε άλλον/η, με το επιχείρημα ότι τα ιερά κείμενα της ΔΙΚΗΣ ΤΟΥ/ΤΗΣ θρησκείας το υπαγορεύουν. Απεναντίας, στην Ελλάδα έχουμε δει να γίνονται αναίσχυντες δηλώσεις από τους κληρικούς, όπως π.χ. η “απειλή” βουλευτών με αφορισμό, η δήλωση ότι η ομοφυλοφιλία δημιουργεί καρκινογενέσεις, η τέλεση αγρυπνιών κατά του Pride (εδώ, εδώ και εδώ).

6) Ιστορικά Γεγονότα και Πολιτικές

Τουλάχιστον αστεία μπορεί να θεωρηθεί η επιλεκτική αναφορά σε κείμενα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, πολιτισμό που θεωρείται ειδωλολατρικός από τους/τις χριστιανούς/ες, οι οποίοι/ες μάλιστα ήταν αυτοί/ές που τον κατέστρεψαν. Και αυτό, μόνο και μόνο για να να στηρίξουν τις ομοφοβικές τους απόψεις. Η αναφορά σε καταστάσεις και νομοθεσίες του αρχαίου ελληνικού, του ρωμαϊκού και του βυζαντινού συστήματος δε λειτουργεί ως αυθεντία. Ας θυμηθούμε ότι αυτά είναι τα συστήματα που τιμωρούσαν τους/τις χριστιανούς/ες με φυλακίσεις και σωματικά βασανιστήρια. Αυτό δε σημαίνει ότι τα πράγματα δεν αλλάζουν ή δεν εξελίσσονται, προς μια ουμανιστική κατεύθυνση. Έχουμε ,λοιπόν, μίσος για την ομοφυλοφιλία και την αμφιφυλοφιλία, αλλά όχι για τους/τις ομοφυλόφιλους/ες και αμφιφυλόφιλους/ες, σεβασμός για αυτούς/ές, αλλά μη αποδοχή τους, παρά μόνο με δικούς τους, “χριστιανικούς” όρους.

7) Ρητορική Μίσους

Όλοι/ες έχουμε δικαίωμα στην ελευθερία έκφρασης, με την (συνταγματική) επιφύλαξη “τηρώντας του νόμους του Κράτους”. Ενώ η ελευθερία έκφρασης των ΛΟΑΤΚΙ ατόμων δεν περιορίζει ή προσβάλλει κανέναν, η ρητορική μίσους προς αυτά παραβιάζει, εκτός των προαναφερθέντων, και το αντιρατσιστικό νομοσχέδιο, αφού προτρέπει σε αίσθημα μίσους με βάση το σεξουαλικό προσανατολισμό και την ταυτότητα φύλου. Λαμβάνοντας υπ’ όψιν το χρόνο δημοσίευσης των σχετικών κειμένων και τις συνθήκες μέσα στις οποίες εκδηλώνεται η ρητορική αυτή, κινδυνεύει ξεκάθαρα η ειρηνική και ομαλή κοινωνική συμβίωση, αφού μπορεί να οδηγηθούμε και σε πραγματοποίηση βιαιοπραγιών εν όψει των Φεστιβάλ Υπερηφάνειας. (εδώ)

Επίλογος

Φτάνοντας στο τέλος της επιστολής, αλλά δυστυχώς όχι στο τέλος της ρητορικής αυτής, θέλουμε να ευχηθούμε σε όλες και όλους ένα καλό Pride.Αναγνωρίζουμε  ότι τα προβλήματα που αναφέρθηκαν, είναι αποτέλεσμα πατριαρχικών και θρησκοληπτικών απόψεων που είναι βαθιά ριζωμένες στα μυαλά του/της μέσου/ης Έλληνα/Ελληνίδας και ότι δε λύνονται μόνο με ένα κείμενο. Χρειάζεται σωστή παιδεία και εκπαίδευση σε θέματα σεξουαλικού προσανατολισμού και ταυτότητας φύλου, προκειμένου να επιτευχθεί η περιβόητη ισότητα και ισονομία. Ελπίζουμε ότι ο καιρός που όλες και όλοι θα απολαμβάνουμε ίσα δικαιώματα, πλησιάζει.

Φοιτήτριες και Φοιτητές του Α.Π.Θ.

 

*Η ανοικτή επιστολή αυτή, μπορεί να χρησιμοποιηθεί και ως απάντηση στις επιστολές προς το Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Άνθιμο και προς το Δήμαρχο Θεσσαλονίκης Γιάννη Μπουτάρη που απέστειλαν φοιτητές της Θεολογικής Σχολής του Α.Π.Θ

 

Share

«Αγόρι ή κορίτσι;» Άρθρο για την ίντερσεξ ταυτότητα.

ξανθη

Κάθε φορά όταν επίκειται μια εγκυμοσύνη και η γέννηση ενός μωρού, αυτή είναι η πρώτη ερώτηση που τίθεται από τους γονείς προς τους γιατρούς, από τους συγγενείς και φίλους προς τους γονείς.

Η παραπάνω ερώτηση όμως προσπερνά πως δεν χωράνε όλοι οι άνθρωποι σε αυτό το δίπολο του αρσενικού-θηλυκού. Πιο συγκεκριμένα περίπου 1 στα 1500 παιδιά (χωρίς αυτές οι στατιστικές να είναι καθόλου έγκυρες μιας και δεν υπάρχει επίσημη καταγραφή) γεννιούνται με ακαθόριστο ανατομικό φύλο. Δηλαδή παιδιά που είτε έχουν και αντρική και γυναικεία φυσιολογία, είτε μέρος και των δύο.

Τα άτομα με μη καθορισμένο φύλο, έχουν περιγραφεί κατά καιρούς με διάφορους κακοποιητικούς και προσβλητικούς ορισμούς όπως: «ερμαφρόδιτος» και «τρίτο φύλο». Ο όρος ερμαφρόδιτος είναι ιδιαίτερα κακοποιητικός γιατί έχει ταυτιστεί με πρωτόγονες μορφές ζωής του ζωικού συστήματος, όπως μαλάκια, αμοιβάδες κλπ. Ο πιο δόκιμος όρος σήμερα είναι ίντερσεξ, από το αγγλικό intersex. Ετυμολογικά η λέξη αποτελείται από το πρόθεμα inter, που σημαίνει ανάμεσα-μεταξύ και sex, που σημαίνει (ανατομικό) φύλο. Επίσης και ο όρος μεσοφυλικός (middlesex) είναι περιοριστικός διότι αναφέρεται σε μια συγκεκριμένη κατηγορία ίντερσεξ ατόμων που έχουν και ανδρική και γυναικεία φυσιολογία.

Είναι ανάγκη να αποσαφηνιστούν μερικά ζητήματα γύρω από την ίντερσεξ ταυτότητα. Πρώτον, στις περιπτώσεις που σε ένα ίντερσεξ άτομο συναντώνται και τα δύο εξωτερικά αναπαραγωγικά γεννητικά όργανα, το ένα από τα δύο είναι μερικώς ανεπτυγμένο. Δεύτερον, υπάρχουν ακόμα και οι περιπτώσεις που ένα ίντερσεξ άτομο παρουσιάζει ανεπτυγμένη μια από τις δύο φυσιολογίες, ενώ παράλληλα εκκρίνει διαφορετικές ορμόνες. Τρίτον, πολλές φορές συγχέεται η ίντερσεξ ταυτότητα με την τρανς ταυτότητα. Τα τρανς άτομα επιλέγουν να «μην συμβαδίζουν» το φύλο τους με την κοινωνική τους ταυτότητα, ενώ τα ίντερσεξ άτομα αυτοπροσδιορίζονται από τη διαφορετική φυσιολογία τους, δηλαδή δεν υπάρχει καθορισμένο ανατομικό φύλο.

Σύμφωνα με την επιστήμη της βιολογίας, η ανατομική έκφανση κάθε ανθρώπου καθορίζεται χρωμοσωμικά. Για παράδειγμα, στον καρυότυπο υπάρχει η θέση 47 όπου η κατάλληλη αλληλουχία χρωμοσωμάτων καθορίζει το ανατομικό φύλο του ανθρώπου. Έτσι, όταν είναι ΧΧ τότε το ανατομικό φύλο του ανθρώπου ταυτίζεται με το ανατομικό φύλο γυναίκας, ενώ όταν είναι ΧΥ ταυτίζεται με το ανατομικό φύλο άνδρα. Υπάρχουν περιπτώσεις που αντί για ΧΧ και ΧΥ έχουμε στη θέση αυτή  ΧΧΥ, ΧΧΧ, ΧΥΥ, συνδυασμοί που απαντώνται στα ίντερσεξ άτομα. Αντίστοιχα υπάρχουν και σε άλλες θέσεις του καρυότυπου συνδυασμοί χρωμοσωμάτων πέραν του ΧΧ που εκφράζονται στα intersex άτομα. (για περαιτέρω πληροφορίες δείτε εδώ).

Τι συμβαίνει όμως πρακτικά όταν ένα παιδί γεννηθεί με μη καθορισμένο φύλο; Εδώ έρχεται η ιατρική αυθεντία να δώσει τη «λύση».  Είναι αυτή που θα επιβάλλει ένα συγκεκριμένο φύλο στο παιδί με τη χειρουργική επέμβαση μη επιθυμητών γεννητικών οργάνων, δηλαδή τον ακρωτηριασμό τους και τη χορήγηση ορμονών.

Ο ιατρικός παρεμβατισμός στη ζωή των ίντερσεξ ατόμων προκαλεί στίγμα και κακοποίηση στη ζωή τους.  Η επιστήμη λαμβάνοντας υπόψη της το δυϊστικό τρόπο προσέγγισης του ανατομικού φύλου σε άνδρες και γυναίκες κατηγοριοποιεί τις ιδιαιτερότητες αυτές ως «γενετικές ανωμαλίες ή γενετικά σύνδρομα», προκαλώντας έτσι δυσφορία στην ίντερσεξ ταυτότητα.  Χρησιμοποιεί τα άτομα αυτά ως πειραματόζωα και επειδή αποκλίνουν σύμφωνα με αυτήν από την (ετερο)κανονικότητα, τους ασκείται μια εξουσία με χρηστική οπτική, που ομοιάζει με αυτή των ναζιστών επιστημόνων.

Σε μια κοινωνία που αναπαράγει τον έμφυλο δυϊσμό δεν αφήνεται χώρος να εκφραστεί η ίντερσεξ ταυτότητα στο σχολείο (π.χ. κατάταξη σε αγόρια/κορίτσια), στην καθημερινότητα (π.χ. ανδρικές/γυναικείες τουαλέτες), στην εργασία (π.χ. θέσεις εργασίας για άνδρες/γυναίκες), στα επίσημα έγγραφα (π.χ. επιλογή άρρεν/θήλυ), στη γλώσσα (π.χ. αρσενικές/θηλυκές καταλήξεις και άρθρα).

Τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα ίντερσεξ άτομα είναι πολλαπλά. Εξαναγκάζονται σε σιωπή και ενοχικότητα από την οικογένειά τους για να μην μαθευτεί το οικογενειακό μυστικό. Αντιμετωπίζουν σωματικά προβλήματα από την αυθαίρετη επιλογή φύλου από την ιατρική και χρόνια ταλαιπωρία με ιατρικές επεμβάσεις, ορμονοθεραπείες και εξετάσεις. Βιώνουν απόρριψη στις ερωτικές σχέσεις και δυσκολία αποδοχής στις φιλίες. Πολύ συχνά πέφτουν θύματα σχολικού τραμπουκισμού. Αναγκάζονται να απομονώνονται και να οικειοποιούνται την ταυτότητα του τέρατος και του ανώμαλου, περιορίζοντας έτσι το σώμα και τις επιθυμίες τους.

Στη Γερμανία, στην Αυστραλία, στη Νέα Ζηλανδία και στη Μάλτα υπάρχει νομικό πλαίσιο που αναγνωρίζει τα ίντερσεξ άτομα και τους δίνει τη δυνατότητα να επιλέγουν την ίντερσεξ ταυτότητα στα επίσημα έγγραφα του κράτους. Στην Ελλάδα υπάρχει ανάγκη να δημιουργηθεί ίντερσεξ κοινότητα που να επεμβαίνει στην παρεμβατική στάση της ιατρικής και να διεκδικεί αυτονόητα θεσμικά δικαιώματα όπως είναι η επιλογή αναγραφής της ίντερσεξ ταυτότητας στα επίσημα έγγραφα, ο γάμος και η τεκνοθεσία.

Η Πρωτοβουλία κατά της ομοφοβίας Ξάνθης είναι η πρώτη ομάδα που πραγματοποίησε τον Μάρτιο του 2015 εκδήλωση για την ίντερσεξ ταυτότητα βασισμένη στη βιωματική εμπειρία μέλους της. Επιθυμούμε να κάνουμε ορατή την ίντερσεξ ταυτότητα στην κοινωνία. Το να προσπαθούμε να στριμώξουμε τα ίντερσεξ άτομα σε ένα δίπολο αρσενικού-θηλυκού όταν η ίδια φύση λειτουργεί προάγοντας την ποικιλομορφία και τη διαφορετικότητα είναι τουλάχιστον παράλογο. Δεν μπορούμε να μιλάμε για την ίντερσεξ ταυτότητα και να αγνοούμε το βίωμα και τα τραύματα των ατόμων αυτών. Ο μόνος τρόπος να αρχίσουμε να κατανοούμε τα ίντερσεξ άτομα είναι να δείξουμε ενσυναίσθηση στο βίωμα και το τραύμα τους. Έτσι μόνο θα σπάσουμε το μύθο του τέρατος και θα αποκαταστήσουμε τα ίντερσεξ σώματα σε σώματα με σημασία.

 

Πρωτοβουλία κατά της ομοφοβίας Ξάνθης

Μάιος 2015

 

Περισσότερα για την ομάδα εδώ 

Share

Η ομαδική ανάλυση ως εργαλείο συνάντησης της ψυχολογίας με την κοινωνιολογία και πώς «το ιδιωτικό είναι και πολιτικό…»(;)

ναταλια

της Ναταλίας Σερέτη*

Εισαγωγή

Έναυσμα για αυτήν την εισήγηση αποτέλεσε η μελέτη της θεωρίας του S.H.Foulkes, θεμελιωτή της Ομαδικής Ανάλυσης. Πηγή προβληματισμού είναι η βιωματική και θεωρητική ενασχόλησή μου με την Ομαδική Ανάλυση από την πλευρά της θεραπευόμενης και εκπαιδευόμενης, αλλά και από την σκοπιά των αρχικών σπουδών μου στην κοινωνιολογία και την επαγγελματική μου δραστηριότητα με την κοινωνία και την πολιτική γενικά, και πιο ειδικά ζητήματα που αφορούν τον φεμινισμό και τα δικαιώματα (μετανάστες, παιδιά, θύματα βίας, πρόσφυγες, τσιγγάνοι, ομοφυλόφιλοι κ.ά.).

Έτσι σχηματοποιήθηκε μέσα στους συλλογισμούς μου η ‘ανακάλυψη’ ότι η Ομαδική Ανάλυση είναι ένα πεδίο ή ένα εργαλείο συνάντησης των επιστημών της Ψυχολογίας και της Κοινωνιολογίας, ενώ οι καθημερινές μου διαπιστώσεις ότι κάθε τι ιδιωτικό είναι βαθιά πολιτικό, δηλαδή αφορά το σύνολο της κοινωνίας, ήρθαν να επισφραγίσουν αυτή την ιδέα.

Σύμφωνα με τον θεμελιωτή της S.H.FOULKES η Ομαδική Ανάλυση είναι:

  • Μία μέθοδος ομαδικής ψυχοθεραπείας, είναι μια ειδική μέθοδος προσέγγισης, ένα μοντέλο θεραπείας
  • Δεν είναι ψυχανάλυση ατόμων σε ομάδα, αν και κατά τη διαδικασία και το περιεχόμενό της αξιοποιούνται οι αρχές της ψυχανάλυσης
  • Δεν είναι ούτε ψυχολογική θεραπεία μιας ομάδας από έναν ψυχαναλυτή
  • Είναι μια μορφή ψυχοθεραπείας της ομάδας από την ομάδα, συμπεριλαμβανομένου του συντονιστή.
  • Είναι επίσης ένα εργαλείο επιστημονικής έρευνας, είναι το κατάλληλο εργαλείο για τη μελέτη των ‘δυναμικών’ της ομάδας, μια νέα επιστήμη στην οποία η ψυχολογία και η κοινωνιολογία συναντιούνται.

Γενικές αρχές

Σύμφωνα με την εμπειρική και θεωρητική προσέγγιση που ανέπτυξε ο S.H.Foulkes, οι αρχές που αναπτύχθηκαν στους τύπους ομαδικής ανάλυσης μπορούν να εφαρμοστούν σε όλες τις μορφές ανθρώπινων ομάδων, ακόμα κι αν δεν είναι πρωταρχικά θεραπευτικές, αρκεί να είναι κατά βάση προσανατολισμένες σε γνωσιακές-βιωματικές-μαθησιακές στοχεύσεις ή και ολιστικής επίλυσης προβλημάτων.

Ο S.H.Foulkes τοποθετεί τη θεραπευτική ομαδική ανάλυση στο πλαίσιο της ευρύτερης κοινωνικής κατάστασης που λαμβάνει χώρα τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή και στον συγκεκριμένο τόπο στον οποίο εντάσσεται. Έτσι:

  1. Το πλαίσιο αναφοράς της Ομαδικής Ανάλυσης είναι η συνολική κατάσταση για όλες τις λειτουργίες και για την ερμηνεία και κατανόηση όλων των γεγονότων που παρατηρούνται. Με αυτή την έννοια η «κατάσταση» περιλαμβάνει όλες τις αντικειμενικές συνθήκες της πραγματικότητας και τους κανόνες, σαφείς ή και υποβόσκοντες, που παρατηρούνται στο περιβάλλον, στο ιστορικό-κοινωνικό-πολιτικό πλαίσιο.
  2. Όλα τα άτομα μέλη της Ομάδας πρέπει να μαζευτούν μαζί και να συναντιούνται συστηματικά για πλήρη και ειλικρινή συζήτηση και ανταλλαγή πληροφοριών, απόψεων και συναισθημάτων. Ο σκοπός είναι η μέγιστη αμοιβαία επικοινωνία και συνειδητότητα (awareness). Όλη η ομάδα πρέπει να παίρνει ενεργά μέρος.
  3. Ουσιαστικό είναι η κατάσταση να μην εκλαμβάνεται στη βάση του τι φαίνεται, αλλά κρυμμένες αντιδράσεις πρέπει να γίνουν ορατές, δηλ. η κατάσταση πρέπει να εξερευνηθεί σε βάθος όπως πραγματικά είναι. Μία από τις σημαντικότερες μεταβλητές είναι ο τρόπος που ασυνείδητες διεργασίες, πάντοτε σπουδαίες, ξεκινούν από την απλή παρατήρηση και οδηγούνται αρχικά προς την πλήρη αποκάλυψη και στη συνέχεια στη διερεύνηση, ως στοιχείο της ομαδικής ανάλυσης.

Πώς γεφυρώνεται το άτομο με την κοινωνία και πώς συναντιούνται οι επιστήμες της ψυχολογίας και της κοινωνιολογίας

Ο S.H.Foulkes επισήμαινε συνέχεια στα γραπτά του, και στη θεωρία και πρακτική που ανέπτυξε ότι τα ανθρώπινα προβλήματα δεν μπορούν να λυθούν σε απομόνωση, αλλά μονάχα μέσα από μια συντονισμένη προσπάθεια όλης της ανθρωπότητας.

Οι άνθρωποι από την κούνια ως τον τάφο ζουν πάντα μέσα σε κοινωνικές δομές. Ένας νευρωτικός ασθενής ζητά βοήθεια επειδή δεν μπορεί να ζήσει ικανοποιητικά μέσα στην κοινότητά του ή επειδή η κοινότητά του δεν μπορεί να τον αντέξει. Και επειδή οι δυνάμεις που τον καθοδηγούν είναι αρχαϊκές βάσει ενός παιδικού και πρωτόγονου προτύπου, δεν μπορεί να προσαρμοστεί στην κοινωνική του ομάδα, και καθώς δεν γνωρίζει την πηγή αυτών των δυνάμεων, μέσα του αδυνατεί να κατανοήσει, να έχει επίγνωση, αυτογνωσία, ενδοσκόπηση (S.H.Foulkes).

Ο κύριος σκοπός μιας αληθινής θεραπείας συνεπώς είναι διττός: η ανάπτυξη της επίγνωσης και της προσαρμογής, η εγκαθίδρυση μιας ζωτικής εσωτερικής αρμονίας μεταξύ του ατόμου και του κόσμου του. Στο σημείο αυτό έρχεται η Ομαδική Ανάλυση να συνδέσει αυτά τα δύο: ευνοεί την αλληλεπίδρασή τους καθώς από τη μία μεριά συμβάλλει ώστε τα άτομα μέσα από τη διαδικασία της ανάλυσης να προσεγγίζουν όλο και περισσότερο την ενδοσκόπηση και στην επίγνωση, ενώ παράλληλα κάνοντας αυτό στο πλαίσιο της ομάδας μαζί, από κοινού και ενώπιον των υπόλοιπων μελών της ομάδας προωθείται η προσαρμογή τους στο κοινωνικό περιβάλλον και γίγνεσθαι.

Η ομαδική εμπειρία είναι εκείνη η διορθωτική εμπειρία η οποία μπορεί να θεραπεύσει τη νεύρωση. Είναι ένας μικρόκοσμος και ο χώρος για την ώσμωση των ανθρώπινων καταστάσεων. Η ομαδική θεραπεία είναι η λύση εκείνη (σε σχέση με τις ατομικές προσεγγίσεις ανάλυσης και θεραπείας) που καλύπτει ένα μεγαλύτερο φάσμα του εξωτερικού κόσμου και των σχέσεων ενός ανθρώπου, μέσα στο πεδίο της άμεσης παρατήρησης. Οι ασθενείς μπορούν να αντικρύσουν τα προβλήματά τους ως ομάδα, συμπεριλαμβάνοντας τις αντιδράσεις μεταξύ τους, τα λεγόμενα δυναμικά της ομάδας.

Κάποιος μπορεί ακόμη να πει ότι ομαδική θεραπεία σημαίνει να εφαρμόζουμε τον κοινό νου, την κατανόηση της κοινότητας πάνω σε ένα πρόβλημα, δίνοντας τη δυνατότητα σε όλους αυτούς που ανοιχτά συμμετέχουν στην επιχειρούμενη επίλυση και που στην πραγματικότητα είναι εμπλεκόμενοι σε αυτό να δράσουν, να επιδράσουν, να αλληλεπιδράσουν.

Μέσα από το κοινό βίωμα το όποιο «πρόβλημα» παίρνει άλλες διαστάσεις, καθολικοποιείται, κι έτσι με μία έννοια πολιτικοποιείται, γίνεται από ιδωτικό δημόσιο. Από πρόβλημα αυστηρά προσωπικό, από ζήτημα ψυχολογικό που χρήζει θεραπείας, από ιδιαίτερη δυσκολία, ιδιομορφία, ιδιορρυθμία ή ιδιαιτερότητα ενός και μόνου ατόμου, ανάγεται σε κοινό, δημόσιο, πολιτικό∙ γιατί εν τέλει αφορά με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, έμμεσα ή άμεσα και άλλα μέλη της ομάδας, και με τη διαδικασία των ομόκεντρων σπειροειδών κύκλων που αναπτύσσονται γύρω από τον πυρήνα του ατόμου, αφορά κι άλλους κύκλους και ολοένα κι άλλους κύκλους και τελικά παύει να είναι ατομικό-μοναδικό, αλλά γίνεται οικουμενικό και παναθρώπινο. Ο I.D.Yalom μίλησε για την προσαρμοστική σπείρα που τίθεται σε κίνηση πρώτα μέσα και έπειτα έξω από την ομάδα.

Η καθολικότητα ως θεραπευτικός παράγοντας είναι καθοριστικής σημασίας που αναδεικνύεται μέσα από την ομαδική εμπειρία. Το να μαθαίνω ότι δεν είμαι ο μόνος που έχει τέτοιου είδους πρόβλημα, το να βλέπω ότι είμαι εξίσου καλά ή άσχημα με τους άλλους, το να μαθαίνω ότι και άλλοι έχουν μερικά από τα ‘αρνητικά’ μου συναισθήματα και ‘κακές’ σκέψεις, το να μαθαίνω ότι και άλλοι έχουν ιστορίες και οικογένειες το ίδιο δυστυχισμένες ή μπερδεμένες όπως η δική μου, το να μαθαίνω ότι δεν είμαι πολύ διαφορετικός από τους άλλους ανθρώπους, όλα αυτά μας δίνουν μια αίσθηση ‘καλωσορίσματος’ στην ανθρώπινη φυλή, σύμφωνα και με τον I.D.Yalom.

Γεφυρώνεται το άτομο με την κοινωνία. Γεφυρώνεται κατά προέκταση και η επιστήμη της ψυχολογίας με την επιστήμη της κοινωνιολογίας, δύο ανθρώπινες/ανθρωπιστικές επιστήμες με ισχυρούς δεσμούς και αλληλοτροφοδότηση, με συμπληρωματικότητα.

Η Ομαδική Ανάλυση είναι μία εθελούσια επίκτητη μήτρα που ξαναγεννά το άτομο στον έξω κόσμο, τρόπον τεινά. Εφόσον το άτομο από την κούνια του μέχρι την είσοδό του στην ομαδική του θεραπευτική ανάλυση δεν κατόρθωσε για μια σειρά από λόγους να πραγματευτεί τις διαστρεβλωτικές του θεωρήσεις και αισθήσεις, έχει εκεί την ευκαιρία μιας διορθωτικής εμπειρίας πιο προσαρμοσμένης σε αυτό που πραγματικά συμβαίνει.

Σε μία τέτοια κατάσταση η ομάδα δεν μπορεί να αποφύγει την αποδοχή της ευθύνης και πρέπει όλο και περισσότερο να στηρίζεται στους δικούς της πόρους, αντί να ανατρέχει σε έναν αρχηγό ή κάποια άλλη αρχή για καθοδήγηση. Αυτό ως διαδικασία εξασκεί το ομαδικό μέλος στην προετοιμασία για την ‘ενηλικίωση’, την ανάληψη ευθυνών, της ευθύνης του εαυτού του μέσα στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Η συλλογική κατάσταση μειώνει την αυστηρότητα της λογοκρισίας μέσα σε καθε άτομο και το ασυνείδητο ‘υλικό’ του κάθε μέλους απελευθερώνεται.

Τα άτομα μέσα σε μια ομάδα έχουν την ακόλουθη επιλογή:

Να ξεπεράσουν το ιδιωτικό και την (εγωκεντρικά) προσωπική τους στάση, να αποδεχτούν τους άλλους, να συν-δυάσουν, να συν-υπάρξουν και να συνεργαστούν μεταξύ τους. Αυτό λειτουργεί ως μια εποικοδομητική τάση, απελευθερώνει και θεραπεύει. Η ιδιαίτερη μορφή πάνω στην οποία λειτουργεί η νευρωτική κατάσταση, από τη φύση της είναι εξαιρετικά ατομικιστική. Είναι στην ουσία της διασπαστική στην ομάδα γιατί γενετικά είναι το αποτέλεσμα της ασυμβατότητας μεταξύ του ατόμου και της ομάδας προέλευσής του, της ομάδας στην οποία εμπεριέχεται (S.H.Foulkes).

Στην σύγχρονη δυτική κοινωνία η ιδιωτικότητα, η διαφύλαξη του ιδιωτικού, έχει προοδευτικά αναχθεί σε υπέρτατο αγαθό. Ένα αγαθό που όμως έχει οδηγήσει στην αποξένωση μεταξύ των ατόμων ωσάν να μην συνθέτουν τα άτομα τις κοινωνικές ομάδες, ωσάν τα άτομα να είναι αυθύπαρκτα. Η αποξένωση στις ανθρώπινες σχέσεις οδηγεί περαιτέρω στη στρέβλωση όσον αφορά το πώς εκλαμβάνονται τα βιώματα, οι απόψεις, οι ανθρώπινες συμπεριφορές. Κατά τη γνώμη μου το να προσκυνάμε αξιακά στην διαφύλαξη της ιδιωτικότητας είναι ο κακώς εννοούμενος σεβασμός στην προσωπικότητα του άλλου.

Εδώ θα ήθελα ως παράδειγμα να αναφερθώ στο κίνημα των ομοφυλοφίλων. Λέμε συχνά «δεν με νοιάζει τι κάνει στο κρεβάτι του» και νιώθουμε συστολή φυσικά να υπεισέλθουμε στις σεξουαλικές προτιμήσεις κάποιου. Όμως σε παγκόσμιο επίπεδο υπάρχει μια ολόκληρη κοινότητα  Λεσβιών-Ομοφυλόφιλων-Αμφιφυλόφιλων-Τρανς-Κουίρς-Διευμφυλικών ατόμων (ΛΟΑΤΚΙ-LGBTIQ) που -μέσα σε ένα κατεστημένο αξιακό σύστημα της σύγχρονης δυτικής κοινωνίας- καταπιέζονται, ζουν ανελεύθερα, στερούνται δικαιωμάτων, αναγκάζονται να κρύβονται, να προσποιούνται, ζουν μια κρυφή ζωή, ζουν δύο ζωές, τη φανερή και την εν κρυπτώ. Αυτό ως πραγματικότητα δεν αφορά τα άτομα αυτά, αφορά όλη την κοινωνία από τη στιγμή που οι σεξουαλικές προτιμήσεις των ατόμων έχουν συλλογικές προεκτάσεις. Μέλη της κοινωνίας, άτομα που την συναπαρτίζουν (είναι δικοί μας άνθρωποι, συγγενείς, φίλοι), ζουν δυστυχισμένα, γίνονται εμπαθή, φθονούν, βασανίζονται, υποφέρουν, αγωνιούν. Όλα αυτά μεταφέρονται μεταδοτικά στο συλλογικό βίωμα της κοινωνίας. Έτσι, και μέσα από αυτό που περιέγραψα, έχουμε μια κοινωνία που νοσεί. Το ιδιωτικό λοιπόν είναι και πολιτικό, και ένα ολόκληρο κίνημα διεθνές απαιτεί να εκφραστεί ανοιχτά και «να βγει από την ντουλάπα». Δηλαδή τι; Να γίνει κοινωνικά αποδεκτό!

Μέσα από τη διαδικασία της ομαδικής ανάλυσης πραγματοποιείται η αναδιατύπωση του ‘ιδιωτικού’, το οποίο ενώ αναμφίβολα παραμένει ιδιωτικό-προσωπικό, παύει να είναι θαμμένο, παύει να υποβόσκει ως υφέρπων στην κοινωνία, μετατρέπεται σε ‘πολιτικό’, δηλαδή κοινωνικό.

Η Ομαδική Ανάλυση είναι ένα μέσο που αμβλύνει την αιχμηρότητα της διάκρισης ιδιωτικού/πολιτικού. Μια διάκριση η οποία τι κάνει; Συμβάλλει στην περιχαράκωση των ανθρώπων εντός των τειχών των προσωπικών τους προβλημάτων και εντός των ιδιωτικών διαστρεβλωτικών τους αναπαραστάσεων της πραγματικότητας. Πόσο μπορεί κάτι τέτοιο να βοηθήσει τον ίδιο τον άνθρωπο; Κατά τη γνώμη μου καθόλου.

Η ‘γείωση’ με την κοινωνία είναι η μόνη ίσως οδός προς τη χειραφέτηση του ατόμου (με την έννοια της απόκτησης αυτο-αποδοχής, αυτο-πεποίθησης, αυτο-εκτίμησης) και άρα προς την απελευθέρωση από τις προσωπικές αγκυλώσεις, στρεβλώσεις που ταλανίζουν το άτομο.

Η υπέρβαση του ιδιωτικού, του μύχιου στην κατεύθυνση της διαπραγμάτευσής του συντελείται -με αξιοπρέπεια, χωρίς ευτελισμό- μέσα από τα ασφαλή φίλτρα και τα δυναμικά της ομαδικής ανάλυσης και περνάει στη σφαίρα του δημόσιου με αποτέλεσμα να γίνεται πιο διαχειρίσιμο παύει να ομοιάζει με ένα τέρας, με έναν γίγαντα δράκο, ενώ παράλληλα ο σεβασμός στην προσωπικότητα του άλλου διασφαλίζεται και μάλιστα προστατεύεται από την ίδια την ομάδα εσωτερικά!

Συμπέρασμα

Οτιδήποτε ιδιωτικό αναπόφευκτα αφορά το συλλογικό, την κοινωνία.

Στη θεωρία, ίσως η μεγαλύτερη συνεισφορά της Ομαδικής Ανάλυσης ως τεχνικής να είναι ότι κάθε στοιχείο της ψυχοπαθολογίας, δηλαδή κάθε σύμπτωμα, κάθε ατομικό σύνδρομο, κάθε διαγνωστική κατηγορία επανεξετάζεται εκ νέου υπό το φως της κοινωνικής, ομαδικής, συλλογικής κατάστασης και έτσι οδηγούμαστε σε νέες παρατηρήσεις (S.H.Foulkes).

Η Ομαδική Ανάλυση παρέχει τη δυνατότητα αντάμωσης δύο χώρων, διακριτών μεν αλλά και σιαμαίων με την έννοια ότι δεν υπάρχει ο ένας δίχως τον άλλο, του ιδιωτικού και του πολιτικού. Παρέχει τη δυνατότητα αντάμωσής τους χωρίς νάρκες.

 

Ενδεικτικές Πηγές:

Foulkes, S.H. (1964) Therapeutic Group Analysis, George Allen & Unwin LTD.

Foulkes, S.H. (1975) Group analytic psychotherapy. Method and principles, London: Karnac Books.

Yalom, I.D. (2006) Θεωρία και πράξη της ομαδικής ψυχοθεραπείας, Εκδόσεις Άγρα.

Αβδελά, Έ. (1998) Το «Δημόσιο» και τον «Ιδιωτικό» στη νέα πολιτική ιστορία ή τα μεταβαλλόμενα όρια του πολιτικού, Ανακοίνωση στην ημερίδα της Εταιρείας Μελέτης Νέου Ελληνισμού, περιοδικό Μνήμων.

«Το προσωπικό και το πολιτικό» (2009) http://sporos.espiv.net/personal_political.html .

Καμπούρη, Ν. & Π. Χατζόπουλος, Η κοινοτοπία του μπλόγκινγκ ή πώς το διαδίκτυο επηρεάζει τον διαχωρισμό δημόσιου και ιδιωτικού, http://www.republic.gr/?p=176 .

Burman, E. (2002) Gender, Sexuality and Power in Groups, article in the SAGE Social Science Collection, Group Analysis, The Group Analytic Society London, vol. 35 (4): 540-559.

Currat, Th. & L. Michel (2006) Groups and Gender: The effects of a masculine gender deficit, Group Analysis, The Group Analytic Society London, vol. 39 (1): 133-142.

 

Παράθεμα 1

Πέρα από το εργαλείο της Ομαδικής Ανάλυσης, η Τέχνη μπορεί κανείς να πει ότι είναι ένας σχετικά ασφαλής χώρος, ένα μέσο που μπορεί να αξιοποιηθεί για την αναγωγή του ιδιωτικού σε πολιτικό, όπου μπορεί το ατομικό να μετουσιωθεί σε πολιτικό προς όφελος του ίδιου του ατόμου και της κοινωνίας. Οι συμβολισμοί ή και ο ρεαλισμός στην τέχνη, δεδομένου ότι παρέχεται η άδεια (με την έννοια της «ποιητικής αδείας») ελεύθερης έκφρασης, μπορεί να την κάνει εποικοδομητική ως μέσο κοινωνικοποίησης. Απουσιάζει ωστόσο η ώσμωση και τα δυναμικά που αναπτύσσονται ανάμεσα στα άτομα στο πλαίσιο της Ομαδικής Ανάλυσης, τα οποία είναι σχεδόν μαγικά.

Παράθεμα 2

Υποστηρίζοντας ότι το ιδιωτικό είναι και πολιτικό δεν ισοδυναμεί με την κατάργηση της διχοτόμησης μεταξύ τους. Η διαδρομή της μετάβασης του ιδιωτικού στο πολιτικό είναι μια διαδρομή με πολλούς κινδύνους και παγίδες όταν συντελείται δίχως ασφάλεια, δίχως ωριμότητα. Έχει αποδειχθεί κατ’ επανάληψη με ‘ειδήσεις’ που αναδύονται στα μαζικά μέσα ενημέρωσης και με ‘προσωπικές αναρτήσεις’ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Άνθρωποι έχουν εκτεθεί, στιγματιστεί ανεπανόρθωτα στο κοινωνικό επίπεδο εξαιτίας μιας παρορμητικής, ανώριμης, αδούλευτης, σχεδόν αυτοκτονικής στάσης στη διαχείριση των θεμάτων τους, από τους ίδιους ή από δόλιους άλλους. Φυσικά η δημοσιοποίηση από μόνη της δεν είναι κατακριτέα, εκεί ωστόσο πρέπει να τηρούνται ευλαβικά οι κανόνες σεβασμού στην προσωπικότητα του ατόμου, κανόνες δεοντολογίας κλπ.

Παράθεμα 3

Όσον αφορά τη συμμετοχή των φύλων στην Ομαδική Ανάλυση, πάρα πολλές φορές παρατηρούμε, επισημαίνουμε και συζητάμε την υπερ-εκπροσώπηση των γυναικών σε αυτή σε σχέση με τους άνδρες. Ήταν κάτι που με προβλημάτιζε ιδιαίτερα. Οι συλλογισμοί, η γνωσιακή εμπειρία και η θεωρητική μελέτη με οδήγησαν στις εξής σκέψεις:

Είναι διαπιστωμένο ότι ιστορικά και διαχρονικά, στο πλαίσιο του πατριαρχικού κοινωνικού μοντέλου πάνω στο οποίο έχει θεμελιωθεί όλη η δυτική κουλτούρα κάθε φύλο είχε διακριτά τον «χώρο» του. Οι γυναίκες δρούσαν στον ιδιωτικό χώρο (έμεναν σπίτι) και οι άνδρες στον δημόσιο χώρο. Οι γυναίκες είχαν το δικαίωμα να έχουν ευαισθησίες και συναισθήματα, να λυγίζουν υπό το βάρος των τυχόν δυσκολιών, οι άνδρες έπρεπε να είναι, αλλά κυρίως να φαίνονται λογικοί, δυνατοί, σκληροί, απτόητοι. Παρότι η πρόοδος της κοινωνίας αλλά κυρίως μέσα από τις γυναικείες διεκδικήσεις τα στεγανά αυτά χαλάρωσαν, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε ότι αυτές οι επί αιώνες δομές έχουν καταγραφεί στο συλλογικό μας ασυνείδητο, στο συνειδητό μας και στον πολιτισμό μας, είναι βαθιά ριζωμένα στερεότυπα.

Οι γυναίκες λοιπόν στον παραδοσιακό τους χώρο είχαν τη δυνατότητα και την ικανότητα να καλλιεργούν σχέσεις μεταξύ τους, να φτιάχνουν μικρο-ομάδες με σχέσεις εμπιστοσύνης, εμπιστευτικότητας, εχεμύθειας. Μοιράζονταν τα μυστικά τους, τα συναισθήματά τους, ήταν εξοικειωμένες με αυτό, το έκαναν με αυτοπεποίθηση, μαεστρία, σιγουριά. Αυτή η αίσθηση, αυτή η κατάσταση προσιδιάζει με την κατάσταση στην Ομαδική Ανάλυση που είναι ένας ασφαλής χώρος, όπου υπάρχει εχεμύθεια, συναίσθημα κλπ., όπου το ιδιωτικό κοινωνείται προστατευμένα!

Οι άνδρες στον παραδοσιακό τους χώρο δεν είχαν κανένα παρόμοιο βίωμα. Στον δημόσιο χώρο, στη δουλειά, στην αγορά, στο γήπεδο, στο καφενείο κλπ. ήταν συνεχώς εκτεθειμένοι στην κρίση των άλλων ανδρών, στον αναμεταξύ τους ανταγωνισμό, στην επιθετικότητα, στον ηγεμονισμό, στην καταπίεση του συναισθήματος και της ευαισθησίας, στην ανάδειξη ενός κυρίαρχου προφίλ. Αυτό το ‘έλλειμμα’ ανθρώπινης αλήθειας, αυτόςο εγκλωβισμός σε μια στερεοτυπική εικόνα που διατηρείται οριακά ως τις μέρες μας, τους κρατάει μακριά από το συναίσθημά τους, από τη γνήσια αυτοαποδοχή, από την αναζήτηση της επίγνωσης και από την ανάγκη για προσαρμογή.

Οι άνδρες ακόμα νομίζω δεν έχουν κοινωνικά, μαζικά επιχειρήσει να αποτινάξουν τα δεσμά των στερεοτύπων από πάνω τους. Δεν έχουν κινητοποιηθεί για να διεκδικήσουν όλα αυτά που παρέχει στον άνθρωπο και ο ιδιωτικός χώρος. Όλα αυτά τους κρατούν και μακριά από τη Ομαδική Ανάλυση, γιατί αποτελεί ένα μυστήριο για αυτούς, είναι το ανοίκειο και το άγνωστο που φοβίζει.

* Η εργασία αυτή παρουσιάστηκε από τη Ναταλία Σερέτη -κοινωνιολόγο εκπαιδευόμενη στην Ομαδική Ανάλυση και μέλος ως φοιτήτρια της Group Analytic Society international (GASi)- σε Μεσαία Ομάδα το 2014 που διοργάνωσε το ιδιωτικό ψυχολογικό γραφείο των ομαδικών αναλυτών Ελευθερίας Παναγιωτοπούλου και Γιάννη Μαυρογιώργη

 

Share

Ο Εχθρός, το Αίμα, ο Τιμωρός. Αναλύοντας δεκατρείς λόγους του «Αρχηγού» της Χρυσής Αυγής – Σεξισμός και σεξουαλικότητα

dd

Το Φύλο Συκής δημοσιεύει απόσπασμα από το βιβλίο της Δέσποινας Παρασκευά-Βελουδογιάννη, Ο Εχθρός, το Αίμα, ο Τιμωρός. Αναλύοντας δεκατρείς λόγους του «Αρχηγού» της Χρυσής Αυγής, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Νήσος. Το συγκεκριμένο απόσπασμα αναφέρεται στο σεξισμό που διαπερνά το λόγο και τις πρακτικές της νεοναζιστικής οργάνωσης. Θεωρούμε ότι στη συγκυρία που διανύουμε η μελέτη της Δεσποινας Παρασκευά-Βελουδογιάννη έρχεται να εμπλουτίσει την εργαλειοθήκη που διαθέτουμε για να απαντήσουμε στην άνοδο του φασισμού. Για εμάς είναι πολύ σημαντικό ότι η οπτική του φύλου αναγνωρίζεται ως δομικό στοιχείο και καταγράφεται ως τέτοια και ελπίζουμε να ανοίξει ο δρόμος ώστε να δούμε ακόμα περισσότερες παρόμοιες συμβολές. Καλή ανάγνωση!

 

της Δέσποινας Παρασκευά-Βελουδογιάννη

Σεξισμός και σεξουαλικότητα

Οι λόγοι του Νικόλαου Μιχαλολιάκου διαμορφώνουν το ιδεατό πρότυπο του μέλους του «κινήματος»: άντρας λευκός, αρρενωπός, γυμνασμένος, ετοιμοπόλεμος, ταγμένος σε «μεγάλους σκοπούς» που εφορμούν από τα ιδεολογήματα τα ανώτερης φύσης και φυλής, υπάκουος στους ανωτέρους του, βίαιος στους κατώτερους, ταγμένος με κάθε τρόπο να διαφυλάσσει την καθαρότητα της «κατηγορίας» του[1]. Οι συνεχείς αναφορές στον πόλεμο και στη βίαιη δράση είναι ο τρόπος εικονοποίησης, διά του λόγου εγκαθίδρυσης και έγκλησης, καθώς και αναπαραγωγής αυτού του προτύπου. Όπως σημειώνει ο Τραβέρσο, ο πόλεμος γίνεται ο τόπος πραγμάτωσης του αρσενικού αρχέτυπου, που μετατρέπεται σε επιθετικό ανδρισμό. Η αρσενικότητα γίνεται συνώνυμο της δύναμης, του θάρρους, της επιθυμίας για δράση: το αρσενικό ιδεώδες συγκρούεται με όλα τα συμπτώματα της «παρακμής»[2]. Από διαφορετική σκοπιά, ο Ουμπέρτο Έκο επισημαίνει ότι η μετάθεση του πόθου για εξουσία στη σεξουαλική συμπεριφορά του πρωτοφασίστα διαμορφώνει το πρότυπο του macho αρσενικού, που περιφρονεί τις γυναίκες και καταδικάζει σεξουαλικές συμπεριφορές που βαφτίζει «παρεκκλίνουσες». «Και επειδή και το σεξ είναι δύσκολο παιχνίδι, ο πρωτοφασίστας ήρωας προτιμά να παίζει με τα όπλα – σαν φαλλικό υποκατάστατο»[3].

Η εικόνα της γυναίκας μπορεί να μην εντάσσεται στην κατηγορία των «εχθρών», ωστόσο περισσότερο εντάσσεται στην ευρύτερη κατηγορία του «Άλλου», ακριβώς γιατί δεν ταυτίζεται με το ιδεατό πρότυπο της οργάνωσης. Παρόλο που σε κάθε λόγο του ο ομιλητής απευθύνεται σε «κυρίους και κυρίες», σε «συναγωνιστές και συναγωνίστριες», σε «Ελληνίδες και Έλληνες», φαίνεται ότι κάτι τέτοιο ανταποκρίνεται μονάχα στους σκοπούς της ρητορικής ευγένειας και της έλξης του ενδιαφέροντος του ακροατηρίου. Κατά τα άλλα, ο κόσμος που οικοδομεί και θέλει να εγκαταστήσει η Χ.Α. περιλαμβάνει μόνο το ιδεατό πρότυπό της. Η ζωή όλων των υπόλοιπων προσώπων είτε δεν κρίνεται άξια να βιωθεί είτε δεν κρίνεται άξια να αναφερθεί, καθώς θα βρίσκεται πάντοτε στο παρασκήνιο της ιστορίας. Είδαμε και προηγουμένως ότι η ιστορική θέση της γυναίκας ήταν είτε του θύματος είτε της υποστηρίκτριας των πολεμιστών.

Σε αυτό το πλαίσιο κινείται και η αντίληψη της οργάνωσης για τη θέση της γυναίκας σήμερα, όπως μπορούμε να συμπεράνουμε από τις ίδιες τις γυναίκες που είναι μέλη της Χ.Α. Ο ιστότοπος Μέτωπο Γυναικών καθώς και ο ιστότοπος Ιδεολογική Βιβλιοθήκη Μετώπου Γυναικών αποτελούν τις επίσημες ιστοσελίδες των γυναικών της οργάνωσης – κάτι που διαπιστώνουμε και από τους υπερσυνδέσμους που παραπέμπουν στην επίσημη ιστοσελίδα της Χ.Α. Εκεί διαβάζουμε: «Η υποτιθέμενη απελευθέρωση της γυναίκας την αποπροσανατόλισε και από την πραγματική ουσία του ύψιστου ρόλου της, την Μητρότητα. Δηλαδή την υποχρέωση και την ύπατη τιμή, να φέρει στον κόσμο και ν’ αναθρέψει τα νέα βλαστάρια στον κορμό της Φυλής. […] Εμείς οι Ελληνίδες, μέλη του Λαϊκού Συνδέσμου, έχοντας βαθύτατη συναίσθηση της καταστροφής που επιφέρει το φεμινιστικό πνεύμα της εποχής μας, είμαστε ενάντια σε κάθε λογής διακηρύξεις για την ισότητα των δύο φύλων»[4].

Οι εύγλωττες διατυπώσεις καθιστούν σαφές ότι η γυναίκα δεν είναι τίποτε άλλο πέρα από ένα εργαλείο –ή ένα δυνάμει εργαλείο όσον αφορά τις ανύπαντρες– αναπαραγωγής μελών της φυλής και μια υποταγμένη στον άντρα ύπαρξη, ο οποίος καθορίζει τη διοίκηση της κοινωνίας εν γένει. Εξάλλου, ό,τι δεν ενσαρκώνει το ιδεατό πρότυπο οφείλει να το υπηρετεί. Η γυναίκα οφείλει να ασχολείται με τα του οίκου και των τέκνων, να στέκει αρωγός στο έργο του άντρα της. Για την υλοποίηση αυτών των καθηκόντων, μπορεί να συμβουλευτεί τον εξειδικευμένο ιστότοπο Μαγειρείο Μετώπου Γυναικών [5], όπου θα βρει συνταγές παραδοσιακής μαγειρικής και καλλυντικών. Φυσικά, οτιδήποτε έχει να κάνει με την αυτόβουλη διαχείριση του σώματός της είναι απαγορευμένο, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την προβολή της έκτρωσης ως «εγκλήματος κατά της φύσης»[6]. Βεβαίως, το πρότυπο της γυναίκας δεν είναι άλλο από το πρότυπο που δίδαξε η εθνικοσοσιαλιστή Γερμανία[7].

Είναι χαρακτηριστικό ότι οι λόγοι που απευθύνονται αποκλειστικά στο γυναικείο κοινό της οργάνωσης ή οι λόγοι που διαμορφώνονται από τις γυναίκες της Χ.Α. φανερώνουν την αντίληψη ότι οι γυναίκες σήμερα καταπιέζονται και ότι είναι αναγκαίο να βρεθεί ο τρόπος που θα συμβάλει στην απελευθέρωσή τους – εξού και οι κινήσεις συγρότησης των γυναικών της οργάνωσης ως ομάδας, με διαδικτυακούς τόπους, ιδιαίτερες αναζητήσεις κ.λπ. Ωστόσο, γίνεται επίσης φανερό ότι η εν λόγω καταπίεση προέρχεται από τον κόσμο που έχουν διαμορφώσει οι «εχθροί» του «κινήματος», αριστεροί και δεξιοί. Με αυτή την έννοια, η Χ.Α. επισημαίνει ότι η «απελευθέρωση» θα προέλθει αφενός από την ενασχόληση των γυναικών με τα καθήκοντα τα οποία η φύση τούς έχει αποδώσει, αφετέρου μέσω της απομάκρυνσής τους από τα «αλλότρια», που έχει επιβάλει ο φεμινισμός και άλλα «καταστροφικά» κινήματα. Η «απελευθέρωση» για τη γυναίκα της Χ.Α., επομένως, είναι αποτέλεσμα της προσκόλλησης σε μια απολύτως καθορισμένη και στατική εικόνα, η οποία βασίζεται στα στερεότυπα περί φυσικά δοσμένων ρόλων με χαρακτήρα «θέσφατου», που εντείνουν στο έπακρο τις εξουσιαστικές κοινωνικές σχέσεις. Πρόκειται για μια απελευθέρωση διά της κανονικοποίησης και της υποταγής, για μια απελευθέρωση διά της ποινικοποίησης του «παρεκκλίνοντος» σώματος. Οι γυναίκες οφείλουν να αναγνωρίζουν τον εαυτό τους και μέσα από ομάδες γυναικών που θα συζητούν τα ιδιαίτερα θέματά τους, προκειμένου να επιτυγχάνεται και θεσμικά η υποταγή τους στις νόρμες και στην ιεραρχία της οργάνωσης. Από μια άλλη οπτική, το γυναικείο σώμα γίνεται έτσι το κατεξοχήν σώμα υπό έλεγχο. Και ο έλεγχος αυτός προέρχεται από τις ίδιες τις γυναίκες, τους άντρες τους, και το κράτος. Η διαρκής επιτήρηση και αξιολόγηση του γυναικείου σώματος είναι απαραίτητα στοιχεία για τη διατήρηση της φυλετικής καθαρότητας, η οποία αποτελεί και τη βασική στρατηγική ενός ναζιστικού κράτους[8].

Αν, όπως σημειώθηκε προηγουμένως, ο πόθος για εξουσία μετατίθεται στη σεξουαλική συμπεριφορά, θα μπορούσε άραγε να υποστηριχτεί ότι το πεδίο του πολέμου αποτελεί έναν τόπο πραγμάτωσης της σεξουαλικής επιθυμίας; Σε αυτή την εκτίμηση κατατείνει το γεγονός ότι πολλές φορές ακούμε τον Νικόλαο Μιχαλολιάκο να προκαλεί συχνά το κοινό καλλιεργώντας προβολικά σαδιστικές φαντασιώσεις για σφαγές, απαγωγές και βιασμούς. Οι αναλυτικές περιγραφές περασμένων και μελλοντικών πολεμικών μαχών αντανακλούν ότι η βίαιη συμπεριφορά προκαλεί και παράγει μια επιθυμητή ηδονή στο πλαίσιο μιας εικονοποιημένης φαντασίωσης. Σύμφωνα με τον Έριχ Φρομ, «στις αυταρχικές κοινωνίες βρίσκουν την ικανοποίησή τους τόσο οι μαζοχιστικές όσο και οι σαδιστικές τάσεις. Ο καθένας είναι ενταγμένος σε ένα σύστημα εξαρτήσεων προς τα πάνω και προς τα κάτω. Όσο χαμηλότερα βρίσκεται η θέση ενός ατόμου μέσα σε αυτή την ιεραρχία τόσο μεγαλύτερη, ποσοτικά και ποιοτικά, είναι η εξάρτησή του από υψηλότερες αρχές. Πρέπει να υπακούει στις αρχές του άμεσου προϊσταμένου του, ο οποίος όμως δέχεται εντολές από ακόμη υψηλότερα ιστάμενους […]». Ακόμα και ο αρχηγός μιας κοινωνίας ικανοποιεί τα μαζοχιστικά ένστικτά του, καθώς υποτίθεται ότι υπακούει στον ύψιστο Θεό ή σε κάποια αντίστοιχη δύναμη. Εξάλλου, σαδιστικές τάσεις δεν ικανοποιούν μόνο τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα που μπορούν να τις ασκήσουν στα κατώτερα, αλλά και τα ίδια τα κατώτερα στρώματα «εξασκούνται» πάνω στις γυναίκες ή στα ζώα ή, όπου αυτό δεν είναι εφικτό, επιστρατεύονται οι δούλοι και οι φυλετικές μειονότητες[9]. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η προβληματική του Φρομ περί της ανάγκης του αυταρχικού ατόμου να υποτάσσεται στους ανώτερούς του και να ασκεί τα βίαια ένστικτά του στους κατώτερους, αντλώντας έτσι ικανοποίηση. Εξάλλου, όπως επισημαίνει ο Μπρους Φινκ, ο σαδομαζοχιστικός χαρακτήρας «αντλεί ικανοποίηση από την εκδραμάτιση της ίδιας της πράξης που απαιτεί να αποχωριστεί την πηγή της ικανοποίησής του»[10].

Το σεξουαλικό πρότυπο της Χ.Α. είναι αυστηρά ετεροσεξουαλικό και υποτάσσεται σε στενές κανονιστικές φόρμες και νόρμες. Σε αυτό το πλαίσιο, οτιδήποτε διαφορετικό θεωρείται απόκλιση και καταγγέλλεται ως προδοσία προς τη φύση, που πρέπει να τιμωρηθεί. Έτσι, οργανώνονται επιθέσεις και απειλές σε ομόφυλα ζευγάρια[11], αλλά και σε γυναίκες που δεν επιτελούν τον «γυναικείο ρόλο τους», όπως η Λιάνα Κανέλλη και η Ρένα Δούρου. Παράλληλα, αποδίδεται καθεστώς μιαρότητας ή ασθένειας στη σεξουαλικότητα («ανώμαλους που παίρνουν τα τηλέφωνα 690», «παρουσιάζεται […] ο Χριστός σαν ανώμαλος και κίναιδος»), ενώ συχνά αυτή αποδίδεται στον απεχθή «εχθρό» και στις πράξεις του («τσοντοκάναλα»).

Κλείνοντας, αξίζει να αναφερθεί για άλλη μία φορά η επέμβαση της Χ.Α. στο θέατρο «Χυτήριο». Κατά τη διάρκειά της, ακούμε τον βουλευτή Ηλία Παναγιώταρο να φωνάζει χυδαία επί αρκετή ώρα επιτιθέμενος στις σεξουαλικές επιλογές των gay ατόμων και στις γυναίκες[12]. Οι αποτρόπαιες ύβρεις του βουλευτή δεν είναι μόνο ταπεινωτικές για τα ομοφυλόφιλα άτομα και για τις γυναίκες· δεν αποτυπώνουν μονάχα το πρότυπο του macho επιθετικού άντρα που δεν μπορεί να ανέχεται κάτι άλλο πέρα από τη λεγόμενη ετεροκανονική σεξουαλικότητα, αλλά και να αναγνωρίζει ως το μόνο ισάξιο του ιδεατού αντρικού προτύπου το ταυτόσημό του· αποτυπώνουν ταυτόχρονα την αντίληψη της οργάνωσης για τη σεξουαλικότητα: το σεξ είναι λειτουργία που χρειάζεται έναν δράστη και έναν παθητικό αποδέκτη, μια πράξη τιμωρητική από την πλευρά ενός ενεργούντος και ταπεινωτική από την πλευρά ενός αποδέκτη. Τα πάντα σε αυτόν τον κόσμο γίνονται ιδεατά μέσω των διπόλων επίθεση-τιμωρία και τιμωρία-ταπείνωση, με τη σεξουαλικότητα να αποτελεί το πιο πρόσφορο έδαφος για την εφαρμογή αυτών των διπόλων, τα οποία συν τοις άλλοις αντανακλούν εναργώς και τα σαδομαζοχιστικά σύνδρομα των αυταρχικών ατόμων. Εδώ δεν μπορούμε να μην επισημάνουμε επίσης ότι το τόσο αναλυτικό υβρεολόγιο του βουλευτή παραπέμπει σε μια εκπεφρασμένη φαντασίωση που βιώνεται προβολικά κατά τη στιγμή της εκφώνησής της. Το ενδιαφέρον σε αυτό το σημείο, ωστόσο, έγκειται σε μια υφέρπουσα αντίφαση: από τη μία υπάρχει μια σαφώς καθορισμένη τάξη πραγμάτων στην αντίληψη της οργάνωσης όσον αφορά την αποδεκτή σεξουαλική συπεριφορά, μια τάξη πραγμάτων που αποτυπώνεται στην «ετεροκανονική» σεξουαλική πρακτική, η οποία παρουσιάζεται ως «φυσική» και μοναδική επιλογή του ανθρώπου, ικανή να αναπαραγάγει το είδος· από την άλλη, υπάρχουν πολλές περιπτώσεις στις οποίες οι φορείς τής εν λόγω αντίληψης δύνανται –έστω και φαντασιωτικά– να καταρρίψουν αυτή την τάξη πραγμάτων. Οι περιπτώσεις αυτές δεν είναι άλλες από όσες ανακύπτουν στο ίδιο το πεδίο του πολέμου, όπου εκεί φαίνεται σαν όλα να επιτρέπονται, και όπου η σεξουαλική πρακτική επανανοηματοδοτείται και στόχο έχει όχι τη βιολογική αναπαραγωγή αλλά την επιβολή του ισχυρού πάνω στον αδύναμο και την εξόντωσή του, την επιβεβαίωση και την πλήρη κατίσχυση του ορατού προτύπου πάνω στο μη αξιοβίωτο, στο μη αποδεκτό.

 

[1] Δέσποινα Παρασκευά-Βελουδογιάννη, «Η συμβολή του επίσημου πολιτικού λόγου στη νομιμοποίηση της Χρυσής Αυγής», Εκτός Γραμμής, τχ. 31, Νοέμβριος 2012, σ. 43.

[2] Enzo Traverso, Διά πυρός και σιδήρου. Περί του ευρωπαϊκού εμφυλίου πολέμου 1914-1915, (μτφρ.: Γιάννης Ευαγγέλου), Αθήνα: Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2013, σσ. 275-276.

[3] Ουμπέρτο Έκο, «Τα τυπικά χαρακτηριστικά του πρωτο-φασισμού. Αρχέγονος φασισμός», tvxs.gr, 13.10.2012.

[4] «Η θέση της γυναίκας στη Λαϊκή Κοινότητα», whitewomenfront.blogspot.gr, 26.5.2007.

[5] Μαγειρείο Μετώπου Γυναικών, whitewomenfront-cooking.blogspot.gr.

[6] «Η έκτρωση είναι έγκλημα κατά της φυλής», whitewomenfront.blogspot.gr, 27.5.2007.

[7] «Η γυναίκα στον εθνικοσοσιαλισμό», whitewomenfront.blogspot.gr, 28.8.2010.

[8] Αγγέλικα Ψαρρά, «Τιμωροί με φύλο στον Άγιο Παντελεήμονα», enthemata.wordpress.com, 29.1.2012· Αθηνά Αθανασίου, «Ο αντιφασιστικός αγώνας είναι απαραίτητο να συμπεριλάβει ζητήματα που αφορούν το φύλο και τη σεξουαλικότητα», Ενημερωτικό Δελτίο, τχ. 18, Αθήνα: Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς, Οκτώβριος 2013, σσ. 4-7.

[9] Erich Fromm, «Μελέτη από τη σκοπιά της κοινωνικής ψυχολογίας», στο Max Horkheimer, Erich Fromm, Herbert Marcuse ό.π., σσ. 170-171.

[10] Bruce Fink, Κλινική εισαγωγή στην ψυχανάλυση. Θεωρία και τεχνική (μτφρ.: Νίκος Ηλιάδης), Αθήνα: Πλέθρον, 2006, σ. 248.

[11] Θεόφιλος Δουμάνης, «Ρατσιστική επίθεση σε gay άτομα στον Κεραμεικό», lifo.gr, 27.10.2012.

[12] Συγκεκριμένα ο βουλευτής λέει: «Πουστράκι τελειώνετε, κατάλαβες; Τελειώνουν τα πουστράκια. Άντε κωλομπήχτες, μαλάκες ηθοποιοί του κώλου, ε μαλάκες ηθοποιοί του κώλου. Κοίτα πουτανάκι, έρχεται η ώρα σου. Τράβα ρε, τράβα, έρχεται η ώρα σου. Έρχεται ρε και η αστυνομία σάς φυλάει τα κωλαράκια, αφού σας τα γαμάνε που σας τα γαμάνε οι Πακιστανοί ρε. Αδερφές ξεσκισμένες. Γαμημένες αλβανικές κωλοτρυπίδες, ε γαμημένες αλβανικές κωλοτρυπίδες»: «Ματ, Χυτήριο, Θέατρο», youtube.com, 11.10.2012.

 

books-big-cover_EXTHROSΔέσποινα Παρασκευά-Βελουδογιάννη, Ο Εχθρός, το Αίμα, ο Τιμωρός. Αναλύοντας δεκατρείς λόγους του «Αρχηγού» της Χρυσής Αυγής, Νήσος, Αθήνα 2015

Περισσότερα για το βιβλίο εδώ

Share

Το Τέρας κι εμείς (ένα υστερόγραφο στην προαναγγελθείσα απώλεια του Βαγγέλη)

vaggelis

της Μαρίας Λούκα

Σήμερα είναι Κυριακή, ταυτισμένη παραδοσιακά στην εθιμική κοινωνική κουλτούρα με τη χαλάρωση και την ξεγνοιασιά – όσο κι  αυτές οι έννοιες έγιναν πολύ στενές τα τελευταία χρόνια – κι ήρθε μια είδηση να ραγίσει την κανονικότητα και να μας κάνει να αναμετρηθούμε ξανά με την διαρκώς παρούσα «Κόλαση» του Σαρτρ.

Ο τίτλος «τραγικός επίλογος» πάνω από μια φωτογραφία ενός αγέλαστου νεαρού  φιγουράρει ως πρώτη είδηση σε όλα τα ειδησεογραφικά δίκτυα, αφού ο ανομολόγητος φόβος επιβεβαιώθηκε όταν η Αστυνομία εντόπισε το πτώμα του Βαγγέλη Γιακουμάκη 800 μέτρα μακριά από τη Γαλακτοκομική Σχολή Ιωαννίνων που έμελλε να αποβάλλει κάθε παιδαγωγικό σκοπό και να μετατραπεί σε τόπο μαρτυρίου για τον 20χρονο φοιτητή, ως μικροσκοπικό καθρέφτισμα ότι πιο σάπιου γέννησε η ελληνική κοινωνία.

Βλέπεις ο «τραγικός επίλογος» για το Βαγγέλη Γιακουμάκη είχε γραφτεί πολύ νωρίτερα, εμείς απλά τον διαβάζουμε τώρα. Γράφτηκε στα χρόνια της φοιτητικής του ζωής, όταν το σώμα του μετατράπηκε σε πεδίο βασανιστικής δοκιμής της «αρρενωπότητας» κάποιων συμφοιτητών του και σημαδεύτηκε ανεξίτηλα από το τραύμα μιας ετερότητας που δεν έγινε ανεκτή. Ένα σώμα που δε μέτρησε στο χρηματιστήριο των κοινωνικών αξιών και δε λογίστηκε ως άξιο σεβασμού, ταξινομήθηκε ως «διαφορετικό» και «κατώτερο» και τελικά μετρήθηκε άψυχο στα δελτία αστυνομικών συμβάντων.

«Bulling» το λένε στη σύγχρονη κοινωνιολογική έρευνα αλλά νομίζω ότι είναι αρκετά επιεικής ο όρος. Στην πραγματικότητα πρόκειται για μια διαδικασία εκφασισμού του κοινωνικού σώματος, όπου τα εγκατεστημένα κοινωνικά στερεότυπα για το φύλο, τη σεξουαλικότητα, την εθνικότητα, το χρώμα ή την ομορφιά δηλητηριάζουν τον ανθρώπινο ψυχισμό και εκτρέπουν την καθημερινότητα σε μια συνθήκη που προσομοιάζει σε ζούγκλα, όπου ο διαφορετικός ή ο αδύναμος αποανθρωποιούνται, παύουν να είναι υποκείμενα δικαιωμάτων και γίνονται αντικείμενα τιμωρίας.

Είναι φασισμός της καθημερινότητας, τόσο βαθιά ριζωμένος που γίνεται αδιόρατος, με την εκμετάλλευση του μετανάστη που είναι οκ για να μαζεύει τις ελιές και να προσέχει τη γιαγιά αλλά τρώει (το λιγότερο) μια κλωτσιά όταν διεκδικεί λεφτά ή χαρτιά, η απαξίωση του τοξικοεξαρτημένου στην Τοσίτσα που πρέπει διαρκώς να εκδιώχνεται γιατί χαλάει την εικόνα της πόλης, το χυδαίο πείραγμα από το αμάξι στην ανήλική αφρικανή – θύμα του trafficking λίγο πριν ο καθαγιασμένος «νυκοκυραίος» πάρει έναν ακόμα όρκο τιμής στην οικογένεια και τη θρησκεία, το «στ΄αρχίδια» μου παρκάρισμα στη ράμπα του ανάπηρου και όλες αυτές οι συμπεριφορές που είναι τόσο συχνές και αυτοματοποιημένες, ώστε να γίνονται απενεχοποιημένες.

Και σ’ αυτή τη συνομοταξία το φύλο ίσως είναι η πιο σκληρή κατηγορία νοήματος , γιατί σε εγκαλεί από τα πρώτα χρόνια της ύπαρξης σου σ’ ένα αυστηρά διχοτομικό πλαίσιο είτε να είσαι «γυναίκα» δηλαδή χαριτωμένη, γλυκιά και σέξυ, είτε να είσαι «άνδρας» δηλαδή μάτσο, σκληρός, αρρενωπός και επιβλητικός. Κι αν δε χωράς σ’ αυτή τη νόρμα ολόκληρο το πλέγμα των μηχανισμών εξουσίας και των κοινωνικών σχέσεων αναλαμβάνει την πειθαρχική «συμμόρφωση» σου , από το ήπιο κοροϊδευτικό γελάκι , τη νουθεσία να «γίνεις άνδρας» μέχρι την πρωτόγνωρη βαρβαρότητα μιας παρέας Κρητικών που θα δε δέσει σε μια καρέκλα, θα σου περάσει έναν ιμάντα στο λαιμό, θα σε κλειδώσει σε μια ντουλάπα κλπ κλπ.

Το χειρότερο στην περίπτωση του Βαγγέλη Γιακουμάκη ήταν ότι έπρεπε να συμβιώσει μ’ αυτή τη μαρτυρική διαδικασία απελπιστικά μόνος, απογυμνωμένος από οποιαδήποτε προστατευτική ασπίδα θα μπορούσε να δώσει ένα πλαίσιο υποστήριξης ή μια δομή συντροφικότητας και κατανόησης.

Μια ολόκληρη Σχολή και μια ολόκληρη κοινωνία στη χειρότερη περίπτωση συγκάλυπτε, στην καλύτερη παρακολουθούσε αδιάφορα αυτή τη διαρκή διαπόμπευση και τον εκμηδενισμό της προσωπικότητας του – πολύ υποκριτικά σήμερα- προσφωνηθέντος «άτυχου» νεαρού. Κι ίσως ένας εξίσου «μάγκας» βουλευτής από την Κρήτη – όπως λέγεται – να παρείχε την απαραίτητη πολιτική κάλυψη σ’ αυτά τα πρωτοπαλίκαρα της ντροπής και να εκφράσει σήμερα με τη σειρά του τον «αποτροπιασμό» για το έγκλημα. Και να μη γελιόμαστε  ότι κι αν δείξει η ιατροδικαστική έρευνα – γιατί πολλοί προσβλέπουν στη βολική εκδοχή της αυτοκτονίας – πρόκειται ξεκάθαρα για ένα έγκλημα με πολλούς αυτουργούς.

Και κάπου εδώ είναι που η ανάλυση όλης της κοινωνικής παθογένειας καταλήγει στην οικονομική κρίση, σαν ένα σφουγγάρι που σβήνει όλες τις προηγούμενες αμαρτίες και μπορεί να παρέχει νομιμοποιητικά επιχειρήματα υπεκφυγής της αλήθειας. Η ελληνική κοινωνία, όπως και οι περισσότερες κοινωνίες, κουβαλούσε αρκετή σκατοψυχιά και πριν την οικονομική κρίση.

Αυτό που συντελέστηκε με την τομή της κρίσης και κυρίως της λιτότητας που επιλέχθηκε ως στρατηγική επίλυσης ήταν να καταστήσει το φασισμό ορατή πολιτική δύναμη , όχι μόνο στην αυτούσια περίπτωση της Χρυσής Αυγής αλλά στη γενικότερη τακτική ποινικοποίησης του αδύνατου που εκπορεύτηκε από το σύστημα εξουσίας αυτή την πενταετία.

Μ’ αυτό τον τρόπο έστειλε ένα σινιάλο απενεχοποίησης της φασίζουσας συμπεριφοράς κι έστρωσε το δρόμο για να ξεδιπλωθεί  το σκοτάδι στην καθημερινή πρακτική. Γι’ αυτό και σήμερα η επανακατοχύρωση και η υπεράσπιση της δημοκρατίας – όσο μεγάλο κόπο κι αν απαιτεί – έχει κυρίαρχη σημασία και πρέπει να διαπεράσει όλες τις βαθμίδες της πυραμίδας.

Η αποφώνηση αναγκαστικά στο Μάνο Χατζιδάκι:

«Ο νεοναζισμός, ο φασισμός, ο ρατσισμός και κάθε αντικοινωνικό και αντιανθρώπινο φαινόμενο συμπεριφοράς δεν προέρχεται από ιδεολογία, δεν περιέχει ιδεολογία, δε συνθέτει ιδεολογία. Είναι η μεγεθυμένη έκφραση – εκδήλωση του κτήνους που περιέχουμε μέσα μας χωρίς εμπόδιο στην ανάπτυξη του , όταν κοινωνικές ή πολιτικές συγκυρίες συντελούν, βοηθούν, ενισχύουν τη βάρβαρη και αντιανθρώπινη παρουσία του… Και το κακό ελλοχεύει , χωρίς προφύλαξη, χωρίς ντροπή. Ο νεοναζισμός δεν είναι θεωρία, σκέψη και αναρχία . Είναι μια παράσταση. Εσείς κι εμείς. Και πρωταγωνιστεί ο θάνατος»

Πηγή: στο Κόκκινο

 

Share

Πολυπολιτισμικότητα, φεμινισμός και αντι-μεταναστευτική ατζέντα

feminism 2

της Ιουλίας Λειβαδίτη

Ο όρος πολυπολιτισμικότητα, στην κοινή του χρήση, αναφέρεται στο γεγονός ότι σε μια κοινωνία μπορεί να συνυπάρχουν άτομα από διαφορετικό εθνο-πολιτισμικό και θρησκευτικό υπόβαθρο. Όμως, η πολυπολιτισμικότητα, σε επίπεδο δημόσιας πολιτικής και ανάλυσης, αναφέρεται σε ένα πολιτικό πρόγραμμα που αξιώνει θεσμική αναγνώριση των διαφορετικών πολιτισμικών ταυτοτήτων ή/και διαφοροποιημένη αντιμετώπιση των μειονοτικών πολιτισμικών ομάδων από την πολιτεία. Στον ευρωπαϊκό δημόσιο διάλογο, κάθε συζήτηση για την «πολυπολιτισμικότητα» αναφέρεται κυρίως στα θέματα πολιτισμικής συστέγασης των μουσουλμανικών πληθυσμών που έχουν μεταναστεύσει πρόσφατα στην Ευρώπη και σε αυτή τη διάσταση θα επικεντρωθούμε και εδώ. Στο πλαίσιο αυτό προκύπτει το λεγόμενο «πολυπολιτισμικό δίλημμα», δηλαδή η πιθανή ένταση μεταξύ αιτημάτων μειονοτικών παραδόσεων ή θρησκειών και του μοντέλου της ισότητας των δύο φύλων, που τυπικά τουλάχιστον έχουν ενστερνιστεί οι ευρωπαϊκές κοινωνίες. Μια λύση στο δίλημμα αυτό είναι η απόρριψη οποιουδήποτε μειονοτικού αιτήματος θεωρείται ότι αποτελεί παραβίαση θεμελιωδών ανθρώπινων δικαιωμάτων. Αυτή η προσέγγιση μπορεί να επιλύει άμεσα (στη θεωρία τουλάχιστον) ζητήματα όπως ο γάμος ανηλίκων ή η κλειτοριδεκτομή, δεν απαντά όμως σε άλλα θέματα που έχουν απασχολήσει έντονα την κοινή γνώμη και τις πολιτικούς επιστήμονες, όπως η μαντίλα στη Γαλλία ή  οι κανονισμένοι γάμοι στη Μεγάλη Βρετανία και την Ολλανδία.

Η κριτική που έχουν ασκήσει οι φεμινίστριες στην πολυπολιτισμικότητα επικεντρώνεται στις πολιτικές που αποδίδουν εξουσίες στην ηγεσία των μειονοτικών κοινοτήτων, θεσμοθετώντας έτσι τη δύναμη των γηραιότερων και ισχυρότερων ανδρών της κοινότητας, συχνά εις βάρος των γυναικών. Αυτή η κριτική εντάσσεται στην ευρύτερη συζήτηση σχετικά με τις «μειονότητες μέσα στις μειονότητες», η οποία αφορά, εκτός από τις γυναίκες, τους ομοφυλόφιλους, τα άτομα με αναπηρία, τα παιδιά ή τους φτωχούς και έχει ως κεντρικό επιχείρημα τη θέση ότι ορισμένες πολυπολιτισμικές πολιτικές τελικά μπορεί να ενισχύουν τις υπάρχουσες ανισότητες ισχύος εντός μιας μειονοτικής κοινότητας. Είναι σημαντικό να επισημάνουμε ότι αυτή η κριτική δεν αρνείται ότι οι μειονοτικές ομάδες βρίσκονται όντως σε αδύναμη κοινωνικο-οικονομική θέση και πως θα πρέπει να αλλάξουν νόμοι και θεσμοί προς την κατεύθυνση αναγνώρισης και ένταξης αυτών των ομάδων στην κοινωνία. Το θέμα είναι ποιες είναι οι κατάλληλες δημόσιες πολιτικές, δηλαδή οι συμβατές με την προαγωγή της ισότητας των φύλων.

Ένας τρόπος να αποφευχθεί η ενίσχυση των ανισοτήτων εντός των μειονοτικών κοινοτήτων, είναι, σύμφωνα με την πολιτική επιστήμονα Anne Ρhillips, οι θρησκευτικές ή πολιτιστικές ομάδες να μην μπορούν να διεκδικούν αποκλειστική αρμοδιότητα για τη διευθέτηση θεμάτων οικογενειακού και κληρονομικού δικαίου των μελών τους, καθώς οι θρησκευτικοί και εθιμικοί κανόνες τείνουν να ερμηνεύονται με τρόπο επιζήμιο για τις γυναίκες[1]. Στο πλαίσιο αυτό όμως -σύμφωνα πάντα με την Anne Ρhillips, αν μια γυναίκα επιθυμεί η ίδια να ζήσει σύμφωνα με παραδοσιακούς/θρησκευτικούς κανόνες, η κεντρική πολιτεία οφείλει να σεβαστεί την επιλογή της, ακόμα και αν θεωρείται επιζήμια για την ίδια.

Εδώ προκύπτει το ζήτημα της ελευθερίας της βούλησης και της προσαρμοστικότητας των επιλογών μας και του πώς μπορούμε να γνωρίζουμε αν η επιλογή των γυναικών να ζήσουν σύμφωνα με παραδοσιακούς κανόνες είναι πραγματικά αυτόνομη και ελεύθερη και όχι προϊόν έμμεσων καταναγκασμών και επιρροών. Όπως έχει επισημάνει η φιλόσοφος Martha Νussbaum, «η συνήθεια, ο φόβος, η άγνοια, οι χαμηλές προσδοκίες και οι άδικες συνθήκες διαβίωσης παραμορφώνουν τις επιλογές των ανθρώπων, ή ακόμα και τις επιθυμίες τους για το πώς θέλουν να είναι η ζωή τους». Η αλήθεια είναι ότι δεν μπορούμε να ξέρουμε αν π.χ. η χρήση της μαντίλας από μια μουσουλμάνα είναι πλήρως αυτόνομη, όπως δεν μπορούμε να ξέρουμε ούτε αν η επιλογή μιας χριστιανής να ζήσει μια παραδοσιακά χριστιανική ζωή είναι απόλυτα ελεύθερη. Η επιρροή από το περιβάλλον δεν συνεπάγεται απαραίτητα εξαναγκασμό ή κάποιο είδος «ψευδούς συνείδησης». Σύμφωνα και με τον ορισμό περί αυτονομίας του φιλόσοφου Gerald Dworkin «δεν είναι ανάγκη να είσαι ο μοναδικός δημιουργός των πράξεών σου ούτε να έχεις καταλήξει στις αρχές σου και στα πιστεύω σου ανεπηρέαστος από το περιβάλλον σου για να θεωρηθείς ως αυτόνομος δρών».

Πολλοί παράγοντες επηρεάζουν το ποιοι είμαστε και τι κάνουμε, όμως, τα τελευταία χρόνια ο πολιτισμός παρουσιάζεται ως ο πιο καθοριστικός και ο λιγότερο συμβατός με την αυτόνομη δράση, παράγοντας κυρίως για τα άτομα που προέρχονται από μη-Δυτικές ή μειονοτικές κουλτούρες.  Όπως σημειώνει η φεμινίστρια φιλόσοφος Uma Narayan, οι Δυτικές φεμινίστριες πολλές φορές υποπίπτουν στο σφάλμα ενός απόλυτου δυαδικού διαχωρισμού μεταξύ Δυτικού και μη-Δυτικού πολιτισμού, προϋποθέτοντας ότι οι γυναίκες από μειονοτικές κοινότητες πειθαναγκάζονται από θρησκευτικές και πολιτισμικές πιέσεις σε τέτοιο βαθμό που να έχουν απολέσει την αυτονομία τους. Η Phillips, σε αυτόν τον λόγο περί «προστασίας» των γυναικών που ανήκουν σε πολιτισμικές μειονότητες εντοπίζει δυο προβληματικές θέσεις: πρώτον, ότι γίνεται μια αξιολογική ιεράρχηση των πολιτισμών (ο κυρίαρχος, ο «δικός μας» είναι ανώτερος, λιγότερο πατερναλιστικός και πατριαρχικός από τον μειονοτικό) και δεύτερον, ότι ενισχύονται τα στερεότυπα σχετικά με τη γυναικεία συμπεριφορά εν γένει (γίνεται  αντιληπτή ως παθητική και ετεροκαθοριζόμενη).

Δεν μπορούμε να προϋποθέτουμε λοιπόν ότι οι γυναίκες από συγκεκριμένους πολιτισμούς στερούνται αυτενέργειας, όμως η δυνατότητα καταπίεσης εξακολουθεί να υπάρχει και να βαραίνει περισσότερο τις γυναίκες που υφίστανται πολλαπλές περιθωριοποιήσεις. Ο τρόπος για να εξασφαλίσει η πολιτεία τη μεγαλύτερη δυνατή αυτονομία και ελευθερία επιλογών για τις γυναίκες αυτές δεν είναι να επιβάλλει καθολικές και  a priori απαγορεύσεις[2], αλλά να εισάγει θεσμικά μέτρα για  την οικονομική, κοινωνική και πολιτική ενδυνάμωση των γυναικών. Η πολιτεία πρέπει, μεταξύ άλλων, να προωθήσει την ουσιαστική συμμετοχή των γυναικών των μειονοτικών ομάδων στις διαβουλεύσεις με το κεντρικό κράτος, να τους εξασφαλίσει οικονομικούς πόρους και πραγματικές εκπαιδευτικές και  επαγγελματικές δυνατότητες, να ενισχύσει την αποτελεσματικότητα των κοινωνικών υπηρεσιών και της σχολικής εκπαίδευσης σε θέματα ισότητας των φύλων, να ενημερώνει τις γυναίκες για τα δικαιώματά τους και να ενισχύει τα μειονοτικά γυναικεία υποστηρικτικά δίκτυα.

Στην Ευρώπη, παρά τις διάφορες συντηρητικές κορώνες, οι πολιτικές πολυπολιτισμικότητας που έχουν εφαρμοστεί είναι από ελάχιστες έως ανύπαρκτες. Ακόμα και στη Βρετανία, όπου έχουν εισαχθεί κάποιες νομοθετικές ρυθμίσεις για τη πολυπολιτισμική συστέγαση, η πολυπολιτισμικότητα ποτέ δεν αποτέλεσε επίσημη κρατική πολιτική. Παρά τα προβληματικά σημεία που παρουσιάσαμε παραπάνω, πρέπει να μας προβληματίσει ότι συχνά η επίκληση των προβλημάτων ή αποτυχιών της πολυπολιτισμικότητας αποτελεί έναν τρόπο επανεισαγωγής του ρατσιστικού λόγου στην πολιτική ατζέντα, μιας και η ξεκάθαρη αναφορά σε θέματα φυλετικής κατωτερότητας ή «μη-συμβατότητας» έχει ιδεολογικά απονομιμοποιηθεί. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η δημόσια συζήτηση για τη διακρισιακή μεταχείριση των γυναικών, ως ένα θέμα που αφορά αποκλειστικά ή κυρίως τους «άλλους» πολιτισμούς.

Άτομα και φορείς που κατά τ’ άλλα αδιαφορούν πλήρως για την έμφυλη ισότητα εκφράζουν έντονη ανησυχία για τη δυνητικά μειονεκτική θέση των Μουσουλμάνων γυναικών στην Ευρώπη. Όμως, αυτή η ανησυχία συχνά εξυπηρετεί άλλους σκοπούς και χρησιμοποιείται όχι για την υπεράσπιση των γυναικών αυτών, αλλά ως  επιχείρημα-διαπίστωση για την κατωτερότητα ή την αδυναμία προσαρμογής των μουσουλμανικών κοινοτήτων στις «ευρωπαϊκές» αξίες. Τέτοιες απόλυτες διαπιστώσεις, πέρα από ρατσιστικές και διχαστικές, έρχονται και σε αντίθεση με την πραγματικότητα, καθώς βλέπουμε ότι σε πολλές χώρες αναπτύσσονται μουσουλμανικές γυναικείες οργανώσεις και κινήματα που προωθούν φεμινιστικές ερμηνείες του Ισλάμ. Πέραν τούτου, πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι όχι μόνο το Ισλάμ, αλλά όλες οι θρησκείες και βασικά, οι περισσότεροι θεσμοί που μας περιβάλλουν είναι καταρχάς πατριαρχικοί. Όσοι από αυτούς τους θεσμούς έχουν αλλάξει, έστω και ελάχιστα, άλλαξαν επειδή οι γυναίκες πάλεψαν με νύχια και με δόντια για αυτό. Πρέπει να αποσυνδέσουμε το διάλογο υπέρ της έμφυλης ισότητας από την παραπάνω ρατσιστική και αντι-μεταναστευτική ατζέντα, ενώ συνεχίζουμε παράλληλα να αγωνιζόμαστε για την ισότητα σε όλα τα πολιτισμικά πλαίσια.

 

Βιβλιογραφία:

Dworkin, Gerald. The Theory and Practice of Autonomy. ΝέαΥόρκη: Cambridge University Press, 1988.

Narayan, Uma. “Essence of a Culture and a Sense of History: A Feminist Critique of Cultural Essentialism”. Hypatia 13, ν.2 (1998): 86-104.

Nussbaum, Martha C. Φύλο και Κοινωνική Δικαιοσύνη. Αθήνα: Εκδόσεις SCRIPTA, 2005.

Shachar, Ayalet. Multicultural Juristictions: Cultural Differences and Women´s Rights.Cambridge: Cambridge University Press, 2001.

Phillips, Anne. Multiculturalism Without Culture. Princeton Universtiy Press, 2009.

 

Σημειώσεις:

[1] Όπως συμβαίνει με το καθεστώς που διέπει την θέση του Μουφτή στην ελληνική έννομη τάξη, σύμφωνα με το οποίο οι Ελληνίδες μουσουλμάνες της περιοχής υπάγονται υποχρεωτικά και αποκλειστικά στη δικαιοδοσία θρησκευτικού δικαστηρίου για θέματα οικογενειακού και κληρονομικού δικαίου. Για περισσότερα σχετικά με το αυτό το θέμα βλ. Ιουλία Λειβαδίτη, «Φεμινιστικές Κριτικές της Πολυπολιτισμικότητας», Σύγχρονα Θέματα, Τεύχος 117, Απρίλιος-Ιούνιος 2012.

[2] Οι καθολικές και  a priori απαγορεύσεις έχουν νόημα όταν βλάπτεται η σωματική ακεραιότητα των ατόμων ή/και η ευζωία των ανηλίκων, όπως στις περιπτώσεις της κλειτοριδεκτομής και του γάμου ανηλίκων.

 

Share

Η σεξουαλική αγωγή στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα: Αποσπασματικές Δράσεις σε ένα Συγκεντρωτικό Σύστημα

sexeducation

του Λάζαρου Τεντόμα*

Δεν είναι εύκολο να αποτυπωθεί με ακρίβεια το ποια σχολικά προγράμματα σεξουαλικής αγωγής πραγματοποιούνται πανελλαδικά, ωστόσο αν θέλουμε, σε πολύ γενικές γραμμές, να διατυπώσουμε μια πρώτη εκτίμηση, αυτή θα ήταν ότι η σεξουαλική αγωγή βασίζεται στη χρήση ενός αποσπασματικού λόγου αποκομμένου από τις μεταβαλλόμενες συνθήκες του κοινωνικού γίγνεσθαι. Στο άρθρο-σχόλιο αυτό θα επιχειρηθεί μια πρώτη παρουσίαση των χαρακτηριστικών αυτής της αποσπασματικότητας έτσι ώστε, μέσα από την ανάλυση για το χαρακτήρα του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, να αποσαφηνιστούν ποια είναι τα όρια που προσδιορίζουν τα στοιχεία περί σεξουαλικής ταυτότητας εντός και περί του ελληνικού σχολείου.

Πρώτα από όλα όμως χρειάζεται να αναφερθεί τι έχει επισημανθεί στη διεθνή βιβλιογραφία αναφορικά με το τι εννοούμε με τον όρο “σχολική ζωή”. Σύγχρονες κοινωνιολογικές και ανθρωπολογικές μελέτες έχουν στοιχειοθετήσει την άποψη ότι δεν υπάρχει μια ομοιογενής αντίληψη για το τι είναι σχολική ζωή. Δηλαδή κάθε σχολική μονάδα έχει τη δική της δυναμική, τη δική της κουλτούρα με αποτέλεσμα να είναι λάθος να πιστεύουμε ότι όλοι οι μαθητές και οι μαθήτριες αντιλαμβάνονται και βιώνουν με τον ίδιο τρόπο το θεσμό του σχολείου. Επιπλέον, η σχολική ζωή δεν είναι μόνο η ζωή εντός σχολείου και λαμβάνεται υπόψη ότι οι μαθητές και μαθήτριες συμμετέχουν σε διάφορες δραστηριότητες σε κέντρα ψυχαγωγίας και άθλησης που συμπληρώνουν αυτό που ονομάζουμε σχολική ζωή. Στην Ελλάδα δυστυχώς δεν υπάρχουν αρκετές εθνογραφικές μελέτες για τη ζωή εντός και περί του σχολείου, αλλά αν θέλουμε να εντοπίσουμε μια πρώτη εκτίμηση είναι ότι τα σχολεία στην Ελλάδα δεν λειτουργούν σε τέτοιο βαθμό αυτόνομα, έτσι ώστε να διαμορφώνουν συγκεκριμένα διακριτά χαρακτηριστικά που να μας επιτρέπουν στην αποτύπωση μιας πολυφωνικής κοινωνικής εμπειρίας. Τα ελληνικά σχολεία είναι σφικτά δεμένα στο άρμα ενός εθνικού προγράμματος σπουδών σε ένα συγκεντρωτικό εκπαιδευτικό σύστημα όπου δεν αναγνωρίζει εύκολα τις κάθε είδους διαφορετικότητες.

Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω καταλαβαίνουμε ότι είναι εξαιρετικά δύσκολο να αναγνώσουμε τον τομέα της σεξουαλικής αγωγής υπό το πρίσμα μιας καταγραφής (αρχικά) και πλουραλιστικής έκφρασης (κατόπιν) πολιτικών συναισθημάτων πέρα από την κυριαρχία μιας γραμμικού -σχεδόν αυταρχικού- τύπου συσχέτισης του προσωπικού με το συλλογικό.

Ειδικότερα, η σεξουαλική αγωγή δεν συνδέεται, στο παρόν εκπαιδευτικό σύστημα στην Ελλάδα, με τη διδακτέα ύλη, αντιθέτως στα περισσότερα σχολικά εγχειρίδια όλων των βαθμίδων εκπαίδευσης η σεξουαλικότητα είναι απούσα. Ελάχιστες εξαιρέσεις έχουν καταγραφεί, κυρίως στα βιβλία του λυκείου στο μάθημα της βιολογίας, όπου όμως η σεξουαλικότητα παρουσιάζεται υπό το πρίσμα του ιατρικού μοντέλου. Ακόμη και στα καινούργια διδακτικά αντικείμενα, όπως αυτά της Πολιτικής Παιδείας (Α’ και Β’ Λυκείου) δεν υπάρχει καμία αναφορά στην σεξουαλικότητα ως στοιχείο πολιτικής αναγνώρισης στο επίπεδο των ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων. Αντιθέτως κυριαρχεί η σταθερή και επαναλαμβανόμενη διπολικότητα των ορίων άντρας/γυναίκα χωρίς να παρατίθενται στοιχεία από την φεμινιστική οπτική (λέξη άγνωστη στα σχολικά βιβλία) και βέβαια χωρίς καμία αναγνώριση όλων των τύπων σεξουαλικότητας πέρα από τα προ-καθορισμένα του ετεροκανονικού λόγου.

Όλα αυτά έχουν ως αποτέλεσμα να είναι εξαιρετικά δύσκολο για τις διδάσκουσες και τους διδάσκοντες να αναπτύξουν ένα σαφή λόγο για θέματα σεξουαλικής ταυτότητας και χρήσεων του σώματος.

Όταν πρόσφατα προσπάθησα στο μάθημα της Κοινωνιολογίας της γ’ λυκείου να αναπτύξω τις σύγχρονες θεωρίες από την οπτική των Σπουδών Φύλου, είδα την αντίδραση και την έκπληξη μιας μερίδας μαθητών και μαθητριών μου, κάτι που και εγώ ο ίδιος δεν κατάφερα να διαχειριστώ με επιτυχία. Συγκεκριμένα ανέφερα ότι πλέον στις κοινωνικές επιστήμες δεν είναι δόκιμο να μιλάμε για οικογένεια, αλλά για οικογενειακούς σχηματισμούς και ότι η κοινωνική εμπειρία πλέον μας δείχνει ότι δεν υπάρχει μόνο η πυρηνική οικογένεια αλλά και άλλοι τύποι οικογενειών (μονογονεϊκές όλων των τύπων και ομόφυλα οικογενειακά σχήματα), μια μερίδα μαθητών και μαθητριών μου υποστήριξαν μέσα στο μάθημα ότι “οι ομοφυλόφιλοι και οι λεσβίες είναι ανώμαλα άτομα και χρειάζονται ιατρική υποστήριξη γιατί είναι δυστυχισμένα άτομα”. Με το περιστατικό αυτό -το οποίο δεν είναι το μόνο- βάζουμε ως υπόθεση εργασίας ότι στο χώρο του σχολείου, όπως είναι τώρα διαμορφωμένη η κατάσταση, δεν είναι εύκολο να εισάγουμε αναλύσεις που να περιλαμβάνουν και να εξηγούν την περιπλοκότητα και τη ρευστότητα των σεξουαλικών πρακτικών και ταυτοτήτων. Ο μαθητικός πληθυσμός είναι πολύ λογικό να συνδέει τον μετανεωτερικό θεωρητικό λόγο με την κατασκευασμένη εκπαιδευτικά (και όχι μόνο) έννοια της ανωμαλίας και της κανονικότητας από τη στιγμή που κυρίαρχα διδακτικά πεδία, όπως το μάθημα των θρησκευτικών, δεν αποσαφηνίζουν τη στάση τους σε ζητήματα σεξουαλικότητας.

Με κανέναν τρόπο δεν υποστηρίζω ότι δεν γίνονται προσπάθειες, κυρίως από τα προγράμματα Αγωγής της Υγείας στις γυμνασιακές τάξεις και ότι δεν υπάρχουν συνάδελφοι και συναδέλφισσες που συμβουλεύονται τη σχετική με το θέμα βιβλιογραφία, αλλά σε πολύ γενικές γραμμές είναι κοινός τόπος ότι οι Σπουδές Φύλου και κατ’ επέκταση οι φεμινιστικές προσεγγίσεις και η Queer θεωρία δεν είναι ενταγμένες στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα.

Για να επεξεργαστούμε βιώσιμες προτάσεις απαιτείται αναδιάρθρωση του αναλυτικού προγράμματος σπουδών, έτσι ώστε η σεξουαλική αγωγή να συνδέεται με τα επιμέρους επιστημονικά πεδία και όχι να εισάγουμε την σεξουαλική αγωγή ως κάτι αποκομμένο από την επιστημονική διαθεματική λογική, βασισμένη αποκλειστικά σε μια επιφανειακή καταγραφή της κοινωνικής εμπειρίας. Συγκεκριμένα, οι μαθητές και μαθήτριες δεν πρέπει να συζητήσουν θέματα σεξουαλικότητας αποκομμένοι από την σύγχρονη κοινωνική, πολιτική, οικονομική και ανθρωπολογική θεωρία σε ζητήματα όπως η κοινωνική κατασκευή του φύλου, τα ακτιβιστικά κινήματα, την υποτέλεια της γυναίκας σε ζητήματα μητρότητας, ανατροφής παιδιών και φροντίδας, τη σχέση οικιακού και δημόσιου χώρου στον προσδιορισμό της σεξουαλικότητας, το ζήτημα της κοινωνικής κινητικότητας, τους πολιτιστικούς προσδιορισμούς και συσχετισμούς, τις βιοεξουσιαστικές λογικές (κριτική στο ιατρικό μοντέλο και στην έννοια της φυσικοποίησης) κά.

Τέλος, για να συνδεθώ με τον πρόλογο πρέπει να σημειώσω ότι η κλειστότητα των σχολικών μονάδων, η συγκεντρωτική λογική του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, η εξεταστικοκεντρική λογική που συμπιέζει και περιορίζει την έκφραση συναισθημάτων και διαχείρισης αυτών (πιο έντονα στις λυκειακές τάξεις) είναι χαρακτηριστικά που δεν ευνοούν τη διαπραγμάτευση βασικών στοιχείων της σύγχρονης καθημερινότητας και δεν βοηθούν, αντιθέτως εμποδίζουν, τη σύνδεση της σχολικής κοινότητας με τις επιμέρους τοπικότητες, ταυτότητες όχι μόνο σε θέματα σεξουαλικότητας. Η συγκεντρωτική διοικητική δομή του εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα λειτουργεί για την ενίσχυση ενός ανδρικού ετεροκανονικού λόγου, στο πλαίσιο του οποίου η σεξουαλική αγωγή παραμένει θολή και αποσπασματική στη σφαίρα της “απόκρυφης κοινωνικής εμπειρίας”, γεγονός που συντηρεί και υπονοεί τη σεξουαλικότητα ως υπαρξιακή αναρώτηση σε μια κατάσταση αναμονής λύσεων. Σε μια διαρκή εκκρεμότητα, αδύναμη να εκφραστεί και εντέλει να παραμείνει περισσότερο στο: Ό,τι κι αν πεις, θα στραφεί εναντίον σου.

* Δρ. Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, Εκπαιδευτικός

 

Διαβάστε ακόμα

«Τα παιδιά μας μπαίνουν στο σχολείο με δύο μαμάδες και βγαίνουν χωρίς μπαμπά»

Η Σεξουαλική Αγωγή δεν είναι μόνο Βιολογία

Share

Τα έμφυλα στερεότυπα δεν έχουν θέση κάτω από το Χριστουγεννιάτικο δέντρο

children-christmas-tree

της Δήμητρας Κογκίδου

Τα έμφυλα στερεότυπα δεν έχουν θέση κάτω από το Χριστουγεννιάτικο δέντρο. Αυτό είναι το κεντρικό σύνθημα της μεγάλης καμπάνιας No Gender December που διεξάγεται αυτόν τον μήνα στην Αυστραλία από την οργάνωση Play Unlimited με στόχο να δοθεί ένα τέλος στο έμφυλο μάρκετινγκ των παιχνιδιών και αυτό το Δεκέμβρη να μην υπάρχουν κάτω από το Χριστουγεννιάτικο δέντρο ‘’κοριτσίστικα’’ ή ‘’αγορίστικα’’ παιχνίδια -όπως αυτά που προτείνουν πολλοί κατάλογοι και οδηγοί παιχνιδιών ως δώρα.

Η αντεπίθεση κατά των έμφυλων παιχνιδιών

Παρά την αξιοσημείωτη πρόοδο προς την κατεύθυνση της ισότητας  των φύλων, στον κόσμο των παιχνιδιών επικρατεί ο έμφυλος διαχωρισμός και υπάρχουν σοβαρές κοινωνικές κυρώσεις για τα παιδιά που παραβιάζουν το χάσμα των φύλων. Ευτυχώς κατά τα τελευταία χρόνια, αρκετοί άνθρωποι και οργανώσεις σε όλο τον κόσμο έχουν αρχίσει να αμφισβητούν την έμφυλη διχοτόμηση των παιχνιδιών.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, στα τέλη του 2012, η οργάνωση Let Toys Be Toys – For Girls and Boys  ξεκίνησε ως καμπάνια γονιών μέσα από μια σχετική ιστοσελίδα Mumsnet και  εξελίχθηκε σε μια δυναμική οργάνωση που έχει αναλάβει πολλές πρωτοβουλίες για να πάψει ο αυστηρός διαχωρισμός ανάμεσα σε αγορίστικα και κοριτσίστικα παιχνίδια.  Υποστηρίζει ότι τα παιχνίδια είναι για διασκέδαση, για μάθηση, για ενθάρρυνση της δημιουργικότητας και της φαντασίας. Τα παιδιά πρέπει να είναι ελεύθερα να παίξουν με τα παιχνίδια που τα κινούν το ενδιαφέρον. Τα καταστήματα πρέπει να σταματήσουν να καθοδηγούν τα παιδιά για τα παιχνίδια με τα οποία πρέπει να παίζουν σύμφωνα με το φύλο τους. Τα μέλη της οργάνωσης απευθύνονται σε εταιρείες κατασκευής παιχνιδιών και εμπόρους και τους ζητούν να κατηγοριοποιήσουν τα παιχνίδια θεματικά ή με βάση τις λειτουργίες τους, αλλά όχι το φύλο και έτσι να αφήσουν τα παιδιά να αποφασίσουν ποια παιχνίδια θέλουν. Μεγάλες εταιρείες παιχνιδιών έλαβαν υπόψη τις διαμαρτυρίες και τις παρατηρήσεις και βελτιώθηκαν.  Μάλιστα σε μία έρευνα που έκαναν το 2013 στα καταστήματα  παιχνιδιών διαπίστωσαν ότι ο διαχωρισμός  σε παιχνίδια ‘’για αγόρια’’ και παιχνίδια ‘’για κορίτσια’’ μειώθηκε κατά 60%. Επίσης, μετά από ενέργειες της  οργάνωσης Let Toys Be Toys στο Ηνωμένο Βασίλειο, τα καταστήματα Tesco, Toys R Us, Next, Boots, Sainsbury’s, Debenhams και τελευταία το Marks & Spencer συμφώνησαν για ουδέτερη παρουσίαση των παιχνιδιών.  Επόμενος στόχος είναι τα καταστήματα Morrisons και οι εταιρείες που κατασκευάζουν παιχνίδια. Στο πλαίσιο αυτής της οργάνωσης λειτούργησε πρόσφατο και αντίστοιχη  πρωτοβουλία για τα βιβλία -Let Books Be Books.

Στην Αυστραλία το 2013, μετά το παράδειγμα της οργάνωσης  Let Toys Be Toys στο Ηνωμένο Βασίλειο, η Thea Hughes και η Julie Huberman ξεκίνησαν αντίστοιχη εκστρατεία και δημιούργησαν την οργάνωση Play Unlimited –Every Toy for Every Body  και γρήγορα έπεισαν τα καταστήματα  ‘’Toys R Us’’ να καταργήσουν την κατηγοριοποίηση των παιχνιδιών ‘’για αγόρια’’ ή ‘’για κορίτσια’’  στην ιστοσελίδα τους. Η  Play Unlimited υποστηρίζει ότι τα παιδιά θα πρέπει να είναι ελεύθερα να αποφασίσουν ποια παιχνίδια τα ενδιαφέρουν, χωρίς να έχουν ενημερωθεί από το έμφυλο μάρκετινγκ τι είναι κατάλληλο  ‘’γι ‘αυτά’’ και τι δεν είναι καθώς αυτό  περιορίζει το δικαίωμά τους να καθορίσουν το δικό τους τρόπο διασκέδασης. Η  οργάνωση ελπίζει να αυξήσει  τη συνειδητοποίηση των γονιών σχετικά με τις επιπτώσεις  που μπορεί να έχει το έμφυλο μάρκετινγκ στις απόψεις των παιδιών σχετικά με το τι θα πρέπει να τα αρέσει και τι όχι, ή με ποια παιχνίδια θα πρέπει να παίζουν σύμφωνα με το φύλο τους. Τα παιδιά δεν πρέπει να μάθουν ότι ορισμένα παιχνίδια δεν είναι κατάλληλα γι’ αυτά λόγω του φύλου τους. Επίσης, υποστηρίζουν ότι τα  παιδιά ωφελούνται από τη συμμετοχή τους σε ένα ευρύ φάσμα εμπειριών παιχνιδιού, εξασκούνται σε  διαφορετικές δεξιότητες καθώς μεγαλώνουν και  μαθαίνουν για τον κόσμο. Όλα τα παιδιά θα πρέπει να ενθαρρύνονται να μαθαίνουν χωρίς περιορισμούς με βάση το φύλο τους, απελευθερωμένα από  έμφυλα τα στερεότυπα που αποτελούν τροχοπέδη και αποθαρρύνουν την ισότιμη  πρόσβαση σε όλα τα παιχνίδια για όλα τα παιδιά.

Υπάρχουν και πολλές άλλες μεμονωμένες περιπτώσεις αντεπίθεσης κατά των έμφυλων παιχνιδιών σε όλο τον κόσμο. Θα αναφέρω δύο παραδείγματα.

Στις ΗΠΑ, για παράδειγμα, η Antonia Ayres-Brown,  μαθήτρια λυκείου, αρθρογράφησε πρόσφατα σε εφημερίδα αναφέροντας την εκστρατεία που άρχισε το 2008, όταν ήταν μόλις 11 ετών, για  να σταματήσει την παράδοση των εστιατορίων γρήγορου φαγητού McDonald’s  να δίνουν μαζί με το Happy Meal  ένα παιχνίδι  με βάση το φύλο του παιδιού. Στην επιστολή που είχε γράψει τότε  στον διευθύνοντα σύμβουλο της McDonald ‘s  ρωτούσε επιπλέον  αν θα ήταν νόμιμο για την McDonald ‘s  να ρωτάει στις συνεντεύξεις για  δουλειά αν κάποιος ήθελε τη δουλειά ‘’ανδρική’’ ή ‘’γυναικεία’’. Λίγες εβδομάδες αργότερα, έλαβε μια σύντομη απάντηση που την πληροφορούσε ότι «τα McDonald’s δεν εκπαιδεύουν τους υπαλλήλους τους να κάνουν τέτοιες ερωτήσεις και ότι μάλλον η εμπειρία της δεν ήταν ο κανόνας». Αυτή η απάντηση δεν ήταν ικανοποιητική και γι ‘αυτό άρχισε να επισκέπτεται αρκετά καταστήματα McDonald’s με τον πατέρα της για  συλλογή των δεδομένων, έκαναν  καταγγελία στην Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και ίσων ευκαιριών κατά  των McDonald ‘s για τη διάκριση με βάση το φύλο,  αλλά αυτή απορρίφθηκε. Κατά την εκδίκαση της υπόθεσης το κατάστημα ισχυρίστηκε ότι αν είχε ζητήσει παιχνίδι ‘’για αγόρι’’, ευχαρίστως θα της το έδιναν και έτσι μετά από κάποιο διάστημα αποφάσισε να διερευνήσει αυτόν τον ισχυρισμό. Οργάνωσε 30 επισκέψεις  αγοριών  και κοριτσιών, ηλικίας 7-11 ετών, σε 15 καταστήματα  McDonald  και παρήγγειλαν – ανεξάρτητα -ένα Happy Meal.  Στο 92,9%  των περιπτώσεων δόθηκε το παιχνίδι που ήταν σύμφωνο με το φύλο του παιδιού, χωρίς καμιά ερώτηση.  Όταν τα παιδιά ζήτησαν αμέσως να αλλάξουν το παιχνίδι, στο 42,8 % των καταστημάτων υπήρξε άρνηση.

Η Antonia Ayres-Brown έστειλε νέα επιστολή στον διευθύνοντα σύμβουλο της McDonald ‘s  με τα αποτελέσματα της πρόσφατης μελέτης  και εκφράζοντας την ανησυχία της για τις  βλαβερές συνέπειες του έμφυλου διαχωρισμού των παιχνιδιών. Πήρε την ακόλουθη απάντηση: «Είναι πρόθεση και στόχος των McDonald’s   κάθε πελάτης που παίρνει το παιδικό γεύμα να του παρέχεται και το παιχνίδι της επιλογής του, χωρίς καμία κατάταξη του παιχνιδιού ως κατάλληλου ‘’για αγόρια’’ ή ‘’για κορίτσια’’. Έχουμε πρόσφατα επανεξετάσει τις κατευθυντήριες οδηγίες  και τις πρακτικές μας και έχουμε κάνει βελτιώσεις έτσι ώστε  να εξασφαλίσουμε ότι τα παιχνίδια θα διανέμονται με βάση την πολιτική μας». Είναι ενθαρρυντικό ότι έχει δημοσιευτεί ανακοίνωση τοίχου σε κατάστημα McDonald ‘s  με οδηγίες για το προσωπικό  ότι θα ρωτούν αν θέλει παιχνίδι My Little Pony ή Skylanders και όχι παιχνίδι ‘’για κορίτσι’’ ή ‘’για αγόρι’’. Βέβαια, αυτό δεν σημαίνει ότι όλα τα καταστήματα στην πράξη θα το εφαρμόσουν.  Μπορεί το θέμα αυτό να φαίνεται ασήμαντο για κάποια άτομα, αλλά σκεφτείτε ότι τα McDonald ‘s πουλούν πάνω από 1  δισεκατομμύριο Happy Meals κάθε χρόνο στις ΗΠΑ και αυτό το ερώτημα τίθεται σε γονείς ή και παιδιά και ασκείται πίεση να συμμορφωθούν στα έμφυλα στερεότυπα.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η Tricia Lowther συμμετέχει ενεργά στην κατάργηση του έμφυλου διαχωρισμού των παιχνιδιών  και αναφέρει ότι αφορμή στάθηκε το παρακάτω συμβάν. Στην 6χρονη κόρη της άρεσε η ταινία Pixar Cars και έτσι όταν βρέθηκαν σε  σούπερ μάρκετ και είδε για πρώτη φορά κουτιά χυμών με αυτοκίνητα και πριγκίπισσες, επέλεξε χάρτινα κουτάκια χυμών που είχαν απεικονίσεις με αυτοκίνητα πιστεύοντας ότι αυτό θα προτιμούσε και η κόρη της. Τότε η κόρη της έκρυψε τα κουτάκια με το χυμό και όταν τη ρώτησε η μητέρα της ποιο ήταν το θέμα, απάντησε: «Είναι αγορίστικο». Η μητέρα συνέχισε λέγοντας: «Αλλά σου αρέσουν τα αυτοκίνητα, έτσι δεν είναι;» και η μικρή απάντησε «Ναι, αλλά δεν θέλω να το μάθει κανείς». Σήμερα η Lowther συμμετέχει στην εκστρατεία της οργάνωσης Let Toys Be Toys.

Γιατί είναι σημαντικό να πάψει ο αυστηρός διαχωρισμός ανάμεσα σε αγορίστικα και κοριτσίστικα παιχνίδια;

Παρά το γεγονός ότι τα παιδιά περνούν μεγάλο χρονικό  διάστημα  παίζοντας, είναι αξιοσημείωτο  το γεγονός ότι  λίγη προσοχή έχει δοθεί στο φαινόμενο της έμφυλης διχοτόμησης των παιχνιδιών και στις επιπτώσεις του –ενδεχόμενα γιατί συμβαίνει πολύ συχνά και θεωρείται, ως ένα βαθμό, αυτονόητο μέσα σε ένα κόσμο βαθιά διχοτομημένο ως προς το φύλο. Το ελπιδοφόρο είναι ότι τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια αυξανόμενη ανησυχία διεθνώς για το ζήτημα καθώς αυτή η πρώιμη διχοτόμηση των ενδιαφερόντων και των δραστηριοτήτων των παιδιών έχει ως αποτέλεσμα να  αποκτούν μέσα από το παιχνίδι διαφορετικές εμπειρίες και δεξιότητες τα αγόρια και τα κορίτσια και κατά συνέπεια να περιορίζονται οι δυνατότητες ολόπλευρης ανάπτυξής τους.

Επιπλέον, πέρα από τα διαφορετικά μηνύματα που δίνουν οι διαφορετικοί τύποι παιχνιδιών για τους έμφυλους ρόλους, έχουν και διαφορετικό εκπαιδευτικό περιεχόμενο, στοιχείο που έχει σχέση με τη μελλοντική επιτυχία των παιδιών στη μάθηση σε πολλούς τομείς του αναλυτικού προγράμματος και στη συνέχεια  στις επαγγελματικές τους επιλογές. Για παράδειγμα, αν τα αγοράκια είναι πιο εξοικειωμένα με τις κατασκευές και την τεχνολογία μέσα από το παιχνίδι από πολύ νωρίς, τότε στο σχολείο θα νοιώθουν πιο φιλικά για ορισμένους τομείς του αναλυτικού προγράμματος, θα έχουν περισσότερες δεξιότητες και αυτοπεποίθηση ότι μπορούν να τα καταφέρουν. Γνωρίζουμε ότι τα αγόρια ενθαρρύνονται να εμπλέκονται σε ενεργητικές δραστηριότητες και κατασκευαστικά παιχνίδια. Τα «αγορίστικα» παιχνίδια παροτρύνουν σε ανακαλύψεις,  αναζητήσεις, ανταγωνισμό,  κίνηση,  επίλυση προβλημάτων  Η υπόθεση είναι ότι οι αρχικές εμπειρίες των παιδιών μ’ αυτά τα είδη παιχνιδιού μπορεί να διευκολύνουν την ανάπτυξη μαθηματικών, μηχανικών και χωροτακτικών δεξιοτήτων – σημαντικά στοιχεία για την μετέπειτα ανάπτυξη των παιδιών σ’ αυτούς τους τομείς του αναλυτικού προγράμματος. Επιπλέον, υπάρχουν αρκετές ενδείξεις από πρόσφατες έρευνες ότι τα παιχνίδια με τα οποία παίζουν τα μικρά παιδιά ενδεχόμενα οδηγούν σε επιλογές καριέρας. Το ζήτημα δεν είναι τόσο απλό καθώς ένα κατασκευαστικό παιχνίδι δεν θα  διδάξει στα παιδιά πώς να γίνουν μηχανικοί,  αλλά είναι πιθανό να προωθήσει θετικές στάσεις προς τη συγκεκριμένη επιστημονική περιοχή και να καταγραφεί απο τα παιδιά ως μια ευχάριστη δραστηριότητα. Αυτό που τα παιδιά βρίσκουν διασκεδαστικό και ευχάριστο μπορεί να καθορίσει το τι θέλουν να κάνουν όταν μεγαλώσουν.

Πάρα πολλές ερευνήτριες επισημαίνουν ότι η βιομηχανία των παιχνιδιών φαίνεται να έχει αποσυνδεθεί από τις ευρύτερες αλλαγές στην κοινωνία  στον τομέα της ισότητας των φύλων. Αυτό εκ πρώτης όψεως είναι παράδοξο, ερμηνεύεται όμως αν διερευνήσουμε το ρόλο του μάρκετινγκ στον τομέα των παιχνιδιών, αλλά και συνολικά όλων των προϊόντων που απευθύνονται σε μικρά παιδιά.  Οι εταιρείες παιχνιδιών, όπως όλες οι εταιρείες,  θέλουν να αυξήσουν τα  κέρδη τους.  Είναι πολύ πιο επικερδές  να δημιουργήσουν χωριστές αγορές για τα αγόρια και για τα κορίτσια, που καθεμία έχει τα δικά της  διακριτά προϊόντα, αντί να κάνουν ενιαία προϊόντα που απευθύνονται  σε αγόρια και κορίτσια. Έτσι, προωθώντας τα έμφυλα στερεότυπα  επιβάλλουν διαφορετικούς χρωματικούς κώδικες για αγόρια και κορίτσια, προωθούν διαφορετικά χαρακτηριστικά  στην προσωπικότητα των κοριτσιών και των αγοριών, διαφορετικές επαγγελματικές καριέρες. Η βιομηχανία παιχνιδιών άρχισε να στηρίζεται περισσότερο στην κατάτμηση της αγοράς με βάση το φύλο και αυτό,  από οικονομική άποψη,  είναι λογικό  γιατί μπορεί  έτσι να πουλήσει σε μια οικογένεια δύο διαφορετικές εκδοχές ενός παιχνιδιού ή τελείως διαφορετικά παιχνίδια για το αγόρι και το κορίτσι. Η έμφυλη διχοτόμηση των  παιχνιδιών, όμως, αναπαράγει την εσφαλμένη αντίληψη ότι τα αγόρια και τα κορίτσια είναι τελείως διαφορετικά και την ενισχύει προδιαγράφοντας τα διαφορετικά ενδιαφέροντα, δεξιότητες και κλίσεις σε αγόρια και κορίτσια. Αυτή η επιλογή έχει, όμως, κοινωνικό κόστος –και τα επιστημονικά δεδομένα δεν προσφέρουν καμία άφεση στο επίπεδο της ηθικής ότι έχει βιολογικό έρεισμα.

Νέες τάσεις στο μάρκετινγκ των παιχνιδιών – Οι εταιρείες αλλάζουν την προσέγγισή τους

Μετά από πίεση οργανώσεων που έχουν αναλάβει πολλές πρωτοβουλίες για να πάψει ο αυστηρός διαχωρισμός ανάμεσα σε αγορίστικα και κοριτσίστικα παιχνίδια,  ορισμένες  κατασκευάστριες εταιρείες και  καταστήματα πώλησης παιχνιδιών αλλάζουν την προσέγγισή τους. Ορισμένοι έμποροι λιανικής πώλησης χρησιμοποιούν ουδέτερο ως προς το φύλο μάρκετινγκ, παρουσιάζοντας τα παιχνίδια (ή τα βιβλία και άλλα παιδικά είδη)  με τέτοιο τρόπο που ενθαρρύνει όλα τα παιδιά να τα εξερευνήσουν. Αυτό το πετυχαίνουν με πολλούς τρόπους, όπως με το να μην έχουν χωριστά τμήματα με πινακίδες σήμανσης ‘’για αγόρια’’ ή ‘’για κορίτσια’’ (στα καταστήματα και στις ιστοσελίδες ηλεκτρονικού εμπορίου),  αποφεύγοντας τη χρωματική σήμανση με βάση τη διχοτομία ‘’ροζ –γαλάζιο’’ και τις στερεοτυπικές έμφυλες απεικονίσεις στους καταλόγους στους (ηλεκτρονικούς και έντυπους). Υπάρχουν πολλοί τρόποι για να γίνουν κατηγοριοποιήσεις παιχνιδιών χωρίς άμεση ή έμμεση αναφορά στο φύλο, όπως η ηλικία, ο τύπος του παιχνιδιού ή της δραστηριότητας κ.ά. Επίσης, πολλές κατασκευάστριες εταιρείες παράγουν παιχνίδια σε μια μεγάλη ποικιλία χρωμάτων αποφεύγοντας τον περιορισμό στο ‘’ροζ –γαλάζιο.

Η νέα στροφή –δεν είναι καθόλου διαδεδομένη στην Ελλάδα -μπορεί και αυτή να έχει να έχει ως απώτερο στόχο το κέρδος, αλλά είναι πιο συμβατή με αυτό που ορισμένες και ορισμένοι προσπαθούμε να διδάξουμε στα παιδιά, δηλαδή να παίζουν με  ‘’ουδέτερα ως προς το φύλο’’ παιχνίδια.

Τα παιχνίδια δεν είναι ‘’για αγόρια’’ ή ‘’για  κορίτσια’’.  Τα παιχνίδια  είναι  για τα παιδιά.

Η προσπάθεια για ουδέτερα ως προς το φύλο παιχνίδια δεν σημαίνει  απλά την κατάργηση του ροζ και του γαλάζιου ή τη στροφή των παιδιών και σε παιχνίδια που παραδοσιακά δεν συνδέονται με το φύλο τους. Σημαίνει ότι  δίνεται το μήνυμα στα παιδιά ότι όλες οι δυνατότητες για παιχνίδι είναι ανοικτές και διαθέσιμες έτσι ώστε να αποκτήσουν ένα μεγαλύτερο εύρος εμπειριών και δεξιοτήτων  -χωρίς άγχος για το αν αυτό είναι συμβατό με το φύλο τους. Επιπλέον, είναι σημαντικό τα παιδιά να έχουν πρόσβαση σε μια ευρεία ποικιλία παιχνιδιών χωρίς τους περιορισμούς των έμφυλων διχοτομήσεων  καθώς διαφορετικά παιχνίδια έχουν  διαφορετικό εκπαιδευτικό περιεχόμενο και  αυτό μεγιστοποιεί τις ευκαιρίες τους για μάθηση και τις επαγγελματικές επιλογές τους αργότερα και συμβάλλει στην ανάπτυξη σημαντικών δεξιοτήτων σε διάφορους τομείς.

Τώρα που πλησιάζουν τα Χριστούγεννα είναι εύκολο να επιλέξουμε κούκλες ή  κουκλόσπιτα για τα κορίτσια και  αεροπλανάκια ή αυτοκινητάκια ή φιγούρες δράσης  για τα αγόρια, χωρίς πολύ σκέψη – αλλά υπάρχουν πολλοί λόγοι για να μην αγοράζουμε πάντα  παιχνίδια σύμφωνα με τα έμφυλα στερεότυπα καθώς αυτό βλάπτει τόσο τα κορίτσια, όσο και τα αγόρια. Τα  παιχνίδια κάτω από το χριστουγεννιάτικο δέντρο ας μην επιλεγούν φέτος με κριτήριο μόνον το φύλο του παιδιού, όπως προτείνει και η εκστρατεία No Gender December.

Ας οργανωθούμε

Ως γονείς, εκπαιδευτικοί και γενικά καταναλωτές/τριες  θα πρέπει να προσπαθήσουμε να ελαχιστοποιήσουμε την αγορά έμφυλων παιχνιδιών στα παιδιά.  Δυστυχώς, όμως, υπάρχουν λίγες  επιλογές παιχνιδιών που δεν είναι έμφυλες και δεν βασίζονται στα έμφυλα στερεότυπα.  Αυτό δεν θα επιφέρει άμεσα ευρύτερες αλλαγές στο τομέα αυτό. Για το λόγο αυτό νομίζω ότι πρέπει να απαιτήσουμε να έχουμε τη δυνατότητα να κάνουμε περισσότερες επιλογές ‘’ουδέτερων ως προς το φύλο’’ παιχνιδιών, δηλαδή αλλαγές στην κατασκευή των παιχνιδιών και γενικότερα στο μάρκετινγκ της βιομηχανίας παιχνιδιών. Η κατάργηση των διαφορετικών ζωνών ‘’για κορίτσια’’ και ‘’για αγόρια’’ στα καταστήματα  των παιχνιδιών είναι ένα σημαντικό πρώτο βήμα, αλλά πρέπει να συνεχιστεί με τις παραπάνω αλλαγές στην κατασκευή/ανακατασκευή των παιχνιδιών και στο μάρκετινγκ. Διαφορετικά θα συνεχίσει να υπάρχει πίεση στα κορίτσια και στα αγόρια να συμμορφωθούν στα έμφυλα στερεότυπα.

Και στην Ελλάδα θα πρέπει να υπάρξει καμπάνια για την κατάργηση του έμφυλου μάρκετινγκ των παιχνιδιών. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η δημιουργία της σελίδας μου στο Facebook  με την ονομασία  Όλα τα Παιχνίδια για Όλα τα Παιδιά.

Δεν αρέσουν όλα τα παιχνίδια σε όλα τα παιδιά –αλλά οι επιλογές αυτών που τους αρέσουν μπορεί να είναι ανεξάρτητες από το φύλο.

Πηγή: tvxs

 

Διαβάστε ακόμα

Πέρα από το ροζ και το γαλάζιο

Τα παιχνίδια των παιδιών: Περισσότερο έμφυλα από ποτέ

 

Share

Πέρα από το ροζ και το γαλάζιο

pinkisnotforgirls copy

της Δήμητρας Κογκίδου

Είναι αγόρι ή  κορίτσι;

Η παγίδα του φύλου αρχίζει από πολύ νωρίς, πριν ακόμα γεννηθεί το παιδί, από το υπερηχογράφημα. Ίσως το πιο κοινό τελετουργικό στις δυτικές κοινωνίες σχετικά με τη γέννηση  ενός μωρού είναι η προετοιμασία του παιδικού δωματίου και η αγορά των «κατάλληλων για το φύλο» του μωρουδιακών και διαφόρων αντικειμένων. Διαφορετικά στυλ και χρώματα στα πρώτα ρουχαλάκια, στα σεντόνια και στις κουβέρτες, στη διακόσμηση του δωματίου και στα πρώτα παιχνίδια που αντανακλούν τις απόψεις των ενηλίκων για τους έμφυλους ρόλους. Πηγαίνοντας σε ένα κατάστημα παιχνιδιών για τα πρώτα βρεφικά παιχνίδια, βλέπεις ταυτόχρονα και τους διαφορετικούς διαδρόμους ή ορόφους για τα παιχνίδια «για αγόρια» ή «για κορίτσια». Ροζ για τα κορίτσια και γαλάζιο για τα αγόρια. Ήδη από τις κλινικές τα μωρά αντιμετωπίζονται διαφορετικά με μπλε και ροζ βραχιολάκια στα χεράκια τους.

Γιατί, άραγε, τα  προϊόντα για παιδιά εξακολουθούν να είναι τόσο έμφυλα ενώ έχει υπάρξει σημαντική πρόοδος στον τομέα της ισότητας των φύλων στις σύγχρονες κοινωνίες;

Ροζ ή γαλάζιο; Τα προϊόντα για τα παιδιά έχουν έμφυλα χαρακτηριστικά

Η ανάγκη διαφοροποίησης του ανδρισμού από τη θηλυκότητα αντικατοπτρίζεται σε μια ποικιλία προϊόντων για παιδιά που έχουν έμφυλα χαρακτηριστικά.   Μπορούμε να τα βρούμε στα παιχνίδια, στα ρούχα, στα σχολικά είδη, στα ηλεκτρονικά παιχνίδια, σε ταινίες για παιδιά, σε νεανικά περιοδικά, στα τρόφιμα που προορίζονται ειδικά για παιδιά, στη διακόσμηση των παιδικών δωματίων, στα είδη φροντίδας για παιδιά, αλλά και στην κουλτούρα των ΜΜΕ. Καθώς μεγαλώνουν τα κορίτσια δέχονται θετικά σχόλια για τα μαλλιά και την εμφάνισή τους, ενώ τα αγόρια για το θάρρος και τη δύναμή τους και αν δεν  ακούσουν αυτά από το οικογενειακό τους περιβάλλον, θα εισπράξουν αντίστοιχα μηνύματα από τις διαφημίσεις για παιδιά, από τα παιδικά προγράμματα στην τηλεόραση, τις ταινίες και τα παιχνίδια. Από πολύ μικρή ηλικία τα παιδιά μαθαίνουν ότι ο κόσμος είναι βαθιά διχοτομημένος ως προς το φύλο, ότι τα αγόρια και τα κορίτσια είναι διαφορετικά, φορούν διαφορετικά ρούχα, συμπεριφέρονται με διαφορετικό τρόπο, παίζουν με διαφορετικά παιχνίδια και αγαπούν διαφορετικά χρώματα…

Τι χρώμα έχει το φύλο;

Έχει το φύλο χρώμα; Έχει…. Ένα παράδειγμα.

Εδώ και πολλά χρόνια έχουν υπάρξει πολλές διαμαρτυρίες στις ΗΠΑ για τα διαφοροποιημένα κατά φύλο παιχνίδια που έδιναν τα  καταστήματα McDonald με τα Happy Meals, γεγονός που ώθησε τα καταστήματα να τροποποιήσουν την πολιτική τους. Σχετικά πρόσφατα έδιναν τη φιγούρα δράσης  Spider-Man, μόνον που για τα αγόρια το δώρο περιείχε ένα αυτοκίνητο, μια φιγούρα Spider-Man και μια μάσκα Spider-Man  στα τυπικά χρώματά του που είναι κόκκινο και μπλε, ενώ για τα κορίτσια φιγούρα Spider-Man ροζ, ένα κοκαλάκι, μια βούρτσα μαλλιών και βραχιόλια με το σήμα του Spider-Man, αλλά σε χρώμα μωβ και ροζ. Το ζήτημα είναι γιατί αν ένα κορίτσι θέλει ένα παιχνίδι Spider-Man, αυτός θα πρέπει να είναι ροζ και όχι σε κόκκινο και μπλε που είναι τα χρώματά του; Επιπλέον, γιατί ένα παιχνίδι πρέπει να γίνει ροζ για να προσελκύσει τα κορίτσια; Δεν θα μπορούσε να δημιουργηθεί και μια Spider-Woman αν ο στόχος είναι να προσελκύσουν περισσότερα κορίτσια στις φιγούρες δράσης;

Αυτό δεν αποτελεί το μοναδικό παράδειγμα. Έχουμε πολλά ίδια παιχνίδια, ακόμα και «ουδέτερα ως προς το φύλο», που κυκλοφορούν σε διαφορετικές εκδοχές για αγόρια και για κορίτσια, με διαφορετικά χρώματα και σχήματα και ορισμένες φορές με διαφορετικό αριθμό λειτουργιών –λιγότερες για τα κορίτσια.

Υπάρχουν πολλές μελέτες που διερευνούν το ρόλο του χρώματος στο πλαίσιο των έμφυλων στερεοτύπων και όλες δείχνουν ότι υπάρχει διαφοροποίηση κατά φύλο. Το χρώμα αποτελεί μια από τις κύριες αιτίες για την έμφυλη κατηγοριοποίηση των παιχνιδιών από τα παιδιά. Μια σημαντική πηγή επιρροής των παιδιών ως προς την επιλογή χρωμάτων οφείλεται στο γεγονός ότι εκτίθενται από τη γέννησή τους σε ένα ροζ ή γαλάζιο περιβάλλον και με αντίστοιχες επιλογές στα χρώματα των παιχνιδιών. Είναι λογικό, λοιπόν, στη συνέχεια το χρώμα να αποτελεί ένα από τα κύρια κριτήρια για την έμφυλη κατηγοριοποίηση των μικρών παιδιών. Χρειάζεται να γίνουν περισσότερες έρευνες για το ποια χρώματα θεωρούνται «αγορίστικα ή κοριτσίστικα» σε διαφορετικές ηλικίες των παιδιών. Αυτό όμως που είναι πιο σημαντικό είναι να βρούμε αποτελεσματικούς τρόπους για να καταπολεμήσουμε τα έμφυλα στερεότυπα στη βάση του χρώματος.

Είσαι κορίτσι; «THINK PINK»

Είσαι κορίτσι; Η παλέτα του ροζ είναι για σένα – φούξια, λαμπερό ροζ, απαλό ροζ, ροζ με καρδούλες, λουλουδάκια ή glitter. «Τα κορίτσια αγαπούν το ροζ». Η έντονη παρουσία του ροζ είναι παντού και όπως μου είπε μια φίλη: «είναι σαν ένα τέρας που καταβροχθίζει όλα τα άλλα χρώματα». Ροζ μπορεί να είναι το χρώμα που κυριαρχεί στο υπνοδωμάτιο του κάθε μικρού κοριτσιού σήμερα, ίσως στα περισσότερα ρούχα και αξεσουάρ, καθώς και σε άλλα αντικείμενα που συνήθως χρησιμοποιεί. Τα περισσότερα παιχνίδια «για κορίτσια» είναι, επίσης, σε αποχρώσεις ροζ έως μωβ και ακολουθούν άλλες παστέλ αποχρώσεις. Σιγά –σιγά όλο αυτό το ροζ «συννεφάκι» τυλίγει τις ζωές των σύγχρονων κοριτσιών και γίνεται ροζουλί καταιγισμός. Γιατί οι διάδρομοι των «κοριτσιών» στα καταστήματα πρέπει να είναι γεμάτοι με ροζ παιχνίδια και ρούχα; Ας βάλουμε ένα τέλος στη ροζοποίηση!

Οι γυναίκες της δικής μου γενιάς δεν θυμόμαστε να ήμασταν τόσο παθιασμένες με το ροζ.  Σήμερα το ροζ είναι διάχυτο στη ζωή των νεαρών κοριτσιών μας και η αγορά είναι αμείλικτη στη χρωματική διαφοροποίηση των ειδών που απευθύνονται σε μικρά κορίτσια και αγόρια. Τι συμβαίνει και τα κορίτσια «αγαπούν το ροζ»; Γιατί ετοιμάζουμε τις σύγχρονες «μικρές πριγκίπισσες» για μια ζωή «en rose»; Ποιος είναι ο ρόλος της βιομηχανίας παιχνιδιών, ένδυσης και διασκέδασης στη γκετοποίηση του ροζ;

Το ροζ  έχει γίνει από τα πιο σημαντικά στοιχεία του σχεδιασμού των «κοριτσίστικων» παιχνιδιών τα τελευταία χρόνια. Έχουν γραφτεί πάρα πολλά για την προέλευση της έλξης των κοριτσιών από το ροζ, αλλά σύμφωνα με όλα τα δεδομένα τα αίτια είναι κοινωνικοπολιτισμικά.  Υποστηρίζεται ότι η Barbie  φταίει για την μεγάλη διάδοση του ροζ, αν και όταν βγήκε στη δεκαετία του 1950 ως κούκλα μόδας υψηλής ραπτικής ήταν ντυμένη σε μαύρο και άσπρο. Στη δεκαετία του ’70 η  Barbie συνδέθηκε με το ροζ χρώμα. Η Mattel – κατασκευάστρια εταιρεία της Barbie- έχει τα πνευματικά δικαιώματα στην απόχρωση του ροζ  που ονομάζεται Barbie Pink και δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε οτιδήποτε δεν είναι της Barbie. Το ροζ είναι το χρώμα κυρίως για τα πολύ μικρά κορίτσια, μέχρι την ηλικία περίπου των 5-6 και οι κούκλες Barbie και οι πριγκίπισσες Disney είναι κυρίως στα ροζ. Καθώς φθάνουν στην ηλικία των 8 ή 9 ετών, κάνουν πιο συνειδητές επιλογές ενδυμάτων και επηρεάζονται περισσότερο από τις τάσεις της μόδας. Για το λόγο αυτό και οι κούκλες που απευθύνονται σε μεγαλύτερα κορίτσια, όπως οι Monster High, φοράνε περισσότερα χρώματα.

Αν είσαι γονιός και θέλεις να μεγαλώσεις την κόρη σου χωρίς τους περιορισμούς που επιβάλλουν τα έμφυλα στερεότυπα σε όλα τα επίπεδα είναι πολύ δύσκολο  να αποφύγεις τη ροζ χιονοστιβάδα. Πολύ συχνά ακούγεται το επιχείρημα ότι «αν δεν σας αρέσουν και διαφωνείτε, μην αγοράζετε ροζ». Το ζήτημα δεν λύνεται έτσι απλά, καθώς το μήνυμα ότι τα αγόρια είναι διαφορετικά από τα κορίτσια θα εξακολουθεί να μεταδίδεται σε μια αγορά όπου υπάρχει έμφυλος διαχωρισμός όλων των ειδών για παιδιά και θα εξακολουθήσει να υπάρχει η προσδοκία για συμμόρφωση που θα ασκεί πίεση σε γονείς και παιδιά. Χρειάζεται ισχυρή βούληση από γονείς και παιδιά για να αντισταθούν και να ξεχωρίσουν. Κουβεντιάζοντας το καλοκαίρι στις διακοπές με δύο μαμάδες μικρών παιδιών για το θέμα αυτό, η μία μαμά λέει για την 5χρονη κόρη της: «Το ροζ της αρέσει! Δεν μπορώ να της πάρω τίποτα σε άλλο χρώμα» και η άλλη μαμά απαντά: «Αν ήθελε σοκολάτα για πρωινό, μεσημεριανό και βραδινό θα την άφηνες ενώ ξέρεις ότι αυτό της κάνει κακό; Εμένα η κόρη μου –είναι 9 ετών – τολμάει να είναι διαφορετική γιατί έτσι την μάθαμε».

Αν το κοριτσάκι από τη γέννησή του περιβάλλεται μόνο με ροζ αντικείμενα και παιχνίδια, το κάνουμε να πιστέψει ότι είναι το αγαπημένο του χρώμα. Ροζ βλέπει και στα καταστήματα εκεί που είναι τα κοριτσίστικα παιχνίδια. Η ροζ χιονοστιβάδα επεκτείνεται και στα επιτραπέζια παιχνίδια καθώς και αυτά κυκλοφορούν σε κοριτσίστικες εκδοχές (π.χ. η ροζ Monopoly, όπου τα ακίνητα και τα ξενοδοχεία έχουν αντικατασταθεί με μπουτίκ και εμπορικά κέντρα, το Scrabble με λεξιλόγιο στην κατηγορία της μόδας). Αργότερα, στην ενήλικη ζωή το ροζ είναι χρώμα που χαρακτηρίζεται από θηλυκότητα, τρυφερότητα, παιδικότητα, αθωότητα και ρομαντισμό. Στην ετήσια έκθεση παιχνιδιών στο Javits Center της Νέας Υόρκης που είναι η μεγαλύτερη εμπορική έκθεση της βιομηχανίας των παιχνιδιών με 100.000 προϊόντα, τα 75.000 περίπου από αυτά  ήταν ροζ. Οτιδήποτε «κοριτσίστικο» έχει γίνει σχεδόν μονοχρωματικό από τη βιομηχανία παιδικών ειδών.

Δεν έχει κάτι κακό το ροζ ως χρώμα, αλλά είναι ένα τόσο μικρό κομμάτι του ουράνιου τόξου

Ο σεξισμός που αποτυπώνεται σε όλα τα αντικείμενα που προορίζονται για παιδιά, η σεξιστική επιρροή του μάρκετινγκ και η ροζοποίηση έχει προκαλέσει πολλές συζητήσεις σε γονείς και εκπαιδευτικούς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και έχει οδηγήσει στη δημιουργία οργανώσεων για την καταπολέμησή τους. Για παράδειγμα, στη Μεγάλη Βρετανία ξεκίνησε το 2008 μια καμπάνια, οι Pinkstinks ως αντίδραση στη ροζ χιονοστιβάδα  των μηνυμάτων που παίρνουν τα κορίτσια μέσα από όλα τα είδη που απευθύνονται σε παιδιά. Μέσα από τη δράση τους προσπαθούν να ανατρέψουν αυτήν την αντίληψη προωθώντας αλλαγές σε προϊόντα που περιορίζουν τα κορίτσια στα έμφυλα στερεότυπα. Όπως αναφέρουν στη διακήρυξή τους: «Το πρόβλημα δεν είναι ο κατακλυσμός με το ροζ χρώμα, αλλά οι συμβολισμοί και οι συνδηλώσεις του καθώς κάτω από την ομπρέλα αυτή εντάσσεται οτιδήποτε προωθεί ένα στερεότυπο τρόπο  για να είσαι κορίτσι: χαριτωμένη, παθητική, κολλημένη με τη μόδα, τα ψώνια, τον καλλωπισμό». Άλλη συναφής καμπάνια για την κατάργηση των έμφυλων διαχωρισμών στα παιχνίδια και στα βιβλία στη Μεγάλη Βρετανία  είναι η Let Toys Be Toys.

Η νέα εκστρατεία # Free To Wear Pink (# Freetowearpink)  άρχισε στην Καλιφόρνια των ΗΠΑ τον Απρίλιο του 2014 και δίνει το μήνυμα ότι όλα τα παιδιά πρέπει να είναι ελεύθερα να φορέσουν ροζ ανεξάρτητα από το φύλο τους και ιδιαίτερα  ενθαρρύνει τα αγόρια και τους γονείς τους.  Η εκστρατεία συσχετίζεται με  τα ρούχα για παιδιά Quirkie Kids αλλά δεν είναι απλά έξυπνο μάρκετινγκ. Διαθέτει unisex παιδικά t-shirts σε ροζ και μωβ με θέματα που δεν συνδέονται με το ροζ, όπως, ζώα, δεινόσαυρους, τέρατα, εξωγήινους. Η εκστρατεία είναι πολύ δημοφιλής στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και οι γονείς συμμετέχουν ανεβάζοντας φωτογραφίες παιδιών που εκφράζουν τη μοναδικότητά τους μέσα από το ντύσιμο.

Πάρα πολλοί γονείς σε διάφορες ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης και ιστοσελίδες για γονείς αναφέρουν ότι αισθάνονται ότι η μάχη για την κατάργηση του ροζ είναι μια χαμένη μάχη, παρά τις δικές τους προσπάθειες να περιορίσουν τα ροζ παιχνίδια, ρούχα και αντικείμενα για στα κορίτσια τους. Παράλληλα, όμως, διαπιστώνουν ότι μετά από κάποια ροζ φάση ευτυχώς κάποια παιδιά αλλάζουν.

Το ροζ ως στρατηγική μάρκετινγκ για τα παιχνίδια και τα είδη για κορίτσια

Αν παρατηρήσουμε όλα τα προϊόντα που απευθύνονται στα παιδιά μοιάζει τα κορίτσια και τα αγόρια ζουν χωριστά, στις άκαμπτες σφαίρες του ροζ και του  μπλε με την πρώτη να είναι παθητική, όμορφη και απαλή και η δεύτερη επιθετική, ενεργητική, δυναμική και ισχυρή. Η δικαιολογία για αυτό το είδος του έμφυλου διαχωρισμού είναι συνήθως ότι είναι φυσικό και ότι  έτσι ήταν πάντα.

Πάντως το  ροζ δεν ήταν το «κατάλληλο» χρώμα για κορίτσια μέχρι το 1950. Διεθνή γυναικεία περιοδικά της δεκαετίας του ‘40 προέτρεπαν τους γονείς  να ντύνουν  τα αγόρια τους  στα ροζ  επειδή είναι ένα θερμό και εκφραστικό χρώμα και τα κορίτσια με ένα ήρεμο γαλάζιο. Ιστορικοί μόδας, αναφέρουν ότι η σύνδεση του μπλε με τα αγόρια και του ροζ με τα κορίτσια είναι σχετικά πρόσφατη. Μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα όλα τα μωρά ήταν ντυμένα στα λευκά για πρακτικούς λόγους καθώς δεν υπήρχαν τα πλυντήρια και ο μόνος τρόπος για να καθαρίσουν καλά τα ρούχα των μωρών ήταν να τα βράσουν. Δεν υπήρχε καμία προσπάθεια να δηλωθεί το φύλο του παιδιού καθώς τόσο τα αγόρια, όσο και τα κορίτσια, φορούσαν φορέματα «ουδέτερα ως προς το φύλο». Στο πρώτο μισό του 20ου αιώνα, οι κανόνες άρχισαν να αλλάζουν και εμφανίζεται χαλαρά το ροζ και το μπλε. Το ροζ εθεωρείτο ως αρρενωπή απόχρωση – μια παστέλ εκδοχή του κόκκινου-η οποία συνδέεται με τη δύναμη και το μπλε, λόγω της σύνδεσής του με την Παναγία συνδέεται με τη σταθερότητα και την πίστη και συμβολίζει τη θηλυκότητα.

Οι κανόνες σε σχέση με το χρώμα συχνά δεν είχαν καμιά σχέση με το φύλο. Πότε ακριβώς καθιερώθηκε το ροζ δεν είναι πολύ σαφές. Από τη δεκαετία του ’50 το ροζ άρχισε να συνδέεται στενά με τη θηλυκότητα, αλλά τα αγόρια εξακολουθούν συχνά να φορούν ροζ ρούχα, ενώ κατά τη δεκαετία του ’70 το ροζ και το μπλε δεν κυριαρχούσαν στα παιχνίδια. Κατά τη διάρκεια της ακμής της «ουδέτερης ως προς το φύλο» ανατροφής των παιδιών, η οποία διήρκεσε από το 1965 έως το  1985, το ροζ είχε απορριφθεί ως χρώμα για τα κορίτσια από φεμινιστές γονείς γιατί είχε συσχετισθεί έντονα με την παραδοσιακή θηλυκότητα. Στα μέσα της δεκαετίας του ’70 στον κατάλογο του Sears –είναι κυρίαρχος στις ΗΠΑ- δεν υπήρχαν πολλά ροζ ρούχα για τα μικρά παιδιά, παρά μόνον μερικά για τα μωρά. Η ίδια τάση κυριαρχεί και στο Ηνωμένο Βασίλειο. Στον κατάλογο παιχνιδιών του Argos to 1976 τα βασικά χρώματα ήταν το κόκκινο και το κίτρινο και υπάρχουν ορισμένα έμφυλα παιχνίδια, όπως σετ καλλωπισμού, που η συσκευασία τους διαφέρει πολύ από τις σημερινές. Πότε και πως ακριβώς άλλαξε αυτό δεν είναι αρκετά σαφές, αλλά οι πρώτες ηρωίδες της Disney –Σταχτοπούτα, Ωραία Κοιμωμένη, Wendy, Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων, Mary Poppins- ήταν ντυμένες σε διάφορες αποχρώσεις του σιέλ. Όταν η εταιρεία εισήγαγε τη σειρά Princess, άλλαξε σκόπιμα το φόρεμα της Ωραίας Κοιμωμένης σε ροζ για να τη διαφοροποιήσει  από τη Σταχτοπούτα.

Γύρω  στα μέσα της δεκαετίας του 1980 οι διαφορετικές ηλικιακές ομάδες και το φύλο χρησιμοποιήθηκαν ως στρατηγικές του μάρκετινγκ για να αυξηθούν οι πωλήσεις. Τότε δημιουργήθηκε μια τρίτη κατηγορία –για τη νηπιακή ηλικία-μεταξύ των βρεφικών ενδυμάτων και των ρούχων για μεγαλύτερα παιδιά και έγινε ο διαχωρισμός των αγορίστικων και κοριτσίστικων ρούχων στην ηλικία των δύο. Έτσι το ροζ κυριάρχησε ως «κοριτσίστικο» χρώμα ιδιαίτερα για τα μικρά παιδιά. Ο θρίαμβος του ροζ και μπλε οφείλεται στον κατακερματισμό της αγοράς παιχνιδιών έτσι ώστε να υπάρξουν μεγαλύτερα κέρδη και να είναι πιο δύσκολο για τους γονείς να αγοράσουν ένα παιχνίδι για αδέλφια διαφορετικού φύλου. Αν η κόρη σας, για παράδειγμα, έχει ένα ροζ ποδήλατο με στοιχεία στο τιμόνι που θεωρούνται ως κατεξοχήν θηλυκά, τότε είναι πολύ λιγότερο πιθανό να το δώσετε και στο γιο σας και έτσι ίσως θα αγοράσετε ένα άλλο.

Ορισμένοι επικρίνουν τις μητέρες –όχι και τους πατέρες- ή ακόμα και τα κορίτσια για την κυριαρχία του ροζ και της πριγκίπισσας στη ζωή των κοριτσιών. Πολλά μικρά κορίτσια «αγαπούν το ροζ» και την «κουλτούρα της ροζ πριγκίπισσας» που είναι αστραφτερή και διασκεδαστική. Είναι εύλογες οι ανησυχίες των γονιών για τις επιπτώσεις που έχει στα κορίτσια η παγίδευση στη ροζ κουλτούρα της πριγκίπισσας καθώς επικεντρώνεται πολύ έντονα στην εξωτερική εμφάνιση και διδάσκει  στα κορίτσια ότι αυτή είναι πολύ σημαντική και πρέπει να αναζητούν έπαινο γι’ αυτήν. Το ζήτημα δεν είναι να στερήσουμε από τα παιδιά μια πηγή απόλαυσης και διασκέδασης, όπως είναι τα παραμύθια και οι ταινίες με πριγκίπισσες ή τα παιχνίδια ρόλων με αυτές, αλλά να μη ξεχνάμε και τη παιδαγωγική τους σημασία και ότι όταν αυτό γίνεται μονοδιάστατα και εξακολουθητικά, εμπεριέχει κινδύνους. Επιπλέον, τις περισσότερες φορές αυτή η επιλογή είναι μονόδρομος και καταναγκαστικά επιβαλλόμενη από το μάρκετινγκ. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την αναπτυξιακή φάση των παιδιών κατά την οποία πιστεύουν ότι το φύλο τους εξαρτάται από  εξωτερικά γνωρίσματα, όπως το πώς ντύνονται, και έτσι για να δηλώσουν την κοριτσίστικη ταυτότητά τους προσκολλώνται στα πιο προφανή στερεοτυπικά χαρακτηριστικά για το φύλο τους. Αν αυτό που κυριαρχεί για τα κορίτσια είναι οτιδήποτε ροζ και το στυλ της πριγκίπισσας, τότε αυτή θα είναι η εμμονή των περισσότερων κοριτσιών –τουλάχιστον κατά την αναπτυξιακή αυτή φάση –σε αντίθεση με τα αγόρια που θα πρέπει να αποφεύγουν οτιδήποτε θεωρείται «κοριτσίστικο».

Αν είναι να κατηγορήσουμε οπωσδήποτε, λοιπόν, κάποιον θα πρέπει να είναι πρωτίστως το μάρκετινγκ που περιορίζει ασφυκτικά τις επιλογές κυρίως για τα μικρά κορίτσια. Η κουλτούρα της ροζ πριγκίπισσας είναι τμήμα μιας τεράστιας βιομηχανίας και ενός ισχυρού μάρκετινγκ που ενθαρρύνει τον καταναλωτισμό με καταναγκαστικό τρόπο και ενισχύει αρνητικά στερεότυπα για το φύλο και την ομορφιά στα νεαρά κορίτσια.

Πηγή: tvxs

 

Διαβάστε ακόμη

Τα παιχνίδια των παιδιών: Περισσότερο έμφυλα από ποτέ

Η συμβολή της αντισεξιστικής εκπαίδευσης στη δημιουργία μιας κοινωνίας χωρίς έμφυλη βία

 

Share

«Τα παιδιά μας μπαίνουν στο σχολείο με δύο μαμάδες και βγαίνουν χωρίς μπαμπά»

LOATbiblio

της Σοφίας Ξυγκάκη

Συνέντευξη με τη Στέλλα Μπελιά, συγγραφέα του βιβλίου Τα ΔΥΟ μικρά ΑΒΓΑ. Το πρώτο ελληνικό βιβλίο για τις ΛΟΑΤ οικογένειες.

Πώς προέκυψε η ανάγκη να γράψεις αυτό το βιβλίο; Τι κενό καλύπτει;

Στο εξωτερικό, εδώ και αρκετά χρόνια, κυκλοφορούν πολλά βιβλία για μικρά παιδιά που μιλούν και για άλλες μορφές οικογένειας αλλά, στη χώρα μας, μέχρι πριν λίγο καιρό, απουσίαζαν εντελώς όχι μόνο τα πρωτότυπα αλλά και τα μεταφρασμένα βιβλία. Η μοναδική εξαίρεση ήταν ένα μεταφρασμένο παιδικό βιβλίο με τίτλο Η Μίλι, η Μόλι και οι Μπαμπάδες τους. Το βιβλίο αυτό μιλάει για διαφορετικούς τύπους οικογένειας και ανάμεσά τους είναι μια οικογένεια με δύο μπαμπάδες: όμως, ακόμα και σε αυτήν την περίπτωση, που οι δύο μπαμπάδες αναφέρονται στον τίτλο του βιβλίου και εικονογραφούνται στο εξώφυλλο, το κείμενο είναι τόσο «διακριτικό» ώστε ακόμα και ο ενήλικος αναγνώστης δεν μπορεί να είναι σίγουρος για την σχέση αυτών των μπαμπάδων. Δεν είναι σαφές δηλαδή εάν πρόκειται για ομόφυλο ζευγάρι, αν πρόκειται για δύο διαδοχικούς συζύγους-συντρόφους της μαμάς κλπ.

Η λογοτεχνία, όταν αγνοεί επιδεικτικά ομάδες του πληθυσμού, φαίνεται να νομιμοποιεί τις προκαταλήψεις της κοινωνίας, επιδεικνύοντας ένα είδος ρατσισμού, αφού η άρνηση παρουσίας αυτών των ομάδων στα κείμενα ισοδυναμεί πάντα με απόρριψη.  Η μη αναφορά, για παράδειγμα, στις ομογονεϊκές οικογένειες αποτελεί ιδεολογική θέση που μεταφράζεται ως «οι ομογονεϊκές οικογένειες πρέπει να εξοριστούν ως ανεπιθύμητες από την κοινωνία μέσω της συμβολικής έξωσής τους από τα βιβλία».

Όμως, σε αυτό το σημείο, θα πρέπει να αναρωτηθούμε μήπως ο αποκλεισμός κοινωνικών ομάδων από τα βιβλία για παιδιά οδηγεί σε διαιώνιση των προκαταλήψεων, μήπως οδηγεί σε ομοφοβία, σεξισμό και  ρατσισμό.

Τα Δύο μικρά αυγά έρχονται να καλύψουν το εγχώριο εκδοτικό κενό και να δείξουν ότι και άλλες οικογενειακές δομές αξίζουν μια θέση στα βιβλία, φροντίζοντας κυρίως για την ψυχική υγεία εκείνων των παιδιών που δεν μεγαλώνουν μέσα σε παραδοσιακά σχήματα.

Ποια είναι η δική σου εμπειρία ως νηπιαγωγός σε ό,τι αφορά την οικογένεια και τους ρόλους; Τα παιδιά της προσχολικής ηλικίας έχουν ήδη διαμορφώσει στερεότυπα στο μυαλό τους;

Στην κοινωνία μας οι άνθρωποι θεωρούν δεδομένο –στερεοτυπικά– ότι η συντροφικότητα, η σεξουαλική δραστηριότητα, η αμοιβαία φροντίδα, η γέννηση, η ανατροφή και η φροντίδα των παιδιών θα έχουν ως κύρια εστία τους την πυρηνική ετεροκανονική οικογένεια.

Η πυρηνική είναι η πιο διαδεδομένη μορφή οικογένειας στη σύγχρονη κοινωνία. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να ορίζονται όλο και περισσότερο οι άλλες μορφές ως «ασυνήθεις», «παρεκκλίνουσες», ακόμη και «παθολογικές». Όποιο σχήμα δεν είναι «πυρηνική ετεροκανονική οικογένεια» δεν γίνεται εύκολα αποδεκτό ως «οικογένεια».

Ο «λόγος της οικογένειας» έχει τη δύναμη να ορίζει τι είναι κανονικό και τι μη αποδεκτό. Τα μικρά παιδιά γνωρίζουν κυρίως ό,τι βλέπουν στο κοινωνικό τους περιβάλλον, στα βιβλία που τους διαβάζουν οι ενήλικοι και, σταδιακά, οργανώνουν την κοινωνική τους εμπειρία. Μεγαλώνουν έχοντας στις περισσότερες περιπτώσεις  παγιώσει στερεότυπα για το φύλο, για το τι είναι «αγορίστικο» και τι «κοριτσίστικο» και για το τι είναι οικογένεια. Ακόμα και τα παιδιά που προέρχονται από άλλες μορφές οικογενειακής οργάνωσης πιστεύουν, όπως δείχνουν τα εικονογραφημένα παραμύθια που ξεφυλλίζουν, ότι η «οικογένεια» έχει  το σχήμα «μαμά- μπαμπάς- παιδί», ακόμα κι αν αυτό δεν συμβαίνει στο δικό τους σπιτικό.

duomamades

Κατά πόσο το περιβάλλον του σχολείου είναι φιλικό προς τις ομογονεϊκές οικογένειες; Όταν, για παράδειγμα, απαιτείται η υπογραφή των κηδεμόνων, θεωρείται ότι θα είναι ετερόφυλο ζευγάρι; Όταν τα παιδιά καλούνται να ζωγραφίσουν την οικογένεια, το αναμενόμενο είναι να απεικονίσουν το στερεότυπο μαμά, μπαμπά κτλ;

Δίνεται η εντύπωση ότι, ως εκπαιδευτικοί και σχολείο, έχουμε βεβαιωθεί πως δεν υπάρχουν άλλες οικογενειακές δομές στην χώρα μας εκτός από εκείνη της ετεροκανονικής πυρηνικής οικογένειας. Όλη η δομή του εκπαιδευτικού μας συστήματος είναι έτσι φτιαγμένη, ώστε να μην αφήνει περιθώρια σε οποιαδήποτε άλλη οικογενειακή δομή να διεκδικήσει από τον σχολικό θεσμό ίση αντιμετώπιση με την ετεροκανονική πυρηνική οικογένεια.

Τα αναλυτικά μας προγράμματα, τα σχολικά μας βιβλία και ολόκληρο το εκπαιδευτικό μας σύστημα είναι έτσι δομημένο, ώστε να θεωρούμε κάπως σαν δεδομένο ότι όλα μα όλα τα παιδιά που φοιτούν στα σχολεία μας προέρχονται από οικογένειες με έναν μπαμπά και μια μαμά και ίσως κι έναν παππού και μια γιαγιά σε διπλανό πλάνο. Πουθενά δεν λαμβάνουμε υπόψη μας ότι τα παιδιά βιώνουν εντελώς διαφορετικές πραγματικότητες από εκείνη που παρουσιάζουμε στο μάθημα και στα σχολικά μας βιβλία, δεν υπάρχουν εικόνες και αναφορές ούτε καν στις μονογονεϊκές οικογένειες (που λόγω των διαζυγίων είναι η συνηθέστερη περίπτωση), πόσο μάλλον σε οικογένειες με δύο μαμάδες ή δύο μπαμπάδες ή και με περισσότερους από δύο γονείς.

Όμως, όπως  το πρόσωπο του γονιού αλλάζει και προβάλλει νέα μη παραδοσιακά μοντέλα στην πραγματική ζωή, δεν θα ήταν  σωστό και υγιές στην αναπαράστασή της πραγματικότητας, στα βιβλία, όλοι αυτοί οι νέοι τύποι γονιών και οικογενειών που συγκροτούνται να  παρουσιάζονται εξίσου;

Ειδικά στο νηπιαγωγείο, που ένα βασικό εργαλείο δουλειάς είναι το λογοτεχνικό παιδικό βιβλίο, τα παιδιά που προέρχονται από άλλες οικογενειακές δομές δεν μπορούν να δουν πουθενά και να αναγνωρίσουν την εικόνα της δικής τους οικογένειας.

Φανταστείτε λοιπόν πως είναι να μεγαλώνεις και να μη βλέπεις πουθενά την πραγματικότητα που βιώνεις στο σπίτι σου, φανταστείτε την αγωνία του μικρού αναγνώστη που βλέπει τις οικογένειες των συμμαθητών του να αφθονούν στους λογοτεχνικούς χαρακτήρες των βιβλίων και η δική του οικογένεια να μην απεικονίζεται πουθενά. Αρχίζει να πιστεύει ότι κάτι δεν πάει καλά τόσο με τον ίδιο όσο και με την οικογένειά του.

Σε μεγάλο ποσοστό, οι γονείς που έχουν δημιουργήσει άλλα οικογενειακά σχήματα, εξαιτίας του απόλυτου νομικού κενού και της μηδενικής προστασίας από την πλευρά της πολιτείας, συνήθως δεν δηλώνουν στο σχολείο την δομή της οικογένειάς τους. Αυτό δημιουργεί αρκετές δυσκολίες στο παιδί που νιώθει ότι η οικογένειά του -που καταλαβαίνει ότι διαφέρει από τις οικογένειες των συμμαθητών του- κρατάει τα «μυστικά» της καλά κρυμμένα, κι έτσι κι εκείνο αρχίζει να προσαρμόζει την συμπεριφορά του νιώθοντας ότι πρέπει να κρατήσει την ίδια μυστικότητα. Αποφεύγει, λοιπόν, να μιλάει σε δασκάλους και  συμμαθητές για το σπίτι του και τους γονείς του.

Για τα μικρά παιδιά οι «σημαντικοί άλλοι» είναι οι γονείς τους, και όταν το σχολείο καταβροχθίζει την αλήθεια του παιδιού ως μη αποδεκτή, είναι σαν να του λέει ότι οι «γονείς σου δεν αξίζουν όσο οι γονείς των άλλων», σπρώχνοντάς το τελικά στην  αμηχανία και τη σιωπή. Έτσι, παρόλο που αρκετά παιδιά  έχουν για την οικογένεια μια διαφορετική εικόνα από εκείνη που προβάλει το σχολείο, το σχολείο φροντίζει να την αλλάξει και να την «κανονικοποιήσει» και τα παιδιά το αποδέχονται αυτό. Όπως έλεγε φίλη ακτιβίστρια: «Τα παιδιά μας μπαίνουν στο σχολείο με δύο μαμάδες και βγαίνουν χωρίς μπαμπά».

Ποια ήταν η αντίδραση των γονιών και των άλλων δασκάλων στο βιβλίο σου; Οι νηπιαγωγοί το αποδέχτηκαν; Μίλησαν γι’ αυτό μέσα στην τάξη; ή μήπως, ακόμη κι αν θέλουν να το συζητήσουν, φοβούνται τυχόν κυρώσεις από το σχολείο ή έντονες αντιδράσεις από τους υπόλοιπους γονείς;

Σε γενικές γραμμές, οι γονείς δεν είναι ιδιαίτερα πρόθυμοι να δεχτούν συζητήσεις στο σχολείο για θέματα που αφορούν τον ρατσισμό, τον σεξισμό και την ομοφοβία. Τα τελευταία χρόνια, βέβαια, σε ό,τι αφορά τον ρατσισμό, μοιάζει να υπάρχει γενικά κάποια ανοχή αλλά κάτι αντίστοιχο δεν συμβαίνει με τον σεξισμό και την ομοφοβία. Υπάρχει έντονος συντηρητισμός και αυτό κάνει εξαιρετικά δύσκολη τη θέση του εκπαιδευτικού που θα ήθελε να μιλήσει για όλα αυτά. Μια πιθανή ρήξη του εκπαιδευτικού με τους γονείς θα δημιουργούσε ένα τόσο εχθρικό περιβάλλον που θα δυσκόλευε απίστευτα την εκπαιδευτική διαδικασία.

Ειδικά  το θέμα της ομοφοβίας αποτελεί ταμπού για την σχολική τάξη καθώς, το εσφαλμένο κοινωνικό στερεότυπο/προκατάληψη πως η ομοφυλοφιλία κι η παιδεραστία είναι συνώνυμα ως λέξεις και ως πράξεις, κάνει τους εκπαιδευτικούς να δείχνουν από αμήχανοι έως και εντελώς αντίθετοι στην πιθανότητα να διαπραγματευτούν π.χ. το θέμα μιας οικογένειας με δύο μαμάδες ή δύο μπαμπάδες.  Ακόμα κι αν κάποιοι θα ήθελαν να ανοίξουν αντίστοιχες συζητήσεις  στις τάξεις τους, τις περισσότερες φορές δεν έχουν την γνώση και την εμπειρία να τα χειριστούν, και η πολιτεία δεν δείχνει καμία διάθεση να τους επιμορφώσει. Για παράδειγμα, εισάγονται προγράμματα  για την ενδοσχολική βία, αλλά η ενημέρωση και η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών είναι ανύπαρκτη  για το πώς θα μπορούσαν, μέσα από τα προγράμματα αυτά, να κάνουν το σχολείο ένα χώρο που θα χωράει με ασφάλεια όλα τα παιδιά.

Αρκετοί από εμάς έχουν ισχυρά παγιωμένα στερεότυπα για τους ρόλους των φύλων και μεγάλη εσωτερικευμένη ομοφοβία και τρανσφοβία· έτσι, χωρίς ουσιαστική επιμόρφωση και ευαισθητοποίηση, δεν μπορούν να ανταποκριθούν σε ένα ρόλο διαμεσολαβητικό ανάμεσα στον μαθητή, που η δομή της οικογένειάς του διαφέρει, και στην υπόλοιπη ομάδα της τάξης. Ακόμα κι όταν οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί είναι ανοιχτοί και πρόθυμοι, δεν είναι καθόλου εύκολο να δουλέψουν με τέτοια θέματα και συνήθως τα αποφεύγουν.

 

dyo-mikra-avga

Τα ΔΥΟ μικρά Αβγά

Κείμενο: Στέλλα Μπελιά

Εικόνες: Σμαράγδα Μάγκου

Εκδόσεις «Οικογένειες Ουράνιο Τόξο»

 

 

 

 

Share

Γιατί δεν προχωρούν οι γυναίκες στην εργασία; Ρώτα ένα διεμφυλικό άτομο

women_science copy

της Jessica Nordell

Πενήντα χρόνια μετά το βιβλίο της Μπέτυ Φρίνταν The Feminine Mystique και σαράντα χρόνια μετά το TitleIX[1], το ερώτημα γιατί οι γυναίκες μένουν πίσω σε θέματα καριέρας βασανίζει τους ερευνητές και όχι μόνο. Αν και οι γυναίκες εισέρχονται στην αγορά εργασίας σε ποσοστά αντίστοιχα με αυτά των αντρών, ανελίσονται πιο αργά και σπάνια φθάνουν στην κορυφή. Εκπροσωπούνται σε μικρότερα ποσοστά στην κορυφή της ιεραρχίας σε όλους τους τομείς από τις επιστήμες, έως τις τέχνες και τις επιχειρήσεις.

Ορισμένοι ισχυρίζονται ότι υπάρχει κάτι «διαφορετικό» στις γυναίκες – ότι οι γυναίκες μένουν στάσιμες εξαιτίας επιλογών τους ή των γνωσιακών και συναισθηματικών χαρακτηριστικών τους, έμφυτων ή κοινωνικών. Ως ένα άλλο ενδεχόμενο προτείνεται ότι τα εμπόδια για την πρόοδο των γυναικών βρίσκονται στο περιβάλλον τους – αντιμετωπίζουν εμπόδια αποκλειστικά και μόνο εξαιτίας του φύλου τους[2].

Παρά το γεγονός ότι προκαταλήψεις τέτοιου είδους έχουν αποδειχθεί πειραματικά, είναι δύσκολο να μελετηθούν στον πραγματικό κόσμο: με το ίδιο τρόπο που είναι δύσκολο να απομονωθεί η επίδραση ενός μόνο περιβαλλοντικού ρύπου στην ανθρώπινη υγεία, είναι σχεδόν αδύνατο να απομονώσουμε το φύλο ως μεταβλητή στον πραγματικό κόσμο και να παρακολουθήσουμε πως επηρεάζει την καθημερινή εμπειρία ενός ατόμου.

Αυτό ίσχυε μέχρι τώρα. Τα διεμφυλικά άτομα προσφέρουν εντελώς νέους τρόπους προσέγγισης του ζητήματος. Επειδή σήμερα τα διεμφυλικά άτομα παραμένουν στο ίδιο επάγγελμα (και μερικές φορές ακριβώς στην ίδια θέση εργασίας) μετά την επέμβαση επαναπροσδιορισμού φύλου, έχουν τη μοναδική ικανότητα να σκιαγραφήσουν τη διαφορά μεταξύ του πώς οι άντρες και οι γυναίκες βιώνουν το χώρο εργασίας. Η εμπειρία τους είναι ότι πιο κοντινό μπορούμε να έχουμε στην επιστημονική μεθοδολογία: απομονώνοντας και αλλάζοντας τη μεταβλητή του φύλου και διατηρώντας σταθερές όλες τις άλλες μεταβλητές (δεξιότητες, επάγγελμα, προσωπικότητα και ταλέντα), τα άτομα αυτά αποκαλύπτουν πως ακριβώς η εξωτερική εμφάνιση του φύλου επηρεάζει τις καθημερινές σχέσεις. Εάν θέλουμε πραγματικά να καταλάβουμε τις γυναίκες στην εργασία θα πρέπει να ακούσουμε προσεκτικά τις τρανς γυναίκες και τους τρανς άντρες: μπορούν να μας πουν περισσότερα στο χώρο εργασίας από οποιονδήποτε άλλον.

Ο Ben Barres βιολόγος στο Stanfordο οποίος έζησε και εργάστηκε σαν Barbara Barres έως και μετά τα 40, στη μεγαλύτερη διάρκεια της καριέρας του υπέστη διακρίσεις αλλά δεν τους έδωσε ιδιαίτερη βαρύτητα, θεωρώντας τες μικρά περιστατικά (όταν για παράδειγμα έλυσε ένα δύσκολο μαθηματικό πρόβλημα ένας καθηγητής είπε «μάλλον θα ζήτησες από τον φίλο να στο λύσει»). Όταν ωστόσο έγινε Ben παρατήρησε αμέσως μία διαφορά στην καθημερινή εμπειρία του: «οι άνθρωποι που δεν ξέρουν ότι είμαι διεμφυλικός μου φέρονται με πολύ μεγαλύτερο σεβασμό», λέει. Τον άκουγαν με μεγαλύτερη προσοχή και αμφισβητούσαν λιγότερο συχνά το κύρος του. Έπαψαν να τον διακόπτουν στις επαγγελματικές συσκέψεις. Σε ένα συνέδριο, ένας άλλος επιστήμνας είπε «ο Ben έδωσε μία σπουδαία διάλεξη σήμερα – άλλωστε η δουλειά του είναι τόσο καλύτερη από της αδερφής του» (ο επιστήμονας δεν ήξερε ότι ο Ben και η Barbara ήταν το ίδιο πρόσωπο). «Αυτός είναι ο λόγος που οι γυναίκες δεν διακρίνονται στον ακαδημαϊκό χώρο σε αξιόλογα ποσοστά» έγραψε, απατώντας στην περίφημη γκάφα του Larry Summers ο οποίος είχε πει ότι οι γυναίκες είναι εγγενώς λιγότερο ικανές στις σκληρές επιστήμες. «Δεν είναι η φροντίδα των παιδιών. Δεν είναι οι οικογενειακές υποχρεώσεις» λέει. «Αυτή η σκέψη μου έχει έρθει εκατομμύρια φορές: με παίρνουν περισσότερο στα σοβαρά».

Η εμπειρία αυτή όπως αποδεικνύεται είναι συνηθισμένη για τους τρανς άντρες. Για το βιβλίο της Just One of the Guys? Transgender Men and the Persistence of Gender Inequality, η κοινωνιολόγος Kristen Schilt πήρε συνέντευξη από δεκάδες διεμφυλικούς FTM (γυναίκες που έγιναν άντρες). Ένας από αυτούς επεσήμανε ότι όταν εκφράζει μία άποψη σε μία επαγγελματική σύσκεψη, τώρα όλοι κρατούν σημειώσεις. Ένας άλλος παρατήρησε ότι «όταν ήμουν γυναίκα, όσα στοιχεία κι αν παρουσίαζα, οι άλλοι έλεγαν ‘είσαι βέβαιη γι’ αυτό;’. Είναι τόσο παράξενο να μην χρειάζεται να υπερασπιστείς τις θέσεις σου». Όταν πρότειναν γυναίκες για προαγωγές οι άλλοι άντρες έλεγαν «α δεν την είχα σκεφτεί αυτή» – μπορούσαν πλέον να δίνουν πλέον προαγωγές σε γυναίκες γιατί οι άλλοι έπαιρναν τη συμβουλή τους περισσότερο στα σοβαρά. Χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς τους  τα οποία οι άλλοι θεωρούσαν αρνητικά όταν ήταν γυναίκες, τώρα αντιμετωπίζονταν ως θετικά. «Με θεωρούσαν επιθετική» είπε ένας από τους ερωτώμενους. «Τώρα θεωρούν ότι ‘παίρνω τα ηνία’. Λένε ‘μου αρέσει το πώς παίρνεις τα ηνία’».

Οι επιπτώσεις της μετάβασης FTM (από γυναίκα σε άντρα) δεν είναι πάντα θετικές. Η φυλή, όπως φαίνεται, μπορεί να επισκιάσει τον παράγοντα του φύλου όσον αφορά το πόσο οι άλλοι σε εκτιμούν. Οι μαύροι τρανς άντρες για παράδειγμα, διαπίστωσαν ότι τους έβλεπαν ως «επικίνδυνους» μετά τη μετάβαση. Ένας είπε ότι «από ενοχλητική μαύρη» έγινε «τρομακτικός μαύρος» και πλέον του ζητούν πάντα να παίζει τον «ύποπτο» σε εκπαιδευτικές ασκήσεις.

Τι συμβαίνει όμως όταν γίνεται το αντίθετο, όταν ένας άντρας γίνεται γυναίκα;  Η Joan Roughgarden είναι βιολόγος στο Stanford που έζησε και εργάστηκε ως Jonathan Roughgarden μέχρι και λίγο μετά τα πενήντα και η εμπειρία της ήταν σχεδόν αντιδιαμετρικά αντίθετη από αυτή του Barres. Σύμφωνα με τα λόγια της «Οι άντρες θεωρούνται επαρκείς μέχρις αποδείξεως του εναντίου, ενώ μία γυναίκα θεωρείται ανεπαρκής μέχρι εκείνη να αποδείξει το αντίθετο». Σε μία συνέντευξη, η Roughgarden επεσήμανε επίσης ότι αν αμφισβητούσε μία μαθηματική ιδέα οι άλλοι θεωρούσαν ότι αυτό συνέβαινε επειδή δεν την καταλάβαινε. Άλλες τρανς γυναίκες είδαν αλλαγές όχι μόνο στο πώς οι άλλοι αντιλαμβάνονταν τις ικανότητές τους αλλά και την προσωπικότητά τους. Στη δουλειά που κάνει η Schiltμε τρανς γυναίκες για ένα επόμενο βιβλίο της, είδε ότι οι συμπεριφορές που οι τρανς γυναίκες είχαν ως άντρες τώρα θεωρούνταν απωθητικές. Εκείνο που άλλοτε θεωρούνταν «αναλαμβάνω τα ηνία» τώρα ήταν «επιθετικό» και έπρεπε να προσαρμοστούν: οι τρανς γυναίκες γρήγορα μάθαιναν ότι το «να συνεχίσεις με τον ίδιο τρόπο βλάπτει την καριέρα σου».

Αντίθετα με όσους και όσες από εμάς έχουν εμπειρία του κόσμου μόνο από τη σκοπιά του ενός φύλου, όσοι και όσες συμμετείχαν στην έρευνα της Schilt μπόρεσαν να δουν πολύ καθαρά ότι «οι άντρες πετυχαίνουν στην εργασία σε υψηλότερα ποσοστά από τις γυναίκες εξαιτίας έμφυλων στερεοτύπων που δίνουν προτεραιότητα στην ‘αρρενοπώτητα’ και όχι επειδή έχουν περισσότερες ικανότητες ή δεξιότητες». Οι προκαταλήψεις είναι δύσκολο να αναγνωριστούν. «Μέχρι κάποιος να τις βιώσει» έγραψε ο Barresστην απάντησή του στον Summers, «απλώς δεν πιστεύει ότι υπάρχουν». Και ο κόσμος τείνει να πιστεύει ότι το πρόβλημα βρίσκεται αλλού: «όλοι θεωρούν ότι υπάρχουν προκαταλήψεις εκεί έξω ‘αλλά εγώ δεν είμαι τέτοιος άνθρωπος’» λέει η Schilt.

Ωστόσο, λέει η Schilt, οι προκαταλήψεις είναι βαθιά ριζωμένες και λιγότερο αντιληπτές. Το να τις αντιμετωπίσουμε θα χρειαστεί περισσότερα από το να περιμένουμε απλώς την παλαιά φρουρά να αποσυρθεί. Η «φαντασίωση μίας δημογραφικής μεταβολής απλά δεν υπάρχει» λέει η ερευνήτρια. «Είναι θέμα κουλτούρας. Έχει να κάνει με την κοινωνική οργάνωση γύρω από τα φύλα και τους διαχωρισμούς με βάση αυτά -δωμάτια αντρών, δωμάτια γυναικών– είμαστε τόσο βέβαιοι για αυτές τις διαφορές. Και δεν είναι μόνο οι άντρες που έχουν αυτές τις ιδέες αλλά και οι γυναίκες». Οι εμπειρίες διεμφυλικών ατόμων αναδεικνύουν αυτούς τους παράγοντες με έναν εντελώς καινούργιο και ξεκάθαρο τρόπο.

Βεβαίως το δείγμα είναι πολύ μικρό και δεν υπάρχει απόλυτη συμφωνία ως προς το αίτιο-αιτιατό. Ο Chris Edwards ανώτερο στέλεχος διαφημιστικής εταιρίας λέει ότι μετά τη μετάβαση του ανέθεσαν περισσότερες ευθύνες – πιστεύει ωστόσο ότι η συμπεριφορά του άλλαξε εξαιτίας της τεστοστερόνης. Έγινε λιγότερο ντροπαλός και περισσότερο εξωστρεφής – και στη δουλειά θεωρούσαν πλέον ότι είχε ηγετικές ικανότητες. Όντως, κάποιοι υποστηρίζουν ότι οι τρανς άντρες βιώνουν αυτά τα οφέλη στην εργασία, εν μέρη γιατί μετά τη μετάβαση νιώθουν πιο άνετα και είναι περισσότερο χαρούμενοι και η αυτοπεποίθηση που έχουν οδηγεί σε μεγαλύτερες επαγγελματικές επιτυχίες. Αν ωστόσο αυτή η θεωρία είναι σωστή, θα περίμενε κανείς ότι και οι τρανς γυναίκες οπλισμένες με την ίδια αυτοπεποίθηση θα απολάμβαναν τα ίδια οφέλη. Στην πράξη ωστόσο φαίνεται ότι ισχύει το αντίθετο.

Για να καταλάβουμε σε βάθος τις εμπειρίες των διεμφυλικών ατόμων σε σχέση με τις έμφυλες διακρίσεις στην εργασία, χρειάζεται περισσότερη έρευνα. Τα περιθώρια ωστόσο μπορεί και να στενεύουν, αφού πλέον μπορεί κάποιος να αλλάξει φύλο σε όλο και μικρότερη ηλικία. Με τα κατάλληλα φάρμακα τα διεμφυλικά άτομα μπορούν σε σε νεαρή πλέον ηλικία να εμποδίσουν την ανάπτυξη των δευτερογενών έμφυλων χαρακτηριστικών. (Τέτοιες θεραπείες είναι προσβάσιμες στις ΗΠΑ από το 2009.) Ένα παιδί λοιπόν που ταυτίζεται με το αντίθετο φύλο από αυτό που έχει γεννηθεί και αναζητά θεραπεία, μπορεί πλέον να βιώνει τον κόσμο, στο μεγαλύτερο μέρος της ζωής του, από την σκοπιά αυτού και μόνο του φύλου.

Ο αριθμός ωστόσο των τρανς ατόμων που συζητά το θέμα των προκαταλήψεων και των διακρίσεων στην εργασία είναι ήδη σχετικά μικρός – αισθάνονται ότι υπάρχουν πολύ σοβαρότερα ζητήματα να ασχοληθούν. Όταν τη ρώτησαν πως αντιδρούν οι άνθρωποι όταν περιγράφει τη διαφορετική συμπεριφορά που δέχεται ως γυναίκα, η  Roughgarden απλά λέει «δεν θίγω το θέμα». Η Schilt υποστηρίζει ότι δεν είναι ευθύνη των τρανς ατόμων να διορθώσουν τις έμφυλες προκαταλήψεις. Η Roughgarden συμφωνεί. «Προσπαθούμε να έχουμε μια ζωή» λέει, «να ζήσουμε τους πραγματικούς μας ρόλους, δεν μπορούμε να καθόμαστε σε μια καφετέρια και να παραπονιόμαστε για το πως είναι ο κόσμος. Αυτός είναι ο κόσμος και πρέπει να ζήσουμε σε αυτόν».

μετάφραση: Βαγγελιώ Σουμέλη

Πηγή: NewRepublic

 

[1] Αναφορά στη μεταρύθμιση της νομοθεσίας για την εκαίδευση που έγινε στις ΗΠΑ το 1972, σύμφωνα με την οποία οι γυναίκες θα έχουν ισότιμη πρόσβαση στην εκπαίδευση.

[2] Έχει διαπιστωθεί, για παράδειγμα ότι τόσο οι γυναίκες όσο και οι άντρες αποδίδουν την επιτυχία των γυναικών συχνότερα στην τύχη, ενώ η επιτυχία των αντρών αποδίδεται συχνότερα στις ικανότητές τους. Οι γυναίκες επίσης ανταμείβονται λιγότερο όταν μοιράζονται τις απόψεις τους και αναλαμβάνουν ηγετικούς ρόλους. Μία μελέτη έδειξε ότι μία γυναίκα που κάνει αίτηση για υποτροφία έπρεπε να είναι 2,5 φορές περισσότερο παραγωγική από ότι ο μέσος άντρας για να θεωρηθεί εξίσου κατάλληλη.

 

Share

Τι Athens Pride δικαιούμαστε; Τι Athens Pride μας σερβίρουνε;

lgbtpride5

Παρέμβαση της ομάδας QueerTrans στο Athens Pride 2014

Κύριο αίτημα του Athens Pride είναι ο γάμος μεταξύ δύο (και όχι παραπάνω) αντρών ή γυναικών μεταξύ τους.  Το συμφώνο συμβίωσης και ο γάμος είναι βασικά θεσμικά δικαιώματα  που στερούμαστε οι λεσβίες και γκέι στην ελλάδα, και η αξία τους είναι αδιαμφισβήτητη. Αλλά εκεί τελειώνουμε;

Η κεντρική φιγούρα του Athens Pride είναι μόνιμα ένας γκέι άντρας, στρέιτ-λούκινγκ, νέος, αδύνατος, ημεδαπός και γυμνασμένος. Πάντα ένας γκέι άντρας, πάντα γύρω από αυτόν όλα. Για να δείτε το μέγεθος της ανισότητας, πέρσι, για ισορροπία, η θεματική του Athens Pride ήταν η Αθηνά Λεσβία και το επίσημο κείμενο έγραφε “”Η θεά Αθηνά δεν ταιριάζει στα στεγανά ούτε των φύλων ούτε των εποχών. Ο μύθος τη θέλει να ήταν παρθένα. Αυτό που ξέρουμε ήταν ότι αντιστέκεται στους άντρες και δεν έχει σχέσεις μαζί τους. ʽΟπως όλες οι λεσβίες.”

Οι λεσβίες είναι παρθένες; Οι λεσβίες «αντιστέκονται» στους άντρες και «δεν έχουν σχέσεις μαζί τους;» Αυτή είναι η στερεοτυπική εικόνα που προβάλλει το Pride για τις λεσβίες; Γιατί νομίζετε ότι ο θεσμός που σημαίνει αγώνα και διεκδίκηση για εμάς τα lgbtqi άτομα, γράφει εξονόματός μας τέτοιες απαράδεκτα σεξιστικές, λεσβοφοβικές, αντιφεμινιστικές θέσεις; Είναι απλά ένα χαρακτηριστικό σύμπτωμα της μονοθεματικής ενασχόλησής του γύρω απ’τον μη-τρανς, γκέι άντρα.

Λέμε «μονοθεματικής» γιατί τo Athens Pride δεν προάγει δημόσιο λόγο γύρω από τους τρανς άντρες και τις τρανς γυναίκες, τις λεσβίες, γύρω απ’τον σεξισμό, τον ρατσισμό, τον Εθνικισμό που χρησιμοποιεί κατά κόρον στις αφίσες “για να προκαλέσει τους φασίστες” αλλά ταυτόχρονα για να θέσει και τον τόνο του ποιοί είναι ευπρόσδεκτοι στη διοργάνωση: έλληνες, και άντε με το ζόρι ελληνίδες. Το Athens Pride δεν προάγει δημόσιο λόγο για την πατριαρχία, την τρανσφοβία, την ομοκανονικότητα, την εσωτερικευμένη ομοφοβία και τρανσφοβία, την ταξική πάλη, τη μνημονιακή πολιτική (ο μνημονιακός Καμίνης που έχει ρημάξει οικονομικά τις ζωές μας χαιρετάει άραγε σήμερα ανερυθρίαστα, σαν να μη συμβαίνει τίποτα; Ή ούτε καν θα ασχοληθεί να πατήσει το πόδι του; Ποιό απ’τα δυο είναι χειρότερο άραγε;).

Το Athens Pride προάγει ένα αστικό lgbti κίνημα αστών gay αντρών. Οι αστοί γκέι άντρες δέχονται αναντίρρητα ομοφοβία. Όμως όλα συνηγορούν ότι το Athens Pride δε θέλει να μιλήσει για τίποτε άλλο εκτός από μια πολύ συντηρητική, πολύ αποστειρωμένη, καθωσπρέπει και προσεγμένη εικόνα του τί είναι lgbtqi άνθρωποι. Και δεν επιτρέπεται. Δεν *επιτρέπεται* όλη η συζήτηση να είναι μόνο γύρω απο όποιους από εμάς είμαστε αστοί γκέι άντρες. Τα τρανς ζητήματα, ο αντισεξισμός, ο αντιρατσισμός πώς γίνεται να μην είναι ποτέ στην ατζέντα; Δεν πουλάνε αρκετά; Πώς γίνεται όλη η συζήτηση να περιορίζεται σε μια διαλεκτική της ομοιομορφίας και όχι σε μια διαλεκτική της ετερότητας; “Είμαστε σαν εσάς τους μη-τρανς, είμαστε σαν εσάς τους στρέιτ και τις στρέιτ, είμαστε σαν εσάς”; Μα δεν είμαστε “σαν εσάς”, δε θέλουμε να είμαστε σαν εσάς, δε χρειάζεται να είμαστε σαν εσάς για να αξιώσουμε σεβασμό, για να έχουμε δικαίωμα ύπαρξης. Θέλουμε να είμαστε σαν ΕΜΑΣ. Και υποχρεούνται να μας αποδεχτούν εμάς που είμαστε φτερούδες, θηλυκά αγόρια, νταλίκες, τραβέλια, ανώμαλες, χοντροί και χοντρές, πολυσυντροφικές και πολυσυντροφικοί, μονογονείς, τσούλες, άνθρωποι με αναπηρία, μετανάστριες και μετανάστες, φτωχές, κακοντυμένες, δωδεκάχρονοι, ενενηντάχρονες.

Και επειδή ακούγεται συχνά η δικαιολογία “μα οι γκέι άντρες είναι ό,τι πιο προβοκατόρικο για την κοινωνία, γι’αυτό επικεντρωνόμαστε σ’αυτό”, σκεφτείτε το λίγο: Οι στρέιτ-λούκινγκ, στρέιτ-άκτινγκ, νέοι gym γκέι άντρες (φαλακροί/θηλυπρεπείς να μην ενοχλούν, όπως λένε και όλα τα προφίλ στο Gay Romeo), είναι στην πραγματικότητα το λιγότερο απειλητικό, πιο ευκολοχώνευτο κομμάτι του LGBTQI. Δε γίνεται να είναι το σημείο ρήξης με την κοινωνία. Η κοινωνία πρέπει να δει και να αποδεχτεί τις πιο ανώμαλες, πιο φτερά και πούπουλα, φούστα-μπλούζα, αδερφίστικες, νταλικολεσβιακές, καθημερινές εκφάνσεις του lgbtqi κινήματος. Όχι αύριο, σήμερα. Όχι αφού γίνουν αποδεκτοί οι γκέι άντρες. Τώρα.

Αλλιώς χαϊδεύουμε αυτιά. Αλλιώς λέμε ψέματα για την πραγματικότητα. Αλλιώς σβήνονται οι εμπειρίες και οι καταπιέσεις των υπόλοιπων απο εμάς. Των τρανς ανθρώπων που δε μπορούν να περάσουν πάντα ως αξιοσέβαστα cisgender, «κανονικά» άτομα και τρώνε τρανσφοβική βια στο μετρό πανεπιστημίου, μέσα στο βαγόνι, μέρα μεσημέρι με κόσμο να κοιτάει απαθής. Των φτωχών γκέι και λεσβιών που δε μπορούν να ζητήσουν υποστήριξη από την οικογένεια και δε μπορούν να διεκδικήσουν ούτε τον μισθό πείνας του επιθετικού καπιταλισμού που μας δυναστεύει, χωρίς να κρύψουν ότι είναι γκέι και λεσβίες. Των θηλυκών αγοριών και των αρσενικών κοριτσιών που η εφηβεία τους είναι ένα bullying από γονείς, μαθητές και καθηγητές. Των μεταναστών και μεταναστριών που είναι γκέι και λεσβίες και τρανς, και τρώνε τρίδιπλη κακοποίηση, τρίδιπλη ντουλάπα και κανείς δε θυμάται ότι υπάρχουν, και που πολλοί έλληνες lgbt πιστεύουν ότι ήρθαν “εδώ” και “μας” κλέβουν τις δουλειές. Των lgbtqi ανθρώπων με αναπηρία. Του intersex παιδιού στην επαρχία που μεγάλωσε στο φύλο που επέλεξαν οι γιατροί και οι γονείς του, και τώρα το εμποδίζουν να είναι το φύλο που νιώθει γιατί τί θα πει ο κόσμος.

Το Athens Pride οικειοποιείται όλο το φάσμα του lgbtqi αλλά δεν κάνει προσπάθεια να *εκπροσωπεί* όλο το φάσμα, μόνο τα υποκείμενα που βολεύουν. Η οργανωτική επιτροπή δεν έχει τρανς μέλος, και δεν έχει νιώσει την ανάγκη να ψάξει για τρανς μέλος. Η διοργάνωση δε συνδιαμορφώνεται από τις ελληνκές lgbtqi ομάδες που παράγουν πολιτική αντίστασης στην ομοφοβία, την τρανσφοβία και τον σεξισμό στην Αθήνα και την επαρχία. 10 χρόνια Pride, δέκα χρόνια το ίδιο πράγμα, είμαστε όλοι και όλες καλεσμένες σε μια προκαθορισμένη γιορτή και όχι ενεργά υποκείμενα σε μια θυμωμένη διεκδίκηση.

Γι’ αυτό μας πληγώνει που το Athens Pride τείνει να γίνει ένας συντηρητικός θεσμός. Μας τη σπάει που είμαστε άνεργες και φτωχές, πούστηδες τρανς και λεσβίες που πρέπει να πληρώσουμε 8 ευρώ είσοδο σε μπαρ που το παίζει φιλικό. Ένα μπαρ που έχει μονοπώλιο το οποίο το Pride όχι μόνο δε θέλει να το σπάσει αλλά το ενισχύει. Δε θεωρούμε καθόλου απαραίτητο κομμάτι του Pride και της lgbtqi διεκδίκησης τα μαγαζιά της κατανάλωσης που συμμετέχουν ως χορηγοί.

Μας τρομάζει που είναι καλεσμένο το ΚΕΕΛΠΝΟ, το φασιστικό Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων, που ποινικοποίησε τον HIV, ιεράρχησε γυναικεία σώματα σε άξια και ανάξια και υποστήριξε τη διαπόμπευση των οροθετικών γυναικών, και τη δήλωση Λοβέρδου για την προστασία της ελληνικής οικογένειας (όχι βέβαια της γκέι ή μονογονεϊκής ελληνικής οικογένειας) από την “υγειονομική βόμβα”. Το ΚΕΕΛΠΝΟ που μην ξεχνάμε κάνει επιχειρήσεις “σκούπα” στη Συγγρού, αποφασίζει και διατάσσει παράνομους υποχρεωτικούς ελέγχους σε εκδιδόμενες και μη γυναίκες και μετά δημοσιοποιεί τα στοιχεία τους. Για να μπαίνουμε ακόμα στη θέση να εξηγούμε ότι το να είσαι τρανς, εκδιδόμενη, οροθετική, χρήστρια δε σε κάνει λιγότερο άνθρωπο.

Εμείς που παλεύουμε για αλλαγή και κοινωνική δικαιοσύνη κάθε μέρα, χρειαζόμαστε να μιλάμε με επικίνδυνη, όχι διπλωματική γλώσσα για τις καταπιέσεις μας. Χρειαζόμαστε το Pride και πολλές απο εμάς δεν έχουμε χάσει ούτε ένα. Γι’αυτό δε θα το αφήσουμε χωρίς κριτική.

Κάτω τα χέρια απ’τα φύλα, τα σώματα και τις επιθυμίες μας.

Πηγή: QueerTrans

 

Share

Η κρίση στην Αθήνα είναι (και) έμφυλη;

sabines1

της Ντίνας Βαΐου

Καθώς η πολύπλευρη κρίση στην Ελλάδα βαθαίνει, γίνεται όλο και πιο φανερό ότι η μικρή και περιφερειακή ελληνική οικονομία έχει αποτελέσει ένα εύκολο πεδίο νεοφιλελεύθερου πειραματισμού για τη διάλυση του κοινωνικού κράτους, για την κατάργηση των δικαιωμάτων των εργαζομένων, για τη μετάλλαξη μιας οικονομίας που αρθρώνεται γύρω από τις μικρές επιχειρήσεις και την αυτό-απασχόληση, για την απονομιμοποίηση άτυπων πρακτικών επιβίωσης και τις διασυνδέσεις τους με οικογενειακές στρατηγικές, για την περιθωριοποίηση των δημοκρατικών θεσμών και την αμφισβήτηση της εθνικής κυριαρχίας. Στο ρευστό πεδίο των γρήγορων κυβερνητικών προσαρμογών σε μνημονιακές επιταγές και εσωτερικές ισορροπίες τρόμου διαμορφώνεται μεταξύ πολιτικών και σχολιαστών από όλο το πολιτικό φάσμα μια κυρίαρχη συζήτηση που εστιάζει στο μέγεθος και τη βιωσιμότητα του δημόσιου χρέους, στην ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών, την πιθανότητα Grexit, το μέγεθος και το χρόνο της επόμενης δόσης του δανείου κοκ. Αυτή η μακρο-οικονομική θεώρηση επιτρέπει να αναδυθούν και να γίνουν κεντρικές ορισμένες πλευρές της κρίσης ενώ άλλες αποκρύβονται ή θεωρούνται περιθωριακά ή ίσως «πολυτελή» ενδιαφέροντα.

Δεν είναι υπερβολή ότι, με ελάχιστες εξαιρέσεις[1], το φύλο απουσιάζει από τη συζήτηση αυτή, παρ’ όλο που πίσω από τα στατιστικά δεδομένα και τις μακρο-οικονομικές εκτιμήσεις, συγκεκριμένα ενσώματα και έμφυλα υποκείμενα ζουν με την ανεργία, την επισφάλεια, τις περικοπές μισθών και συντάξεων, τα συρρικνούμενα δικαιώματα και την αυξανόμενη καθημερινή βία στις γειτονιές της Αθήνας, μιας πόλης όπου «η λιτότητα δαγκώνει»[2] . Το ζήτημα του φύλου μοιάζει να αποτελεί ταμπού σε όλο το πολιτικό φάσμα, ακόμη και στην αριστερά κάθε απόχρωσης. Αντιμετωπίζεται ως «ειδικό», δηλαδή λιγότερο σημαντικό, θέμα που μπορεί να μας αποπροσανατολίσει από το «κύριο πρόβλημα». Οι ιστορίες (ή τα στιγμιότυπα) που ακολουθούν αφηγούνται γνωστά εν πολλοίς περιστατικά ή εξελίξεις. Βοηθούν όμως να σκεφτούμε πώς  έμφυλες εμπειρίες και σημαντικές ανατροπές της καθημερινότητας ταυτίζονται με ή αποκλίνουν από μια γενική εικόνα για «την» κρίση.

πέντε ιστορίες για την κρίση

σώματα σε διαθεσιμότητα 

Ένα σημαντικό πεδίο άσκησης των πολιτικών λιτότητας, όπως ξέρουμε, έχει να κάνει με τη μείωση του δημόσιου τομέα, πράγμα που πρακτικά σημαίνει χιλιάδες απολύσεις δημοσίων υπαλλήλων. Σε αυτούς περιλαμβάνονται οι 595 καθαρίστριες του Υπουργείου Οικονομικών και οι 1699 διοικητικοί υπάλληλοι οκτώ πανεπιστημίων της χώρας που βρέθηκαν σε διαθεσιμότητα από τον περασμένο Οκτώβριο. Οι διοικητικοί υπάλληλοι αποδύθηκαν σε έναν σκληρό και ταυτόχρονα ευρηματικό αγώνα ενάντια στις απολύσεις, με συνολική απεργιακή κινητοποίηση το τελευταίο τρίμηνο του 2013 και βρίσκονται ακόμη σε διαδικασία διαπραγμάτευσης με το Υπουργείο Παιδείας. Οι καθαρίστριες, που πρόσφατα δικαιώθηκαν από τα δικαστήρια, βρίσκονται σε συνεχή κινητοποίηση πολλούς μήνες τώρα, αποκρούοντας την αστυνομική βία, τις διαστρεβλώσεις του αγώνα και των αιτημάτων τους από τα ΜΜΕ και τις κυβερνητικές αυθαιρεσίες. Αυτό που σπάνια υπογραμμίζεται είναι πως τα συγκεκριμένα σώματα που αγωνίζονται είναι γυναικεία[3]  – γυναίκες με διαφορετική ηλικία, εμπειρία και τοποθέτηση που δεν δέχτηκαν παθητικά τις απαιτήσεις της τρόικας και διεκδίκησαν δημόσια το δικαίωμα σε μια αξιοπρεπή δουλειά και σε ανεκτές συνθήκες ζωής.

αποκλεισμένες από «την αγορά»

Στα χρόνια της λιτότητας, η καταγραμμένη ανεργία των νέων γυναικών (κάτω των 25 ετών) έχει φτάσει το 61%. Η εκτόξευση της ανεργίας, της οποίας οι επιπτώσεις είναι ορατές σε πολλές γειτονιές της Αθήνας, αποκλείει τις νέες γυναίκες από μια ολόκληρη γκάμα κοινωνικών δικαιωμάτων, ακόμη κι όταν έχουν υψηλά προσόντα. Περιορίζει τις επιλογές και τις προοπτικές ζωής τους και τις αποθαρρύνει ακόμη αι από τη διεκδίκηση της χειραφέτησης και του δικαιώματος σε μια αυτόνομη ζωή. Οι επισφαλείς και περιστασιακές δουλειές και οι εξαιρετικά χαμηλές αμοιβές εμποδίζουν την οικονομική χειραφέτηση, περιορίζουν συναισθηματικές και σεξουαλικές επιλογές, υποσκάπτουν την αυτό-εκτίμηση και την σωματική και ψυχική υγεία. Η επιστροφή σε «παραδοσιακούς ρόλους» και καταμερισμούς εργασίας καραδοκεί ενώ η μετανάστευση, που γίνεται όλο και πιο δύσκολο εγχείρημα, μοιάζει σαν η μόνη διέξοδος για τις πιο δυναμικές, ακόμη και όταν κατευθύνεται σε τόπους «δύσκολους» (πχ γυναίκες μηχανικοί στις χώρες του Κόλπου).

ξανα-πέφτοντας στην «παρανομία»

Οι περικοπές μισθών και συντάξεων, παράλληλα με την αποδιάρθρωση των δημόσιων υπηρεσιών, υπογραμμίζονται συχνά στην κριτική της αριστεράς για τις μνημονιακές πολιτικές. Αυτό που δεν υπογραμμίζεται είναι πως η αποδιάρθρωση χτυπάει κυρίως γυναίκες: γυναίκες-αποδέκτριες υπηρεσιών για τις ίδιες και για άλλα μέλη των νοικοκυριών τους, ντόπιες γυναίκες εργαζόμενες στις υπηρεσίες όπου συγκεντρωνόταν το 79% της γυναικείας απασχόλησης προ κρίσης, και μετανάστριες εργαζόμενες στη φροντίδα κατ’ οίκον, έναν τομέα που γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη μετά-το-1989, χάρη στην άνοδο του οικογενειακού εισοδήματος και την παράλληλη μαζική έξοδο των ντόπιων γυναικών στην αγορά εργασίας[4]. Η απώλεια της απασχόλησης στην κατ’ οίκον φροντίδα για τις μετανάστριες δεν σημαίνει μόνο δυσκολία επιβίωσης. Σημαίνει και απώλεια «νομιμότητας», μια και αυτή συναρτάται με την απασχόληση και την πληρωμή ασφαλιστικών εισφορών. Και ακόμη σημαίνει δυσκολία επιβίωσης των οικογενειών που έχουν αφήσει «πίσω» – πράγμα που συνδέει την ελληνική κρίση με διάφορους «άλλους» τόπους της Ευρώπης κι όχι μόνο.

ζώντας με την καθημερινή βία

Οι ανασφάλειες της ανεργίας, των περικοπών και της επισφάλειας εντείνονται από τον καθημερινό φόβο, ιδιαίτερα σε περιοχές της Αθήνας όπου η ΧΑ διεκδικεί εδαφοκυριαρχία και έλεγχο του χώρου. Οι πρακτικές και ο λόγος μίσους, πέρα από την άμεση βία, οδηγούν και σε μια αποδοχή της επιθετικότητας και σε μια διολίσθηση προς πιο συντηρητικές στάσεις – μέρος των οποίων είναι ο σεξισμός, η υιοθέτηση και προβολή ακραίων σεξιστικών προτύπων, συμπεριφορών και λόγων. Σε ένα πλαίσιο όπου η βία γενικεύεται, η βία εναντίον των γυναικών, μέσα στην οικογένεια και στο δημόσιο χώρο, αυξάνεται επίσης – αν και είναι καλά κρυμμένη σε μια συνωμοσία σιωπής. Τα στοιχεία είναι σπάνια αλλά πολύ χαρακτηριστικά: τα τελευταία τρία χρόνια μία στις πέντε γυναίκες έχει υποστεί σωματική βία από τον σύντροφό της, μία στις δύο έχει εμπειρία σεξουαλικής βίας συμπεριλαμβανομένου και του βιασμού, μία στις δέκα σοβαρό τραυματισμό, ενώ η λεκτική και οικονομική βία αυξήθηκαν κατακόρυφα[5].

στηρίζοντας πρωτοβουλίες αλληλεγγύης

Οι πρακτικές επιβίωσης και αντίστασης στην κρίση δεν περιορίζονται στον ιδιωτικό χώρο, όπου οι γυναίκες επωμίζονται έναν αυξανόμενο όγκο όλο και πιο βαριάς οικιακής εργασίας και φροντίδας. Επεκτείνονται και στη δυναμική, αν και αφανή, δραστηριοποίηση των γυναικών στο πλήθος των πρωτοβουλιών αλληλεγγύης που έχουν αναδυθεί στις γειτονιές της Αθήνας και άλλων πόλεων. Συλλογικές κουζίνες, κοινωνικά παντοπωλεία, κοινωνικά ιατρεία και φαρμακεία, ανταλλακτικά παζάρια, κοινωνικοί χώροι, τοπικές συνελεύσεις, συμβουλευτικά κέντρα, καταλήψεις δημόσιων χώρων, εγχειρήματα συλλογικής επιχειρηματικότητας και πολλά άλλα – ένα «αρχιπέλαγος κοινωνικών εμπειριών» – επιχειρούν να ανασυγκροτήσουν τον κοινωνικό ιστό. Ο γενικά θαυμαστικός λόγος για τις πρωτοβουλίες αλληλεγγύης παραλείπει μια σημαντική «λεπτομέρεια»: τα σώματα που προσφέρουν χρόνο και πάθος για την επιβίωση των πρωτοβουλιών αυτών είναι σε μεγάλο βαθμό γυναικεία, συχνά αποκλεισμένα από «την αγορά» αλλά με δυναμική αντίσταση στον ιδιωτικό και το δημόσιο χώρο της καθημερινότητας.

τι μας λένε οι ιστορίες;

Το πέρασμα από τα γενικά δεδομένα για «την ελληνική κρίση» στις εμπειρίες  συγκεκριμένων ενσώματων υποκειμένων – και πίσω – δεν είναι εύκολη υπόθεση. Όμως αυτή η διάσχιση κλιμάκων προχωρεί τη σκέψη προς δύο κατευθύνσεις. Πρώτον, βοηθάει να καταλάβουμε τους πολλαπλούς προσδιορισμούς μιας αναφοράς στην κρίση που συχνά παραμένει γενική και γενικόλογη. Δεύτερον, βοηθάει να συγκροτήσουμε μια προσέγγιση που συνειδητά παλινδρομεί μεταξύ επιπέδων αναφοράς τα οποία συνήθως διαχωρίζονται: από τη μια ο λόγος και οι ερμηνείες που οργανώνονται γύρω από τη «μεγάλη εικόνα» και τις παγκόσμιες αναλύσεις και από την άλλη τα ενσώματα υποκείμενα και οι καθημερινές πρακτικές πίσω από τις στατιστικές  – οι διαφορετικές γυναίκες και άνδρες που ζουν στις γειτονιές της πόλης, στους χώρους της καθημερινότητας όπου διαχέεται η αυξανόμενη γοητεία όλο και πιο συντηρητικών αντιλήψεων που συνδέουν την ξενοφοβία, τον σεξισμό, την ομοφοβία, τον ρατσισμό, τις ταξικές πολιτικές[6].

Οι αβεβαιότητες που δημιουργεί η κρίση μοιάζει να οδηγούν σε πιο συντηρητικές συμπεριφορές και έμφυλους καταμερισμούς εργασίας, σε πιο σκληρές έμφυλες ιεραρχίες και σε μια αυξανόμενη αποδοχή και «κανονικοποίηση» της υποβάθμισης των γυναικών. Ο σεξιστικός, ρατσιστικός και ομοφοβικός λόγος και οι επιθετικές μάτσο συμπεριφορές της ΧΑ βρίσκουν εύφορο έδαφος μεταξύ ανθρώπων οι οποίοι προσωπικά και συλλογικά έχουν θιγεί από την κατάσταση έκτακτης ανάγκης που διαμορφώνουν οι πολιτικές λιτότητας. Στο πλαίσιο αυτό πραγματικές ή φανταστικές απειλές, ο φόβος και η ανασφάλεια επηρεάζουν τις καθημερινές πρακτικές και τους τρόπους συμβίωσης στις γειτονιές και τους δημόσιους χώρους της πόλης. Ταυτόχρονα όμως οι αγώνες ενάντια στη διαθεσιμότητα και την ανεργία και οι πρακτικές συμβίωσης στους χώρους που συγκροτούν οι πρωτοβουλίες αλληλεγγύης (μπορεί να) ανοίγουν χώρο για ενδυνάμωση και διαπραγμάτευση των ιεραρχιών φύλου – και πολλών ακόμη σχέσεων δύναμης.

Όπως μας μαθαίνουν οι ιστορίες καθημερινών γυναικών, το να ζήσουμε με την πολλαπλότητα και την αμοιβαιότητα δεν είναι μια θεωρητική σύλληψη[7]. Είναι ένα στοίχημα που περιλαμβάνει αντιφάσεις, απαιτεί επένδυση χρόνου και εργασίας, τόσο υλικής όσο και συναισθηματικής, την οποία προσφέρουν αφειδώς σώματα «χωρίς σημασία» – σώματα που βγαίνουν από την απομόνωση και την απελπισία του ιδιωτικού χώρου και παλεύουν με νέους τρόπους προσαρμογής αλλά και αντίστασης στην κρίση. Με την έννοια αυτή, οι ιστορίες καθημερινών γυναικών δεν είναι μια ιδιαιτερότητα που μπορούμε εύκολα να αγνοήσουμε όταν καταπιανόμαστε με «την» κρίση. Η αλλαγή εστίασης, όπως στη φωτογραφία, δεν σημαίνει διεύρυνση ή μείωση του αντικειμένου, σημαίνει αλλαγή οπτικής. Οι ιστορίες που συνδέουν συγκεκριμένα σώματα με παγκόσμιες διαδικασίες πλουτίζουν τις αναλύσεις μας με πιο σύνθετες και πιο ευέλικτες παραμέτρους και επηρεάζουν τη «μεγάλη εικόνα» – κι όχι μόνο το αντίστροφο. Αυτή η θεωρητική και μεθοδολογική προσέγγιση είναι και πολιτικά σημαντική στη σημερινή συγκυρία: προσφέρει ένα σημείο θέασης των πραγμάτων από το οποίο μπορούμε να επανεξετάσουμε το περιεχόμενο και τις πρακτικές που υπονοεί το «κάνω πολιτική», επαναξιολογώντας αιτήματα πρόσβασης, ορατότητας και συμμετοχής σε διαφορετικούς χώρους, υλικούς και συμβολικούς.

 

[1] Βλ. πχ Αβδελά Ε. (2011) Το φύλο στην (σε) κρίση ή τι συμβαίνει στις γυναίκες σε χαλεπούς καιρούς, Σύγχρονα Θέματα, τ. 115: 17-26. Karamessini M (2013) Structural crisis and adjustment in Greece. Social regression and the challenge for gender equality. In Karamessini M and Rubery J (eds) Women and Austerity. The economic crisis and the future for gender equality. London: Routledge: 165-185. Vaiou D (2014) Tracing aspects of the Greek crisis in Athens. Putting women in the picture. European Urban and Regional Studies online first

[2] Peck J. (2012) Austerity urbanism. American cities under extreme economy. City 16 (6): 626-655. Harvey D (2012) Rebel Cities. From the right to the city to the urban revolution.London and New York: Verso

[3] Μόνο μία καθαρίστρια και λιγότερο από 25% των διοικητικών υπαλλήλων των πανεπιστημίων είναι άνδρες. Σημειώνω επίσης πως «καθαρίστρια» είναι μια επαγγελματική κατηγορία που έχει αρσενικό μόνο όταν αποκτήσει πρόσθετο προσδιορισμό (πχ «οδοκαθαριστής»).

[4] Βλ. μεταξύάλλων Vaiou D. (2013) Transnational city lives: changing patterns of care and neighbouring. In Peake L and Rieker M (eds) Rethinking Feminist Interventions into the urban. London and New York: Routledge pp. 52-67

[5] Βλ. Πρόσφατη έρευνα (2013) του Ανδρολογικού Ινστιτούτου για τη σεξουαλική συμπεριφορά των ανδρών, καθώς και την επεξεργασία των στοιχείων από τη Γραμμή SOS της Γενικής Γραμματείας Ισότητας

[6] Αθανασίου Α. (2012) Η κρίση ως «κατάσταση έκτακτης ανάγκης», Αθήνα: Σαββάλας.

[7] Βλ και Massey D. (1994) Space, place and gender. Cambridge: Polity Press

 

Share

Η πεντάμορφη που έγινε τέρας  μέρος 1ο

alice

της Σοφίας Ξυγκάκη

ανακατασκευάζοντας την κυρίαρχη αφήγηση και τα φύλα στα παραμύθια

Τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν οι κινηματογραφικές παραγωγές παιδικών παραμυθιών στην «πειραγμένη» τους μορφή: από τις πολιτικά ορθές, όπως ο Παραμυθένιος έρωτας (1998), έως τις πιο επεξεργασμένες, όπως η περσινή βωβή Χιονάτη του Πάμπλο Μπέργκερ ή το Maleficent της Ντίσνεϊ που βασίζεται στην Ωραία κοιμωμένη και βγαίνει αύριο στις αίθουσες, οι εκδοχές μοιάζουν ανεξάντλητες. Ταυτόχρονα, στο θέατρο, ενώ ήδη παίζεται η Κοκκινοσκουφίτσα της Λένας Κιτσοπούλου, η Ξένια Καλογεροπούλου ετοιμάζει το Η κοιμωμένη ξύπνησε, για να αναφέρουμε μόνο μερικές παραστάσεις.

Πώς έγινε, όμως, και η Σταχτοπούτα, αντί να περιμένει τον πρίγκιπα με το περίφημο γοβάκι, αποφάσισε να σωθεί μόνη της;

Πώς η Χιονάτη επέλεξε να δουλέψει στα ορυχεία με τους νάνους, αντί να πλένει τα πιάτα τους;

Τα παραμύθια, καθώς και η κινηματογραφική τους μεταφορά στις παραγωγές του Ντίσνεϊ,  είχαν βρεθεί στο στόχαστρο των μεταπολεμικών γυναικείων κινημάτων της Ευρώπης και της Αμερικής, γιατί αντιπροσώπευαν βασικό μέρος της προπαγάνδας που εμπόδιζε τις γυναίκες να αναπτυχθούν∙ τα  μοτίβα τους, δηλαδή το αίσιο τέλος με το πριγκιπόπουλο, η ζήλεια, η αιμομικτική σχέση με τον πατέρα, η αντιζηλία κόρης μητέρας, η καταδιωγμένη κοπέλα, το φαρμάκωμα και η ανάσταση της ηρωίδας, η κακιά μητριά και οι μοχθηρές αδελφές, για να αναφέρουμε μερικά, κοινά στα πιο δημοφιλή παραμύθια, κατασκεύαζαν το φαντασιακό ενός απόλυτου κόσμου και τις γυναίκες όπως οι άντρες τις ήθελαν να είναι.

Η Σιμόν ντε Μποβουάρ, ήδη το 1949, γράφει στο Δεύτερο φύλο: «Η παιδική λογοτεχνία, η μυθολογία, οι ιστορίες και κάθε λογής αφηγήματα, καθρεφτίζουν τους μύθους που δημιούργησαν η αλαζονεία και οι επιθυμίες των αντρών. Το μικρό κορίτσι εξερευνά τον κόσμο και ξεδιαλύνει τη μοίρα του με τα μάτια των αντρών». Εδώ, η συγγραφέας αναλύει τη λογοτεχνική παράδοση που διαπλάθει τα κορίτσια με τρόπο τέτοιο ώστε να δέχονται την αναμφισβήτητη υπεροχή του αρσενικού, και καταγγέλλει την ιεραρχία των φύλων που βασίστηκε στην αλαζονεία και τις επιθυμίες των αντρών. Επισημαίνει, ακόμη, πως δεν υπάρχει πιο ενοχλητικό πράγμα από τα βιβλία που αφηγούνται τη ζωή ένδοξων γυναικών. «Πόσο ωχρές διαγράφονται πλάι στις μορφές των μεγάλων αντρών. [..]Η Εύα πλάστηκε για να συντροφεύει τον Αδάμ [..], οι θεές της μυθολογίας είναι επιπόλαιες και πεισματάρες και όλες τρέμουν μπροστά στο Δία. Ενώ ο Προμηθέας κλέβει με ηρωισμό τη φωτιά από τον Όλυμπο, η Πανδώρα ανοίγει το κουτί που έκρυβε τα δεινά των ανθρώπων».

Η Σιμόν ντε Μποβουάρ, εισάγοντας για πρώτη φορά την έννοια του κοινωνικού φύλου, στα τέλη της δεκαετίας του ’40, εισάγει και την κοινωνική κατασκευή, την επιβολή των ρόλων, που τα παιδιά σταδιακά αρχίζουν να βιώνουν στην οικογενειακή ζωή και που, στην ενήλικη ζωή τους, αναπαράγουν όχι μόνο στους νέους πυρήνες  οικογένειας που δημιουργούνται, αλλά και στο εργασιακό περιβάλλον, στις παρέες φίλων, ακόμα και σε πολιτικές δομές, ισχυροποιώντας και παγιώνοντας με αυτό τον τρόπο το ίδιο μοντέλο, κατά κύριο λόγο ασυνείδητα.

Έτσι, τις δεκαετίες του ’60 και ’70, πολλές φεμινίστριες, κριτικοί και λογοτέχνιδες, ονειρεύονται και επιδιώκουν να ‘ξανασχηματίσουν’ τον κόσμο, με βάση τη γυναικεία επιθυμία.

companyofwolves

Στη Γαλλία, επηρεασμένες κυρίως από τις μεταδομιστικές θεωρίες, τη σημειωτική και την αποδόμηση, συνεχίζουν και αναπτύσσουν την κριτική της Μποβουάρ με τη θεωρία του ρόλου του κοινωνικού φύλου στη γραφή και τη γυναικεία επιθυμία, ενώ κεντρικό μέρος της κριτικής τους αφορά τη γλώσσα. Σύμφωνα με αυτές, όλες οι δυτικές γλώσσες εξουσιάζονται από τους άντρες, οπότε ο λόγος είναι κυρίως «φαλοκεντρικός», όπως το θέτει ο Ντεριντά. Μπορεί να υπάρξει γυναικείος λόγος; Η Τζούλια Κρίστεβα, η Ελέν Σιξού και η Λους Ιριγκαρέ εξερευνούν τη δυνατότητα μιας γυναικείας γραφής.

Την ίδια εποχή, στην Αγγλία, μια σειρά από σημαντικές λογοτέχνιδες, κάποιες από αυτές και με ακαδημαϊκή καριέρα, τοποθετούν την επιθυμία στο κέντρο της δουλειάς τους και, μάλιστα, σύμφωνα με τη Maroula Joannou,έχουν ως κοινό τους σημείο το πώς και γιατί η επιθυμία είναι κεντρική στη λογοτεχνική τους παράδοση. Η Αννίτα Μπρούκνερ, για παράδειγμα, με καριέρα ως ιστορικός τέχνης, που γράφει με χιούμορ, με άμεσο και απλό τρόπο για γυναίκες διανοούμενες και μόνες ανατρέχει στο Ρομαντισμό∙ η Α.Σ. Μπάιατ  με πιο πειραματική γραφή, στα πιο ώριμα έργα της συνδυάζει το φανταστικό με το δοκίμιο, και στο μυθιστόρημά της The game ανατρέχει στο μύθο του Αρθούρου. Πολύ πιο ριζοσπαστική η Άντζελα Κάρτερ, που είναι και η μόνη από τις τρεις που δηλώνει φεμινίστρια, έχοντας σπουδάσει αγγλική λογοτεχνία και  ασχοληθεί ιδιαίτερα με τη μεσαιωνική γραμματεία,  υποστηρίζει  ότι οι μύθοι της σεξουαλικής επιθυμίας διαιωνίζονται μέσα από τη λειτουργία των παραμυθιών και καταπιάνεται με την ανακατασκευή τους.

Μέχρι τη δεκαετία του ’70, οι φεμινίστριες συγγραφείς, στη πλειοψηφία τους, απέρριπταν μετά βδελυγμίας τα παραμύθια και θεωρούσαν ότι κάθε προσπάθεια  ανασκευής τους περιείχε τόση ελευθερία όση παρείχε ένας  ζουρλομανδύας.

Το 1971, στις 11 Φεβρουαρίου, παρόλα αυτά, σε ένα άρθρο στη Guardian, με τον τίτλο New feminist version of classic fairy-tales, μια ομάδα από το κίνημα για την απελευθέρωση των γυναικών στο Μερσεσάιντ, στη βορειοδυτική Αγγλία, ανακοινώνει ότι ξαναγράφει κάποια παραμύθια και ότι η έμφαση δεν δίνεται στα πλούτη, την ομορφιά και τη νεότητα. Αντίθετα, στη Χιονάτη, που η ομάδα ήδη έχει ξαναγράψει, η ηρωίδα επιλέγει να δουλέψει στα ορυχεία με τους νάνους, παρά να πλένει τα πιάτα τους.

Μεταξύ άλλων, η ομάδα, μέσω της δουλειάς της, καταγγέλλει ότι τα παραμύθια υποβαθμίζουν τους ανθρώπους γιατί τους καθορίζουν μέσω των έμφυλων ρόλων τους, ότι οι γυναίκες δεν καθορίζουν τη μοίρα τους, ότι είναι πάντα ο πρίγκιπας που αποφασίζει να παντρευτεί την πριγκίπισσα ενώ αυτή δεν υπάρχει καμία πιθανότητα να πει όχι∙ ότι οι αποφασιστικές γυναίκες είναι πάντα άσχημες, κακές, στριμμένες, πάντα στον ρόλο της μητριάς, της αδελφής ή της μάγισσας. Οι παθητικές πριγκίπισσες αναζητούν τις επιφανειακές απολαύσεις και ‘ζουν’ μέσω των συζύγων τους. Η ομορφιά είναι το μόνο περιουσιακό στοιχείο τους, που τις καθιστά απλά αντικείμενα, σε αντίθεση με τους άντρες που είναι πάντα δραστήριοι, γενναίοι , πλούσιοι, νικητές κτλ.

Στην πειραγμένη Χιονάτη της ομάδας, η βασίλισσα ζηλεύει την ευτυχία και τη ζωντάνια της Χιονάτης και όχι την ομορφιά της ενώ, στο τέλος, ο πρίγκιπας και η πριγκίπισσα δουλεύουν μαζί στο ορυχείο και μαζί χτίζουν ένα αγροτόσπιτο για να ‘ζήσουν καλά’ και να  ‘εργάζονται μαζί, να μοιράζονται τη ζωή και την αγάπη τους’, χωρίς, ωστόσο, να αναφέρουν γάμο. Η ομάδα ξαναέγραψε ακόμα δύο παραμύθια.

Το 1972, η Αμερικανίδα ποιήτρια Αν Σέξτον, στη συλλογή ποιημάτων/παραμυθιών Transformations, διηγείται εκ νέου, με άλλη ‘φωνή’, δεκαεπτά γνωστά παραμύθια των αδελφών Γκριμ, καυτηριάζοντας με δηκτικότητα την όψη πτώματος της Ωραίας Κοιμωμένης και της Χιονάτης, και αντιμετωπίζοντας περιπαικτικά το όνειρο της Σταχτοπούτας και το ‘έζησαν αυτοί καλά’, το οποίο συνεπάγεται πλήξη, αιμομιξία, θάνατο της ψυχής. Η Σέξτον, ωστόσο, παρόλο που εναντιώνεται στη πατριαρχική αντίληψη της ευτυχίας, με αυτά τα ποιήματά της δεν επιχειρεί τόσο μια φεμινιστική γραφή, προτείνει μάλλον μια μεταδομιστική ανάγνωση: ζητά από τον αναγνώστη να απαρνηθεί την πλεονεκτική θέση του προκειμένου να αναρωτηθεί για την ίδια την ιστορία και πώς αυτή παρουσιάζεται∙ δίνει τη δυνατότητα στον αναγνώστη να αναρωτηθεί, κατά πόσο η προβληματική ανάγνωση των παραμυθιών, με όρους απόλυτης ευτυχίας, δεν είναι παρά η αντανάκλαση των μεγαλύτερων προβλημάτων που αυτός αντιμετωπίζει, δηλαδή το πώς τελικά αναγιγνώσκει τη ζωή.

Τη πιο μεγάλη επίθεση, όμως, στις παραδοσιακές αντιλήψεις, και την πιο τολμηρή κίνηση σε σχέση με τα παραμύθια, αφού αντί να τα απορρίψει τα χρησιμοποιεί με αιρετικό τρόπο για τις ιστορίες της, την κάνει η Άντζελα Κάρτερ, στην οποία, τις επόμενες μέρες αξίζει να αφιερώσουμε όλο το δεύτερο μέρος.

Τέλος πρώτου μέρους 

company of wolves1_0

 

 

Share
Page 1 of 3123